Кіріспе
Біріккен Корольдіктегі Еуропалық Одаққа сын/қарсылық
Біріккен Корольдіктегі евроскептицизм – Еуропалық Одақтың белгілі бір саяси бағыттарына қарсылықтан бастап, Біріккен Корольдіктің Еуропалық Одаққа мүшелігіне толық қарсылыққа дейінгі нанымдар жиынтығы. Ол Ұлыбритания (ҰК) саясатының маңызды бөлігі болып табылады. 2009 жылғы Еуробарометр сауалнамасы бойынша, Еуропалық Одаққа мүшелікке қолдау Біріккен Корольдікте, Латвия мен Венгрияда ең төмен деңгейде болды. Ұлыбританияда Еуропалық Одаққа деген қолдау деңгейі көптеген басқа мүше мемлекеттерге қарағанда тарихи түрде төмен болған. Ұлыбритания азаматтары еуропалық ұлттық сезімді ең аз сезінеді, ал ұлттық егемендік британдықтар үшін басқа Еуропалық Одақ елдерінің азаматтарына қарағанда маңыздырақ саналады. Бұған қоса, Біріккен Корольдік – төрт «ерік-таңдаудан» бас тартқан, кез келген Еуропалық Одақ мүшесінен көп Еуропалық Одақтың ең аз интеграцияланған мемлекеті болды. 1975 жылы Ұлыбританияның Еуропалық экономикалық қауымдастығына мүшелігі туралы референдум өтті, нәтижесінде көпшілік дауыс беру арқылы ЕЭҚ-ға (кейіннен Еуропалық Одаққа айналған) мүшелігін сақтап қалуды қолдады. 2016 жылы Еуропалық Одаққа мүшелік туралы референдум өтті, сайлаушылардың көпшілігі Еуропалық Одақтан шығуға дауыс берді. Сайлаушылардың Brexit-ті қолдау шешімі – тарихта бірінші рет мүше мемлекеттің Еуропалық Одақтан шығуға шешім қабылдағанын көрсетеді. Ұлыбритания 2020 жылдың 31 қаңтарында ресми түрде Еуропалық Одақтан шықты.
1956 жылғы Суэц дағдарысының әсері
1956 жылы Суэц дағдарысы оқиғаларына дейін Ұлыбритания АҚШ-пен қарым-қатынасында шиеленістерге тап болды. Суэц қақтығысынан кейін ол енді АҚШ-тың басты серіктесі деп санамау керектігін мойындауға мәжбүр болды және АҚШ-пен ерекше қарым-қатынастағы сенімді жоғалтты. Ұлыбритания, Дания, Ирландия және Норвегия сауда одағын құруға, яғни Еуропалық еркін сауда қауымдастығын (ЕАЭҚ) құруға дайындала бастады. 1962 жылы британдық саясаткерлер, мысалы лейборист Джордж Браун, Ұлыбританияға қосылуға ғана емес, Еуропалық Одаққа жетекшілік етуге шақыру керек деген пікірде болды, бірақ олар осылай айтқандары үшін күлкіге ұшырады. Хьюго Янгтың сөзіне сүйенсек, ол еуропалық мәселелер салдарынан мансабын аяқтаған соңғы консерватор саясатшысы емес еді. Ұлыбритания ауыр экономикалық құлдырауға және бірқатар алаңдатарлық саяси дау-дамаждарға да тап болды. Бұл жағдай Ұлыбританиядағы Еуропаның беделін жақсартпады, және керісінше. Жорж Помпиду де Голльді алмастырғаннан кейін вето алынып тасталды, ал 1970 жылы Эдвард Хиттің еуропалық консерваторлық үкіметі кезінде келіссөздер басталды. Сол кездегі ресми құжатта (FCO 30/1048) егемендік мәселесі талқыланды, ол 30 жыл өткен соң, 2002 жылдың қаңтарында қолжетімділік ережелеріне сәйкес, көпшілікке ашылды. Онда «Еуропалық қауымдастықтарға кірген кезде парламенттің заң шығару өкілеттігіне әсер ететін саясат салалары» ретінде кедендік баждар, ауыл шаруашылығы, еңбек, қызметтер мен капиталдың еркін қозғалысы, көлік және көшпенді жұмыскерлердің әлеуметтік қамсыздандырылуы тізілген. Құжаттың 26-тармағында ықпал мен билік мәселелерін формалды егемендік мәселелерінен басым қоюдың жөн екені айтылды. Хиттің шешуі керек болған келіспеушіліктердің арасында ортақ ауыл шаруашылығы саясаты және Ұлыбританияның Ұлттар Достастығымен қарым-қатынасы да болды. 1972 жылы Норвегияны қоспағанда, барлық елдермен кіру туралы шарттарға қол қойылды.
