Кіріспе

Дж. Р. Р. Толкин жасаған ойдан шығарылған кейіпкер – Гендальф, Дж. Р. Р. Толкиннің «Хоббит» және «Сақиналардың иесі» романдарындағы басты кейіпкер. Ол – сиқыршы, Истари орденінің мүшесі және Сақина бірлестігінің жетекшісі. Толкин «Гендальф» атауын ежелгі скандинав тіліндегі «Ерлер тізімінен» (Dvergatal) «Волуспа» поэмасынан алған. Сиқыршы және Үш Сақинаның бірін алып жүретін Гендальфтің күші зор, бірақ ол көбінесе ынталандырып, көндіру арқылы жұмыс істейді. Ол Гендальф Сұр кейпінде жолға шығады, ол зор білімге ие және үнемі саяхаттайды. Гендальфтің мақсаты – Қараңғы Мырза Сауронға қарсы тұрып, Бір Сақинаны жою. Ол отпен байланысты; оның күш сақинасы – Нарья, От Сақинасы. Сондықтан ол Ширдің хоббиттерін көңілді ету үшін фейерверктерді ұнатады, ал қажет болған жағдайда отты қару ретінде пайдаланады. Майардың бірі ретінде ол Валинордан келген өлмейтін рух, бірақ оның денесі өлтірілуі мүмкін. «Хоббит» романында Гендальф 13 жақын тұрғандарға және хоббит Бильбо Бэггинске Еділ тауынан Смаугты қуып шығуға көмектеседі, бірақ оларды Ақ Кеңеске Сауронды Дол Гулдурдан қууға шақыру үшін қалдырады. Іздеу барысында Бильбо сиқырлы сақина табады. Қуу сәтті аяқталады, бірақ «Сақиналардың иесі» романында Гендальф Сауронның шегінуі тек алдау болғанын, өйткені ол көп ұзамай Мордорда қайта пайда болғанын айтады. Гендальф жылдар бойы тергеу жүргізгеннен кейін Бильбоның сақинасы Сауронның бүкіл Орта Жерді билеуі үшін қажетті Бір Сақина екеніне көз жеткізеді. Эльронд Кеңесі Сауронды жеңу үшін Сақина бірлестігін құрады, оның жетекшісі Гендальф болды. Ол оларды тұманды таулар арқылы оңтүстікке бастап кетеді, бірақ Морияның жер асты әлемінде Бальрогпен, зұлым рухпен шайқасып қаза табады. Ол өлгеннен кейін Орта Жерге қайта оралып, Ақ Гендальф ретінде міндетін аяқтауға жіберіледі. Ол Бірлестіктің үш мүшесіне қайтадан пайда болады және Роханда, содан кейін Гондорда және ақырында Мордордың Қара қақпасында жауға қарсы тұруға көмектеседі, көбінесе кеңес беру арқылы. Жеңіс толыққаннан кейін ол Арагорнды патша етіп коронациялайды, содан кейін Орта Жерден мәңгілікке Валинорға қайта оралады. Толкин бір кезде Гендальфті жас толған періште ретінде сипаттаған; кейіннен ол және басқа ғалымдар Гендальфті скандинав құдайы Одинге, оның «Саяхатшы» кейпіндегідей, теңеген. Басқалары Гендальфті басты кейіпкерлерге көмектесетін, Вергилийдің «Энеидасында» Энейге көмектескен Кумалық Сибилге немесе Дантенің «Тозағында» Вергилийдің өзіне ұқсас, басшылық ететін тұлға ретінде сипаттаған. Ғалымдар оның ақ киіммен оралуын Мәсіхтің кейпі өзгеруімен салыстырған; ол сондай-ақ пайғамбар ретінде сипатталады, ол Мәсіхтің пайғамбар, діни қызметкер және патша болып атқаратын үш қызметінің бірін білдіреді, ал қалған екі рөлді Фродо мен Арагорн атқарады. Гендальф кейіпкері радио, теледидар, сахна, бейне ойындар, музыка және фильмдерде, соның ішінде Ральф Бакшидің 1978 жылғы анимациялық фильмінде бейнеленген. Оның ең танымал бейнесі – Питер Джексонның 2001–2003 жылдарғы «Сақиналардың иесі» фильмдер сериясындағы Ян МакКелленнің рөлі, онда актер өзінің мақтауға лайық өнерін Толкиннің өзіне негіздеген. МакКеллен Джексонның 2012–2014 жылдарғы «Хоббит» фильмдер сериясында рөлін қайталады.

