Кіріспе

Еуропалық қауымдастықтарға мүшелік туралы референдум, сондай-ақ Еуропалық қауымдастық (ортақ нарық) туралы референдум, ортақ нарық референдумы және ЕЭК мүшелігі туралы референдум деп те аталады, 1975 жылғы 5 маусымда Ұлыбританияда 1975 жылғы референдум актісінің талаптарына сәйкес елдің үш еуропалық қауымдастыққа (ЕЭК) мүшелігін жалғастыруға қолдау көрсету мақсатымен өтті. Ел бұл қауымдастыққа екі жарым жыл бұрын, 1973 жылғы 1 қаңтарда Эдвард Хиттің консервативтік үкіметі кезінде мүше мемлекет ретінде қосылған болатын. 1974 жылғы қазан айындағы жалпы сайлауға арналған Лейбористік партиясының сайлау бағдарламасында халықтың дауыс беру арқылы ЕО-да қалу мәселесін шешетіні уәделенген. Сайлаушылар ЕО-ға мүшелікті жалғастыруды айтарлықтай қолдады, 64% ұлттық қатысумен 67% «Иә» деп дауыс берді, ал «Жоқ» деп дауыс бергендердің үлесі 32% ғана болды. Сондықтан, басымдық таңдау мәртебе-кво болғандықтан, Ұлыбритания үкіметі соңғы нәтижелерді алғаннан кейін қосымша шаралар қабылдауға міндетті емес еді. 1975 жылғы жарияланған нұсқауда премьер-министр Харольд Уилсон: «Сіздерден дауыс беруге шақырамын. Өйткені енді шешімді сіздің дауысыңыз анықтайды. Үкімет сіздің шешіміңізді қабылдайды» деді. Сондай-ақ, «Енді шешім қабылдау уақыты келді. Үкімет сіздің шешіміңізді қабылдайтын болады, ол қандай болса да» делінген. Бұл Ұлыбританияның бүкіл аумағында өткізілген тұңғыш ұлттық референдум болды. Осыған дейін парламенттік егемендік принципіне сәйкес референдум институты «конституцияға қайшы» деп есептелген. Осы принципке сәйкес референдум нәтижесі Үкіметке де, Парламентке де заңды түрде міндетті болмады және 2011 жылғы Балама дауыс беру жүйесі бойынша өткізілген референдумға дейін Ұлыбританияның бүкіл аумағында өткізілген жалғыз референдум болып қала берді (ол референдум 36 жылдан кейін өтті). Бұл сондай-ақ Ұлыбританияның Еуропамен қарым-қатынасы туралы 2016 жылғы ЕО-ға мүшелікті жалғастыру туралы референдумға дейін өткізілген жалғыз ұлттық референдум болды. 1974 жылғы ақпан айындағы жалпы сайлау нәтижесінде Лейбористердің азшылық үкіметі құрылды, ол 1974 жылғы қазан айындағы жалпы сайлауда өте шағын көпшілікке ие болды. Лейбористер 1974 жылғы ақпан айындағы сайлау бағдарламасында Ұлыбританияның ЕО-ға қосылу шарттарын қайта келісуге және егер үкімет үшін қабылдаулы болса, Ұлыбританияның жаңа шарттар бойынша ЕО-да қалуы туралы халықпен кеңесуге уәде берді. Лейбористер партиясы ЕО-ға мүше болудың салдарынан туындауы мүмкін жағдайлардан, мысалы, Ортақ ауыл шаруашылығы саясаты бойынша азық-түлік бағасының жоғары болуы мен Ұлыбритания азаматтарының тауар нарығындағы төмен бағалардан қорқып келді, сондай-ақ экономикалық егемендіктің жоғалуынан және үкіметтердің социалистік өнеркәсіптік саясатты жүзеге асыру бостандығының шектелуінен де алаңдады. Партия басшылары консерваторлар Ұлыбритания үшін тиімсіз шарттармен келіссөздер жүргізді деген пікірін білдірді. Еуропалық қауымдастықтардың басшылары 1975 жылғы 11 наурызда Дублинде келісімге келді. Уилсон: «Біздің қайта келіссөздер мақсаттарымыз толыққанды орындалмаса да, айтарлықтай орындалды деп санаймын» деді және үкімет мүшелікті жалғастыруға дауыс беруді ұсынатынын мәлімдеді. 9 сәуірде Төменгі палата жаңа шарттар бойынша ортақ нарықта қалуды 396 дауыспен 170 дауысқа қарсы мақұлдады. Осы оқиғалармен бірге үкімет референдум туралы заң жобасын дайындады, оны қайта келіссөздер сәтті аяқталған жағдайда ұсынуға болады. Референдум талқылауы мен науқаны британ саясатында ерекше кезең болды және ол он жеті ай ішінде өткізілген үшінші ұлттық дауыс беру болды. Науқан барысында Лейбористер кабинеті екіге бөлінді және оның мүшелері мәселенің екі жағында да үгіт жүргізді, бұл кабинетінің ұжымдық жауапкершілігінің бұрын-соңды болмаған бұзылуы болды. Төменгі палатадағы референдумға дайындық бойынша көптеген дауыстар оппозицияның қолдауынан кейін ғана қабылданды, ал үкімет референдумды есептеудің форматы мен процедурасы сияқты техникалық мәселелер бойынша бірнеше жеңіліске ұшырады. Референдум Гарольд Уилсонның еуропалық мәселе бойынша бөлінген Лейбористер партиясын біріктіру мақсатына уақытша қол жеткізуіне мүмкіндік берді. Алайда, сегіз жылдан кейін Лейбористер партиясының 1983 жылғы жалпы сайлау бағдарламасында қауымдастықтан шығуға уәде берді. Бұл сондай-ақ келесі отыз жыл бойы Ұлыбритания Парламентінде нарықты қолдайтын (кейіннен Еуропаны қолдайтын) саясаткерлердің позициясын күшейтті, бірақ мәселе даулы болып қала берді және кейінгі онжылдықтарда Ұлыбританияның бірнеше үкіметтері Еуропалық жобаға одан әрі интеграцияланды, келесі еуропалық шарттарды (әсіресе Маастрихт және Лиссабон) және келісімдерді ратификациялады, бірақ Ұлыбритания халқының тікелей келісімісіз. Бірақ Ұлыбритания үкіметі 1992 жылы фунт стерлингтің алдыңғысы Еуропалық айырбас бағамы механизмінен шығуына мәжбүр болғаннан кейін евроны қабылдамауға шешім қабылдады, бұл «қара сәрсенбі» деп аталды. Бұл қарамастан, еуроскептик саясаткерлер парламенттік егемендік принципінің ыдырауына байланысты екінші референдумды өткізуді талап етті, нәтижесінде Ұлыбританияның Еуропалық Одақтан (ЕО) шығуына шағын көпшілік дауыс берді.

