Кіріспе

Текскоко көлі (лат. Texcoco) – Мексика аңғарындағы табиғи көл. Текскоко көлі көлінің батыс жағында орналасқан аралмен әйгілі, онда мексикалықтар кейіннен ацтек империясының астанасы болған Mēxihco Tenōchtitlan қаласын салған. Испанияның жаулап алуынан кейін, су тасқынына бақылау жасауға жасалған әрекеттер көлдің көп бөлігінің кеуектенуіне әкелді. Бүгінде көлдің толық алабы қазіргі Мексиканың астанасы – Мехико қаласымен толығымен жабылған. Көлді кеуектендіру экологиялық және адамзатқа қатысты ауыр салдарға алып келді: жергілікті климат және су қоры айтарлықтай өзгерді, бұл аймақта су тапшылығына себепкер болды; кейіннен жер асты суларын қазу қаланың көп бөлігінде жердің шөгуіне әкелді; ал көл аймағына тән эндемик түрлер экожүйенің өзгеруіне байланысты қатты қорқауға түсті немесе жойылып кетті, мысалы, аксолотль. Мексика қаласының Тескоко әуежайының құрылысын тоқтатудан кейін, үкімет көлдің маңызды бөлігін қалпына келтіруге бағытталған ірі жобаны бастады – Тескоко көлі экологиялық паркі, 14 000 гектар қоғамдық кеңістік және экологиялық жаңару.

География

Мексика алқабы – Мексиканың орталық алтипланоның оңтүстік таулы аймағында орналасқан, орташа биіктігі теңіз деңгейінен жоғары алап. Теккоко көлі бұрын алаптың оңтүстік жартысының үлкен бөлігін алып жатқан, бес ірі және бірнеше кіші көлдердің байланысқан тізбегінің ең үлкені болған (басқа ірі көлдер – Хальтокан, Зумпанго, Чалько және Ксочимилко көлдері). Көлдің көп бөлігі жер асты суларымен толысқан; Шалько және Ксочимилко көлдерінен тұщы су, ал Зумпанго мен Хальтоканның жылу сулары, сондай-ақ Теккоконың өзіндегі тұзды сулар келген. Су деңгейі жоғары кезеңдерде – әдетте мамырдан қазанға дейінгі жаңбырлы маусымдардан кейін – көлдер көбінесе біртұтас су массасы болып бірігіп, орташа биіктігі теңіз деңгейінен жоғары болған. Қыс айларында көл жүйесі көбінесе жеке-жеке су массаларына бөлінетін, ал мезоамерикалық хронологияның соңғы постклассикалық кезеңінде (1200–1521 жж.) бөгеттер мен жолдар салу арқылы бұл ағын баяулатылған. Теккоко көлі барлық көлдердің арасында ең төменгі жатқандықтан, аңғардағы ең төменгі нүктеде орналасып, су оған қарай ағып жиналған. Мексика алқабы – жабық немесе эндорхейлік алап. Сыртқа ағын болмағандықтан, булану мөлшері жауын-шашынның 72–79% құрауы шамаланған.

Тарих

Плейстоцен дәуірі мен соңғы мұздық кезең арасында көл бүкіл Мексика алқабын алып жатты. Теккоко көлі 11 000 жыл бұрын ең үлкен аумағына жеткен, оның көлемі шамамен 500 фут (152 метр) тереңдікке дейін жеткен. Көлдің су деңгейі төмендеген кезде бірнеше палео көлдер пайда болды, олар уақыт өте бір-бірімен байланысқа түсетін. Солтүстікке қарай, қазіргі Сан-Мигель-Токуилья қауымдастығында үлкен палеонтологиялық алаң орналасқан, онда көптеген плейстоцендік фауна табылған. Көлге негізінен қардың еруінен және жаңбыр суларының ағысынан толыққан, Мексика алқабының климаты қоңыржай болған кезде. 11 000 мен 6 000 жылдар арасында климат табиғи түрде жылып, Мексиканың орталық бөлігінде қар жауу азайып кетті. Бұл келесі мыңжылдықтарда көлдің су деңгейінің төмендеуіне әкелді. Теккоко көлінің соңғы мұздық кезеңдегі ежелгі жағалауының қалдықтарын Тлалок тауының кейбір беткейлерінде, сондай-ақ Мехико қаласының батысындағы тауларда көруге болады. 10 220 ± 75 және 12 615 ± 95 жыл бұрынғы (BP) дауырға жатқызылған жеті Колумбия мамонтының бөлінген сүйектері табылды, бұл адамның болғанын көрсетеді. Соңғы 30 000 жыл ішінде көл кем дегенде 10 рет жойылып, қайта пайда болған деп есептеледі. Көл маңындағы егіншілік шамамен 7 000 жыл бұрын басталды, адамдар көлдің мезгіл-мезгіл суға бату үлгілерін ұстанды. Көлдің солтүстік-шығыс жағында б.з.д. 1700 және 1250 жылдар аралығында бірнеше ауылдар пайда болды. 1250 жылға қарай Тлатилко мәдениетінің белгілері, оның ішінде күрделі елді мекендер мен қабатталған әлеуметтік құрылым көл маңында байқалды. Шамамен 800 жылға қарай Куикуилко Тлатилконың мәдени орталықтарын басып өтті және оның атақты конус пішіндес пирамидасы салынған кезде Мексика алқабындағы басты күшке айналды. Хитле жанартауы шамамен 30 жылы Куикуилконы қиратты, бұл қирау Теотиуаканның пайда болуына себеп болған болуы мүмкін. Теотиуакан құлағаннан кейін, 600–800 жылдары, көл маңында Ксолок, Азкапоцалько, Тлакопан, Койоуакан, Кульуакан, Чимальпа және Чимальуакан сияқты бірнеше басқа қала-мемлекеттер пайда болды, олар негізінен толтек және чичимектердің ықпалында болды. Олардың ешқайсысы үстемдік құрмады және бірнеше ғасырлар бойы көбінесе бейбіт өмір сүрді. Бұл кезең ацтектердің жылнамаларында «Алтын ғасыр» деп сипатталған. Алайда, 1300 жылға қарай Аскапоцалькодан келген тепанектер аймаққа үстемдік етуді бастады.