Этимология

Толкин Гендальф есімін Völuspá-ның Dvergatal бөліміндегі Гандальфр есімді кентаврдың тізімінен алған. Ежелгі норвеж тілінде бұл есім "құбық эльф" дегенді білдіреді. Бұл оның Таркун есімінде де көрінеді, ол Хуздул тілінде "Құбықтың адамы" деген мағына береді, Хуздул – Толкиннің эльфтері үшін ойлап тапқан тілі. "Хоббит" кітабының алғашқы нұсқасында ол Бладортин деп аталса, Гендальф есімін кейін Торин Эйкшилд болған кентавр қолданған. Әрбір сиқыршы өз плащының түсімен ерекшеленеді. Гендальф сиқыршы ретінде көрінген көп бөлігінде оның плащы сұр түсті болған, сондықтан ол Гандальф Сұр және Грейхейм деп аталған, "Грейхейм" ескі ағылшын тіліндегі "hame" – "жабын, тері" деген сөзден шыққан. Митрандир – Синдарин тілінде "Сұр саяхатшы" немесе "Сұр кешіп жүруші" деген мағына беретін есім. "Сақиналар билеушісі" ортасында Гендальф Сиқыршылар орденінің басшысы болып, Гендальф Ақ деп аталды. Бұл мәртебедегі (және киімдегі) өзгеріс сиқыршының тағы бір есімін әкелді: Ақ Атшы. Дегенмен, эльф тілінде сөйлейтін кейіпкерлер оны әлі де Митрандир деп атайды. "Сақиналар билеушісі" романында кейде басқа кейіпкерлер Гендальфты қорлайтын лақаптармен атайды: Дауылқарға, Лафспелл ("Келекең жаңалық" ескі ағылшын тілінде) және "Сұр ақымақ". Майардың бірі болғандықтан, Гендальф өлшеулі адам емес, адам кейпін алған періште еді. Ол Олорин, Жаратушыға (Эру Илуватар) және Жаратушының "Құпия Отына" қызмет еткен. Орта Жерге бес Сиқыршы ретінде келген басқа Майарлармен бірге, ол кішіпейілділігінің белгісі ретінде қарт адамның бейнесін алды. Сиқыршылардың міндеті кеңес беру және бағыт-бағдар беру болды, бірақ Сауронның күшімен теңесуге тырыспау керек еді. Сонымен қатар, Орта Жердің патшалары мен билеушілері тікелей бұйрық беретін салтанатты тұлғадан гөрі, қарапайым қарттың кеңесін көбірек қабылдауы мүмкін. Бірақ Некромант одан қашып, кейін одан да күшті болып қайтып келді.

Хоббит

Гэндальф "Хоббит" кітабының басында Билбомен кездеседі. Ол шай ішуге шақырып, он үш ергежейліні шақырады, осылайша повестьдегі басты саяхатшы топты құрайды. Гэндальф Эреборға қатысты карта мен кілтті ұсынады, бұл ізденіске көмектеседі. Осы саяхат барысында Гэндальф тролльдердің қазынасынан Глэмдринг деген семсерді табады. Эльронд оларға семсердің Гондолинде жасалғанын айтады, ол қала бұрын қираған, және Эльрондтың әкесі бала кезінде сол жерде өмір сүрген. Гоблиндер мен варгтардан қуылғаннан кейін, тұманды таулардан қашып шыққан топты Ұлы бүркіттер қауіпсіз жерге жеткізеді. Содан кейін Гэндальф Беорнды үйіне шақырып, Мөрк орманы арқылы саяхатқа компанияны дайындауға көмектеседі. Гэндальф компания Мөрк орманына кірмес бұрын, өзіне шұғыл істері бар екенін айтып, оларды тастап кетеді. Ол Еребор қабырғаларының алдында қарт адам кейпінде қайта пайда болады, Есгарот халқы мен Мөрк эльфтері Торин мен ергежейлілермен Смауг қазынасы үшін шайқасқанда өзін ашады. Гоблиндер мен варгтардың үш топқа шабуыл жасауынан Бес әскер шайқасы басталады. Шайқастан кейін Гэндальф Билбоны Ширге қайтарып алып, Ривенделде өзінің шұғыл ісінің не екенін ашады: Гэндальф кеңеске Сауронды қууға тағы да шақырды, себебі Сауронға Мөрк орманына зұлымдықтарды тарту үшін Бір сақина қажет емес еді. Содан кейін Кеңес "өзінің күшін жұмсайды" және Сауронды Дол Гулдурдан қуады. Саурон мұны күтіп, кері шегінгендей болып, Мордорға қайта оралады.