Өмірбаян

1952 жылы Еуропалық көмір және болат қауымдастығы құрылғанда, Ұлыбритания оның құрамына кірмеуді шешті. 1957 жылы Рим шартына қол қойылғанда, Еуропа экономикалық қауымдастығы ("Ортақ нарық") құрылған кезде де Ұлыбритания қатыспады. Дегенмен, 1950 жылдардың соңында Хэрольд Макмилланның консервативтік үкіметі өз қатысуын күрт өзгертті және Эдвард Хитті өтініш беруге және Ұлыбританияның Ортақ нарыққа қатысуы үшін келіссөздер жүргізуге тағайындады. Өтініш 1963 жылғы қаңтарда Еуропалық қауымдастықтардың (ЕҚ) отырысында ұсынылды, бірақ Франция президенті Шарль де Голль Ұлыбританияның өтінішін қабылдамай, вето қойды. Ветоға қарамастан, Ұлыбритания 1967 жылы ЕҚ елдерімен келіссөздерді қайта бастады, ал 1970 жылғы сәуірде, 1970 жылғы жалпы сайлау кампаниясының алдында Хит – бұл кезде Консервативтік партияның жетекшісі – жаңа мүше елдердің парламенттері мен халқының толыққанды келісімінсіз» Еуропалық интеграция одан әрі жүзеге аспайтынын мәлімдеді.