Теночтитлан

Дәстүрлі аңыз бойынша, мексикалықтар қазіргі Мексиканың шөлдерінде 100 жыл саяхаттағаннан кейін, қазіргі Мексика алқабы деп аталатын жердің тығыз ормандарына жетті. Теночтитлан 1325 жылы көлдің батыс жағындағы шағын аралда негізделді. Ацтектер оның айналасында, чинампалар жасауға ұқсас жүйе арқылы үлкен жасанды арал құрды. Ішуге жарамды су мәселесін шешу үшін ацтектер көлдің тұзды суын және жаңбыр суларын бөлу үшін бөгеттер жүйесін салды. Бұл оларға көлдің деңгейін де бақылауға мүмкіндік берді. Қаланың ішінде суды басқаруға көмектесетін каналдар жүйесі де болды. Ацтектердің билеушісі Ахуицотл Теночтитлан қаласын қоршаған көлдерге құрлықтан таза су жеткізетін су құбырын салуға тырысты. Бірақ су құбыры сәтті болмады, және 1502 жылы қала ауыр су тасқынына ұшырады. 1521 жылы Эрнан Кортестің Теночтитланды қоршауы кезінде бөгеттер қиратылып, қайта жаңартылмады, сондықтан су тасқыны Теночтитлан орнында салынған жаңа Мексика қаласы үшін үлкен мәселеге айналды.

Жасанды дренаж

Мехико қаласын мерзімді түрде су тасқыны шапты; 1604 жылы көл қаланы су басты, ал 1607 жылы одан да ауыр су тасқыны болды. Энрико Мартинестің басшылығымен көлдің деңгейін реттеу үшін дренаж жүйесі салынды, бірақ 1629 жылы тағы бір су тасқыны қаланың көп бөлігін бес жыл бойы судың астында қалдырды. Ол кезде қаланы көшіру мәселесі талқыланды, бірақ испан билігі қаланың орналасқан жерін өзгертуге келіспеді. Көл ақырында арналар арқылы және Пануко өзеніне дейінгі туннель арқылы кептірілді, бірақ бұл да су тасқынын тоқтата алмады, себебі сол кезде қаланың көп бөлігі жер асты суларының деңгейінен төмен орналасқан болатын. Су тасқынының толық бақылауға алынуы ХХ ғасырға дейін күткен жоқ. 1967 жылы бірнеше жүз шақырымдық туннельдер желісінен тұратын Drenaje Profundo ("Терең дренаж жүйесі") құрылысы аяқталды. Орталық туннельдің диаметрі және жаңбыр суын алаптан шығарып тастайды. Шығыс ағызу туннелі 2019 жылы пайдалануға берілді. Көлді кептірудің экологиялық салдары зор болды. Алындардың бір бөлігі жартылай шөлге айналды, тіпті бүгінгі күні де Мехико қаласы су тапшылығынан зардап шегуде. Қаланың астындағы су қоймасын тозуға ұшыратқан артық су пайдалану салдарынан, Мехиконың өткен ғасырда 10 метрге (33 фут) дейін шөгіп кеткені естілді. Сонымен қатар, Мехико қаласының көп бөлігі жұмсақ көл шөгінділерімен жабылғандықтан, қала жер сілкінісі кезінде топырақтың сұйықтануына осал екендігі дәлелденді, әсіресе 1985 жылғы жер сілкінісінде жүздеген ғимараттар қирап, мыңдаған адам қаза тапты. "Текскоко көлі" термині қазірде Мексиканың шығысында тұзды батпақтармен қоршалған үлкен аумақты ғана білдіреді, ол көне көл төсегінің бір бөлігін құрайды. Сонымен қатар, Ксочимилко, Чалько және Зумпанго көлдерінің шағын қалдықтары да бар. Көлге тән бірнеше түрлер қазір жойылып кеткен немесе құрып кету қаупі төніп тұр (мысалы, аксолотльдер). Қазіргі Текскоко көлінің тұз концентрациясы жоғары және оның сулары өңдеу үшін булатылады. Мексикалық "Sosa Texcoco S. A." компаниясы El Caracol деп аталатын күн буландырғышына ие. Көл төсегін мелиорациялау Мексиканың ХХ ғасырда дамуға жасаған әрекеттерінің бір бөлігі болды.