Гендальф Сұр

Гандальф "Хоббит" мен "Жүзіктердің иесі" арасындағы жылдарды Сауронның қайта оянуын және Билбо Бэггинстің құпия сақинасын табу үшін Орта жерді шарлап өткізді, әсіресе Билбоның оны Голлумнан "сыйлық" ретінде алғандығы туралы алғашқы, жаңылыстыратын әңгімесіне байланысты. Осы кезеңде ол Арагорнмен дос болып, Саруманға күдікпен қарасты. Ол Ширде мүмкіндігінше көп уақыт өткізіп, Билбомен және Фродомен, Билбоның жесір туысы және асырап алған мұрагерімен достығын нығайтты. Келесі 17 жыл бойы Гандальф сақина туралы жауап іздеп, кеңінен саяхаттады. Ол жауапты Исильдурдің жазбаларында, Минас Тирит мұрағатында тапты. Гандальф Голлумды ұзақ және жақын іздеді, көбінесе Арагорнның көмегімен, ол ақырында Голлумды ұстауға қол жеткізді. Гандальф Голлумдан сұрақтар қойды, ол сөйлеуге келмесе, отпен қорқытты. Гандальф Сауронның Голлумды Барад-Дурда тұтқынға алып, Сақина туралы білгенін ашу үшін азаптағанын білді. Ширден тыс жерде Гандальф Радагастқа кездесті, ол Назгулдер Мордордан шығып кеткенін және Саруманның Гандальфты Изенгардқа келуге шақырғанын хабарлады. Гандальф одан Назгулдерді бақылау үшін жануарларды жіберіп, Изенгардта оған хабарлауын өтінді. Гандальф Фродоға (оның дереу аттануын талап ететін) хатты Барлиман Баттербурға Prancing Pony-де қалдырып, Изенгардқа бет бұрды. Сол жерде Саруман Гандальфтен Сақинаны алуға көмектесуін сұрап, оны қорқытты. Гандальф бас тартты, ал Саруман оны мұнарасының ең жоғары қабатына қамады. Гандальфты Құсқар Гвайхир құтқарып, Радагаст арқылы шақырылғандай оған келді. Гандальф Фродо келгенге дейін Ривенделге жетті. Қыста Карадра тауынан өтуге тырысқаннан кейін, олар тұманды таулардың астынан Мория шахталары арқылы өтті, бірақ бұл жолға Гимли ғана құштарлық танытты. Морияда олар Балин құрған ерліктер колониясы орктермен жойылғанын білді. Достастық Мория орктарымен және тролльдермен шайқасып, олардан қашып құтылды. Хазад-Дум көпірінде олар ежелгі заманнан келген қорқынышты Балрогты, "Дюриннің қарғысын" кездестірді. Гандальф Балрогқа қарсы тұрып, қалғандарына қашуға мүмкіндік берді. Ұзақ соққылардан кейін Гандальф Балрогтың астындағы көпірді өз таяғымен қиратты. Балрог құлағанда, ол өз қамшысын Гандальфтің аяқтарына орап, оны шетке сүйреп әкетті. Гандальф "Қашыңдар, ақымақтар!" деп айқайлап, тұңғиыққа құлады. Гандальф пен Балрог Морияның жер астындағы терең көлге құлады. Гандальф Балрогты сегіз күн бойы туннельдер арқылы қуды, олар Зиракзигилдің шыңына дейін көтерілді. Мұнда олар екі күн мен түн бойы шайқасты. Балрог жеңіліп, тау беткейіне тасталды. Гандальф та қайтыс болды, оның денесі шыңда жатты, ал оның жаны "ой мен уақыттан тыс" сапар шекті.