1970 жылғы Консервативті манифестке берілгендік

1970 жылғы жалпы сайлауда барлық ірі саяси партиялар Еуропалық қауымдастықтарға кіруге немесе олармен келіссөздер жүргізуге міндеттелді. Консервативтердің сайлау манифестінде мүшелікке келіссөздер жүргізуге ұмтылыс білдірілді, бірақ қандай да бір бағамен емес. Консервативтер 630 орынның ішінде 330 орынды жеңіп алды, бұл ұлттық дауыс берудің 46,6 пайызын құрады, сондай-ақ 77 орынға қосымша ие болды, нәтижесінде күтпеген 30 орындық көпшілікке қол жеткізді. Эдвард Хит премьер-министр болды және сайлаудан кейін басталған көптеген келіссөздерді жеке басқарды; ол жаңа француз президенті Жорж Помпидумен достық қарым-қатынас орнатты, ол ветоны жоюды қамтамасыз етті, соның арқасында Ұлыбританияның қауымдастыққа кіруіне жол ашылды.

Заңнама

Үкімет 1975 жылғы 26 ақпанда ұсынылған референдум туралы ақ кітап жариялады: ол «Иә» және «Жоқ» тараптарына негізгі мемлекеттік қаржыландыру, қарулы күштер мен Лордтар палатасы мүшелеріне дауыс беру құқығы және, ең бастысы, бүкіл ел үшін дауыстарды бірыңғай орталықтан санауды ұсынды. Бұл ақ кітап Парламент палатасымен бекітілді. 26 наурызда Парламентке референдум туралы заң жобасы енгізілді; 10 сәуірдегі екінші оқылымда депутаттар 312–248 есебімен қолдады. Заң жобасы қабылданғанға дейін Ұлыбританияда мұндай плебисцит өткізу үшін ешқандай рәсім немесе заңнама болған жоқ. Бұл дауыс беру – 20 ғасырда Ұлыбританияда өткізілген жалғыз жалпыұлттық плебисцит болды және конституциялық маңызға ие болды. Бұрын референдумдар парламенттік егемендік принципін бұзады деген негізде кеңінен қарсылыққа тап болған. Ұлыбританияның кез келген бөлігінде өткізілген алғашқы ірі референдум (бірнеше жергілікті басқару аймағын қамтыған) 1973 жылы Солтүстік Ирландиядағы егемендік туралы референдум болды. Заң жобасы Парламентке түскен кезде дауыстарды қалай санау керектігі туралы көп дау болды. Үкіметтің пікірінше, бұл дауыс беру жалпы сайлаудан едәуір өзгеше болғандықтан және ұлттық референдум ретінде Ұлыбритания бір сайлау округі саналғандықтан, бүкіл ел үшін барлық дауыстарды санаудың бұрын-соңды болмаған бірыңғай ұлттық санағы бірнеше күн бойы Лондонның Эрлс-Корт алаңында өткізілетін болады, ал соңғы нәтижелерді Ұлттық санау офицері жариялайды (кейін заңнамада бұл лауазым Бас санау офицері деп өзгертілді). Бұл ұсыныс Лейборист партиясының және басқа оппозициялық партиялардың кең қолдауын таппады; Либералдық партия әрбір парламенттік округте жеке санау жүргізуді жақтады және осы мақсатта түзету ұсынды, бірақ Төменгі палатада 263 дауысқа қарсы 131 дауыспен жеңіліске ұшырады. Алайда, Лейборист депутаты Родерик Макфаркхар ұсынған тағы бір түзету әрбір әкімшілік аймақ үшін жеке санау жүргізуді көздеді (1974 жылғы округтік кеңестердің аумақтары): бұл түзетуге партиялық қолдау көрсетілді және 272–155 есебімен қабылданды.

