Кіріспе

Көптеген омыртқалы жануарлардың денесінің басы мен денесін байланыстыратын бөлігі – мойын. Мойын көптеген омыртқалы жануарлардың денесінің басы мен денесін байланыстыратын бөлігі болып табылады. Мойын бастың салмағын ұстап тұрады және мидан дененің қалған бөліктеріне сезімдік және қозғалыс ақпаратын жеткізетін жүйкелерді қорғайды. Сонымен қатар, мойын өте икемді, басқа барлық бағытта бұрылуға және иілуге мүмкіндік береді. Адам мойнының құрылымы анатомиялық тұрғыдан төрт бөлікке бөлінеді: омыртқалық, висцеральды және екі тамырлық бөлік. Осы бөліктер ішінде мойын омыртқалары мен омыртқа миының мойын бөлігі, тыныс алу және ас қорыту жолдарының жоғарғы бөліктері, эндокринді бездер, жүйкелер, артериялар мен веналар орналасқан. Мойын бұлшық еттері бөлімдерден бөлек сипатталады. Олар мойын үшбұрыштарының шекарасын құрайды. Анатомияда мойын латын тілінде cervix немесе collum деп те аталады, бірақ жалғыз қолданылғанда, контекстке байланысты cervix сөзі көбінесе жатыр мойнына, яғни жатырдың мойын бөлігіне қатысты қолданылады. Сондықтан cervical сөзі мойынға (мысалы, мойын омыртқалары немесе мойын лимфа түйіндері) немесе жатыр мойнына (мысалы, жатыр қақпағы немесе жатыр қатерлі ісігі) қатысты болуы мүмкін.

Бұлшықеттер мен үшбұрыштар

Мойын бұлшықеттері бас сүйегіне, тіл сүйегіне, кірпікше сүйектеріне және кеуде сүйегіне жалғасады. Олар мойынның екі негізгі үшбұрышын – алдыңғы және артқы – құрайды. Алдыңғы үшбұрышты стерноклеидомастоид бұлшық етінің алдыңғы жиегі, төменгі жақ сүйегінің төменгі шеті және мойынның орта сызығы анықтайды. Оның құрамында стилогиоид, екіқарынды, мойыншеке, жақшеке, омогиоид, стерногиоид, қалқаншеке және стернотиреоид бұлшықеттері бар. Бұл бұлшықеттер тіл сүйегіне қатысты орналасуына байланысты жоғары орналасқандары – супрагиоидтық, төмен орналасқандары – инфрагиоидтық деп топтастырылады. Супрагиоидтық бұлшықеттер (стилогиоид, екіқарынды, мойыншеке, жақшеке) тіл сүйегін көтереді, ал инфрагиоидтық бұлшықеттер (омогиоид, стерногиоид, қалқаншеке, стернотиреоид) оны төмендетеді. Екі топ та синхронды түрде әрекет ете отырып, сөйлеу және жұту процесін жеңілдетеді. Адам омыртқасынан және омыртқа ішінде орналасқан жүйкелерден басқа, қосымша жүйке мен блуждағыш жүйке мойын арқылы төмен қарай өтеді. Адам алмасының астында қалқаншеке хрящі орналасқан. Трахеяны мойынның орта сызығы бойынан, қалқаншеке хрящі мен кеуде қуысының жоғарғы шеті арасында табуға болады. Жақтан қарағанда, стерномастоид бұлшық еті ең айқын көрінеді. Ол мойынның алдыңғы үшбұрышын артқысынан бөліп тұрады. Алдыңғы үшбұрыштың жоғарғы бөлігінде жақ асты бездері орналасқан, олар төменгі жақ сүйегінің артқы жартысының астында жатыр. Ортақ және сыртқы қарын артериясының бағытын стерноклавикулярлық буыннан жақ бұрышына дейінгі сызық бойынша анықтауға болады. Мойын әжімдері ересек жаста кез келген уақытта пайда болуы мүмкін, мысалы, күн сәулесінің әсерінен немесе қартаю процесінен, терінің серпімділігін жоғалтуынан және әжімдердің пайда болуынан. Он бірінші бас жүйкесі немесе омыртқалық қосымша жүйке жақ пен мастоидтық өсінің арасындағы нүктеден басталып, стерномастоид бұлшық етінің артқы жиегінің ортасына дейін, содан кейін артқы үшбұрыш арқылы трапеция бұлшық етінің терең бетіне дейін созылатын сызыққа сәйкес келеді. Сыртқы жақ тамырларын тері арқылы көруге болады, ол жақ бұрышынан кірпікше сүйегінің ортасына дейін созылады және оған жақын жерде кішкентай лимфа түйіндері орналасқан. Алдыңғы жақ тамырлары кішкентай, мойынның орта сызығынан шамамен жарты дюйм төмен қарай өтеді. Кірпікше сүйек немесе жағалай сүйек мойынның төменгі шегін құрайды, ал мойынның иыққа қарай еңісі трапеция бұлшық етінің әсерінен пайда болады.

Қоршау-аймағы

Мойын айналасының үлкендігі кардиометаболикалық қауіппен байланысты. Дененің жоғарғы бөлігіндегі майдың таралуы, 2-типті қант диабеті немесе ишемиялық кардиопатия сияқты аурулар үшін, дененің төменгі бөлігіндегі майдың таралуына қарағанда нашар болжамды көрсетеді. Мойын айналасының ұлғаюы COVID-19 науқастарында механикалық вентиляция қажеттілігімен байланысты, әрбір сантиметріне 26%-ға қауіп артады. Сонымен қатар, ауруханаға түскен COVID-19 науқастарында түсу кезінде "ірі мойын фенотипі" анықталған жағдайда, өлімге ұшырау қаупі екі еседен астам болады.

Басқа жануарлар

Мойын төрт аяқты жануарлардың ең ерте кездескен қазбаларының кейбірінде кездеседі, ал оның пайдалылығы барлық құрлық омыртқалы жануарларында, сондай-ақ тасбақалар, етесіп жүретін мөрлер және пингвиндер сияқты суға бейімделген төрт аяқты жануарларда сақталып қалды. Сыртқы физикалық түрі жоғалған жағдайларда да, мысалы, киттер мен дельфиндерде, белгілі бір деңгейде икемділік сақталады. Морфологиялық тұрғыдан жұмыс істейтін мойын жәндіктерде де кездеседі. Балықтар мен сулық буынтық аяқты жануарларда оның болмауы көзге түседі, себебі олардың көпшілігі құрлықтағы немесе төрт аяқты жануарларға ұқсас тіршілік орындарына ие немесе әйтпесе қосымша икемділікті пайдалана алады. "Мойын" сөзі кейде кейбір қабықшалылар мен ішекқуысты моллюскалардың бас артындағы аймақты атау үшін қолданылады, тіпті осы аймақ, бас аймағы және дененің қалған бөлігі арасында нақты айырмашылық болмаса да.