Ақ Гандалф

Гендальф "Ақ Гендальф" ретінде "қайта оралады" және тау шаңырағында қайта тіріледі. Гвайхир оны Лотлориенге жеткізеді, онда ол жараларынан айығады және Галадриел оған ақ тоға кигізеді. Ол Фангорн орманына барады, онда Арагорн, Гимли және Леголаспен кездеседі (олар Мерри мен Пиппиннің ізін қуады). Олар оны Саруман деп қателеседі, бірақ ол олардың шабуылын тоқтатып, кім екенін ашады. Гендальф Саруманмен болатын шайқаста Теоденге көмектесу үшін Батыс жағынан әскер жинауға аттанады. Гендальф Хелмнің Бекінісіндегі шайқаста Саруманның әскерін жеңу үшін қажетті сәтте келеді. Гендальф пен король Айзенгардқа барады, оны Ағашқақпал мен оның Энттері, сондай-ақ Мерри мен Пиппин бұрын-ақ қиратқан. Гендальф Саруманның таяғын сындырып, оны Ақ Кеңестен және Сиқыршылар Орденінен қуады; Гендальф екеуінің де басшысы болады. Құрттіл Саруманды өлтіру үшін Ортаңк палантирімен Гендальфке шабуыл жасайды, бірақ екеуінен де қашып құтылады. Пиппин палантирді алады, бірақ Гендальф оны дереу тартып алады. Топ Айзенгардтан кеткен соң Пиппин ұйықтаған Гендальфтен палантирді алып, оған қарайды және Сауронның өзімен бетпе-бет келеді. Гендальф палантирді Арагорнға береді және жас хоббитті одан әрі қауіптен сақтау үшін Пиппинмен бірге Минас Тиритке барады. Гендальф Минас Тириттің қорғанысын ұйымдастыруға көмектесу үшін уақытында жетеді. Оның қатысуы Гондордың қараушысы Денеторды ашуландырады, бірақ оның ұлы Фарамир шайқаста ауыр жарақат алғанда, Денетор үмітсіздікке беріліп, ақылынан айырылады. Гендальф пен ханзада Имрахил қаланың қоршауы кезінде қорғаушыларға жетекшілік етеді. Мордордың күштері қақпаны бұзғанда, Гендальф жалғыз өзі Шадоуфакспен Назгулдің Иесіне қарсы шығады. Сол сәтте Рохирримдер келіп, Назгулдарды кері шегінуге мәжбүр етеді. Гендальф оларды қуалауға асығады, бірақ Пиппин тоқтатады, ол Фарамирді құтқару үшін оның көмегін сұрайды – Денетор өзін және ұлын өртеуге дайындалып жатқан. Гендальф Фарамирді құтқарады (бірақ Денеторды емес, ол өзін өртеді), ал Пеленнор даласы шайқасында одан әрі қатыспайды. Шайқастан кейін Гендальф Сауронның күштеріне қарсы Қара қақпаға шабуыл жасауды ұсынады, осылайша Қараңғы Лордтың назарын Фродо мен Сэмнен аударуға тырысады; олар сол сәтте Сақинаны жою үшін Жоқшылық тауына көтеріліп жатыр. Гендальф, Арагорн және Батыстың басқа да көшбасшылары армияны Қара қақпаға бастап, Мордордың белгісіз лейтенантымен кездеседі, ол оларға Фродоның митрил көйлегін және хоббиттердің басқа да жабдықтарын көрсетеді. Гендальф Мордордың капитуляция шартын қабылдамайды, Морнан шайқасы басталады. Батыстың күштері Сауронның әскерінің күшіне қарсы тұрады, Сақина Жоқшылық тауында жойылғанға дейін. Гендальф Бүркіттерді Фродо мен Сэмды жарылып жатқан таудан құтқаруға жетекшілік етеді. Соғыстан кейін Гендальф Арагорнды король Элессар етіп коронациялайды және оған Гондордың Ақ ағашының көшетін табуға көмектеседі. Ол хоббиттерді Ширдің шекарасына дейін сүйемелдейді, содан кейін Том Бомбадильге барады. Екі жылдан кейін Гендальф Орта Жерді мәңгілікке тастап кетеді. Ол Сақина тасушылардың кемесіне отырып, Ақ шығанақтан Өлмейтін жерлерге қайта оралады; онымен бірге оның аты Шадоуфакс және оның достары Фродо, Бильбо, Галадриел және Элронд.