Үгіт-насихат

Референдум 1975 жылдың сәуір айында қайта келіссөздер ресми түрде аяқталғаннан кейін жарияланды. Премьер-министр Харольд Уилсонның кабинеті Ортақ нарықты қолдайтындар мен қарсыластарына бөлінгендіктен және әр тараптың өкілдері өз пікірлерінде бекем болғандықтан, ол коалициялық үкіметтен басқа жағдайда бұрын-соңды болмаған шешім қабылдады – Кабинеттің жа collective жауапкершілік конституциялық қағидасын тоқтата тұруға бел буды. Кабинет мүшелеріне бір-біріне қарсы ашық түрде үгіт жүргізуге рұқсат берілді. Барлығы 23 кабинет мүшесінің жетісі ЕҚ мүшелігіне қарсы болды. Уилсонның шешімі бойынша, министрлер Палатасында сөйлеген министрлер үкімет саясатын (яғни ЕҚ мүшелігін қолдауды) білдіруі керек, бірақ басқа жерлерде еркін сөйлеуге рұқсат етілді, осылайша Кабинет министрлерін жаппай қызметтен шеттетуден аулақ болуға тырысты. Осыған қарамастан, Эрик Хеффер ЕҚ мүшелігіне қарсы сөйлегеннен кейін Палатада орнынан кетуге мәжбүр болды. Негізгі науқан кезеңі 1975 жылғы 8 мамырда Референдум заңы күшіне енгеннен кейін басталды. Дауыс беру 5 маусымда өтті, яғни науқанға бар болғаны 27 күн қалды. Бұл сол кездегі жалпы сайлаулармен салыстырғанда өте қысқа мерзім болды (әсіресе 2016 жылғы ЕО референдумы үшін қарастырылған он апталық науқанмен салыстырғанда).

"Иә" акциясы (Британия Еуропаға кіреді)

"Иә" науқаны Вильсон мен оның кабинетінің көпшілігі, соның ішінде басқа үш маңызды мемлекеттік лауазым иелері: Қаржы министрі Денис Хили, Сыртқы істер министрі Джеймс Каллаган және Ішкі істер министрі Рой Дженкинс тарапынан ресми түрде қолдау алды. Оны Консервативтік партияның көпшілігі, оның ішінде жаңадан сайланған жетекшісі Маргарет Тэтчер де қолдады. 1975 жылдың сәуірінде өткен ашық дауыс беруде Парламенттегі 275 партия мүшесінің 249-ы Еуропалық экономикалық қауымдастықта (ЕЭҚ) қалуды қолдады. Сондай-ақ, Либералдық партия, Социал-демократиялық және Еңбек партиясы, Солтүстік Ирландияның Альянс партиясы және Вангард юнионисттік прогрессивтік партиясы да қолдау көрсетті.

Үгіт-насихат жоқ (Ұлттық референдум үгіт-насихат)

Тәуелді консерватор Эдвард ду Канн "Лейборист партиясы бұл мәселеде толығымен бөлініп, түсініксіз жағдайда қалды" деді. "Жоқ" науқанына Лейборист партиясының сол қанаты, оның ішінде министрлер кабинетінің мүшелері Майкл Фут, Тони Бенн, Питер Шор және Барбара Касл қатысты. Олар науқан барысында "Бізді нарық кереметінің иллюзиясымен нарыққа әуелетті" деген сөзді айтысты. Кейбір лейбористтік "Жоқ" жақтастары, Эрик Варли және Дуглас Джей сияқты, партияның оң қанатында болды, бірақ көпшілігі сол қанаттан шықты. "Жоқ" науқанына сонымен қатар көптеген лейборист депутаттары қатысты; Еуропалық экономикалық қоғам туралы жаңа келісімдерге қатысты ақ кітап бойынша дауыс беру кезінде 148 лейборист депутаты өз үкіметінің ұсынысына қарсы дауыс берді, ал 138-і қолдады және 32-і дауыс беруден бас тартты. "Жоқ" науқанын қолдаған басқа партияларға Демократиялық юнионисттік партия, Шотландия Ұлттық партиясы, Plaid Cymru, сондай-ақ Парламенттен тыс партиялар, оның ішінде Ұлттық фронт және Ұлыбритания Коммунистік партиясы кірді.