Сыртқы келбеті

Толкиннің өмірбаясын жазған Хамфри Карпентер Толкиннің "Гендальфтің шығу тегі" деп атаған Der Berggeist ("тау рухы") атты пошта карточкасы болғанын айтады. Онда тау орманындағы тас арасында отырған үлкен шапан, шапан киген ақ сақалды адам бейнеленген. Карпентердің айтуынша, Толкин 1911 жылы Швейцарияда демалыс кезінде осы пошта карточкасын сатып алған. Бірақ Манфред Циммерман картинаның неміс суретшісі Йозеф Мадленердің суреті екенін және ол 1920 жылдардың ортасында жасалғанын анықтады. Карпентер Толкиннің пошта карточкасының шығу тегі туралы жаңылысқан болуы мүмкін екенін мойындады. Сонымен қатар, финн халық ертегілерінде және Элиас Лённроттың "Калевала" ұлттық эпосында бейнеленген жартылай құдай Вяйнямёйненнің де ықпалы болған болуы мүмкін. Вяйнямёйнен қарт, дана адам ретінде сипатталады және оның қуатты, сиқырлы ән даусы болған. Алғашқы нұсқаларда және "Хоббит" кітабының бірінші басылымына дейін Бладортин/Гендальф "кішкентай қарт адам" ретінде сипатталған, ол карлик емес, бірақ кейін "Сақиналар Иесі" кітабында сипатталған толық бойлы адамнан ерекшеленеді. Тіпті "Сақиналар Иесі" кітабында да Гендальф бойлы емес, мысалы, Эльрондтан және басқа сиқыршылардан қысқа болған. Ежелгі скандинав тіліндегі Гандалфр атауында "таяқ", "меңгер" немесе (әсіресе күрделі сөздерде) "сиқыр" мағынасын білдіретін gandr және "эльф" деген мағынаны білдіретін álfr сөздері бар. Гендальф аты скандинав мифологиясында кем дегенде бір рет кездеседі, жартылай тарихи Heimskringla-да, онда шығыс Норвегиядан шыққан аңыздық скандинав патшасы Гандальф Альфгейрсон және Қара Халфданның қарсыласы қысқаша сипатталған. Гендальф – Генрик Ибсеннің екінші пьесасы "Қорған" (The Burial Mound) шығармасындағы скандинав теңіз патшасының аты. "Гандольф" аты Уильям Морристің 1896 жылғы "Дүние соңындағы құдық" атты фантастикалық романында, Толкин Гендальфтің "Шадоуфакс" атына бейімдеген "Сильверфакс" атты жылқымен бірге кездеседі. Морристің кітабы скандинав мифологиясынан шабыттандырылған және псевдо-ортағасырлық пейзажда орналасқан; ол Толкинге үлкен әсер еткен. Гендальфке айналған сиқыршы бастапқыда Бладортин деп аталған. Толкин ескі норвег тіліндегі аттарды қолданғанына кейін өкініш білдірді, 1937 жылы оны "бос уақытта ойлап тапқан эддалық есімді ерлер" деп сипаттады. Бірақ ескі норвег тіліндегі аттарды қолдану шешімі "Сақиналар Иесі" романының құрамында елеулі салдарға ие болды; 1942 жылы Толкин шығарманың Уэстронның ойдан шығарылған тілінен жасалған аударма болуы керек деп шешті, ал ағылшын тіліндегі аудармада ескі норвег тіліндегі аттар Дейл тіліндегі аттарды білдіреді. Осылайша, Гендальф – бұл ағылшын тіліндегі (ескі скандинав тілінен ағылшыншаланған) Еребор жұлдыздары Олоринге күнделікті істерінде "сыртқы" қолданған тілінде берген есімнің бейнесі, ал Таркун – жұлдыздар оның туған Хуздул тілінде берген (аудармалмаған) есім, болжам бойынша, бірдей мағынаны білдіреді.

Бейімделулер

BBC радиосының драмалық қойылымдарында Гандальфты Норман Шелли «Сақиналардың иесі» (1955–1956), Херон Карвик «Хоббит» (1968), Бернард Мейс «Сақиналардың иесі» (1979) және сэр Майкл Хордерн «Сақиналардың иесі» (1981) фильмдерінде сомдады. Джон Хьюстон «Ранкин/Басс» студиясы түсірген «Хоббит» (1977) және «Патшаның оралуы» (1980) анимациялық фильмдерінде Гандальфқа дауыс берді. Уильям Сквайр Ральф Бакшинің «Сақиналардың иесі» (1978) анимациялық фильмінде Гандальфты дауыстады. Иван Краско «Хоббит» (1985) фильмінің советтік бейімдемесінде Гандальф рөлін ойнады. Веза Виерико фин телесериалы «Хоббит» (1993) мини-сериалында Гандальфты бейнеледі. Иан МакКеллен Питер Джексонның режиссерлігімен түсірілген «Сақиналардың иесі» (2001–2003) фильмдерінде Гандальф рөлін ойнады, ал Шон Коннери мен Патрик Стюарт бұл рөлден бас тартты. Джексонның сөзінше, МакКеллен Гандальф рөлін Толкин өзінің тұлғасына негіздеп сомдаған: «Біз Толкиннің «Сақиналардың иесі» кітабынан үзінділерді оқыған аудиожазбаларын тыңдадық. Онымен BBC арнасында өткен бірнеше сұхбаттарды қарадық, және Иан өзінің рөлін Толкиннің бейнесіне негіздеп сомдады. Ол тіпті Гандальфты Толкинге ұқсатып ойнады. Оның сөйлеу үлгісі де, мінез-құлқы да Толкиннің түсірілімдеріндегідей дөрекілікке толы. Сондықтан Толкин Ианның ойнаған рөлінде өзін танитын болар еді». МакКеллен Гандальф рөлін сомдағаны үшін кең мақтау алды, әсіресе «Жүзіктер серігі: Бір серікке» арналған рөлі үшін «Screen Actors Guild» сыйлығына және «Оскар» сыйлығына үздік қосалқы актер ретінде ие болды. Empire журналы МакКеллен сомдаған Гандальфты барлық уақыттағы ең ұлы кино кейіпкерлерінің 30-шысы деп атады. Ол «Хоббит» фильмдерінде (2012–2014) рөлді қайта ойнады, сонымен қатар Ақ Гандальфтан грей Гандальфты сомдауды көбірек ұнатқанын айтты. Ол фильмдерге негізделген бірнеше бейне ойындарда Гандальфқа дауыс берді, оның ішінде «Екі мұнара», «Патшаның оралуы» және «Үшінші дәуір» кіретін еді. Чарльз Пикард 1999 жылы Чикагодағы Lifeline театрында «Екі мұнара» қойылымында Гандальф рөлін сомдады. Брент Карвер 2006 жылы Торонтода ашылған «Сақиналардың иесі» музыкалық қойылымында Гандальфты бейнеледі. Гандальф «Лего» фильмінде Тодд Хансонның дауысымен көрінеді. Гандальф Lego Dimensions бейне ойынының басты кейіпкері, оған Том Кейн дауыс береді. Гандальф Йохан де Мейдің «Сақиналардың иесі» атты бірінші симфониясында жеке қозғалысқа ие, ол концерттік музыкалық ансамбль үшін жазылған және 1988 жылы тұңғыш рет орындалды. Гандальф тақырыбында G A D A F ноталар тізбегі бар, «Гандальф» сөзін A-дан G-ға дейінгі ноталармен құрастыруға болады. Нәтижесінде «күшпен өсу» тақырыбы пайда болады.