1975 жылдан 1997 жылға дейін
Еуроскептиктер (1980-жылдардың соңына дейін "нарыққа қарсылар" деп аталған) мен ЕО жақтастары (1980-жылдардың соңына дейін "нарық үшіншілер" деп аталған) арасындағы пікірталас британдық саяси партиялардың ішінде, олардың арасында емес, жалғасуда. Партия мүшелерінің көзқарастары әртүрлі. Ұлыбританиядағы екі негізгі саяси партия – Консервативтік партия мен Лейбористік партияның әрқайсысының ішінде Еуропалық Одаққа қатысты кең спектрлі пікірлер бар. 1970-жылдар мен 1980-жылдардың басында Лейбористік партия екі партияның ішінде еуроскептиктердің көбірек өкілі болды, олардың консерваторларға қарағанда Еуропалық қауымдастықтарға қарсы депутаттары көп болды. 1975 жылы Лейбористік партия британдық мүшелік туралы арнайы конференция өткізді және партия 2:1 есебімен Ұлыбританияның Еуропалық қауымдастықтан шығуын қолдады, одан шығуды қолдаған депутаттар одан қарсы болғандардан көп болды, ал 46 кәсіподақтың тек жетісі ғана Ортақ нарықта қалуды қолдады. Партияның көптеген көшбасшылары мен белсенділерінің пікірлерін Тони Бенн білдірді, ол 1975 жылғы ЕЭК референдумы кезінде Ұлыбритания ЕЭК-тен кетуге дауыс бермесе, "Британияда жарты миллион жұмыс орны жоғалады және азық-түлік бағасының күрт өсуі Ортақ нарыққа кіруіміздің тікелей салдары болады" деді. Ол Лейбористік үкімет "қауымдастықты федерацияға айналдыруға бағытталған кез келген қадамға қарсы тұратынын" мәлімдеді және 1983 жылы Ұлыбританияның ЕЭК-тен шығуын әлі де жақтады. 1983 жылдан кейін Нил Киннок басшылығымен сол кездегі оппозициялық партия Еуропалық қауымдастықтарға бұрынғы қарсылығын тоқтатып, Ұлыбританияның Еуропалық экономикалық және валюталық одаққа көбірек интеграциялануын жақтады. Ұлыбритания премьер-министрі Маргарет Тэтчер 1984 жылы "Ұлыбританияға қайтарым" деп аталған арқасында үлкен халыққа танымал болды. Ұлыбритания одан кейін Одаққа жасаған үлесін белгілі бір деңгейде азайта алды, өйткені ол сол кезде ЕО-ның ең кедей екінші мүшесі болды және ауыл шаруашылығы дамылмағандықтан шаруаларға берілетін субсидиялардан көп пайда көре алмады. 1988 жылы ТҮК конференциясында Еуропалық Комиссияның президенті Жак Делордың сөйлеген сөзі Лейбористік партиядағы еуроскептикалық бейімділікті әлсіретуге көмектесті. Ол сөзінде деиндустриализацияланған аймақтарға қаржы аудару және барлық жұмысшыларды ұжымдық келісімдермен қамту қажеттігін айтты. Бұрынғы еуроскептик кәсіподақ жетекшісі Рон Тодд жауап ретінде: "жақын арада Вестминстерде біздің қолымызда ештеңе жоқ. Қазіргі уақытта қаладағы жалғыз карта ойыны Брюссель деп аталатын қалада" деді. Комиссия президенті ретінде Делор еңбек қатынастары, денсаулық сақтау және қауіпсіздік, қоршаған орта және тұтынушылардың құқықтарын қорғау салаларындағы жалпы еуропалық ережелерді күшейтуді талап етті. Сонымен қатар ол жұмысшылардың әлеуметтік негізгі құқықтары туралы хартаны Маастрихт шартына енгізуде маңызды рөл атқарды, осы арқылы жұмысшылардың бірқатар құқықтарын еуропалық құқыққа енгізді. 1989 жылы Лейбористік партия ЕЭК-тен шығуды ресми түрде қолдауын тоқтатті: 1998 жылға қарай партия депутаттарының тек үш пайызы ғана ЕО-дан шығуды қолдады. 1990 жылдың қазан айының соңында, премьер-министрлік өкілеттігі аяқталар алдында Тэтчер Делордың ортақ валюта жоспарына қарсы төменгі палатада күшті қарсылық көрсетті. Оның ұстанымы бірнеше аптадан кейін оның құлауына себеп болды, бірақ Тэтчер Дэниел Ханнан сияқты басқаларға да әсер етті, оның тәуелсіз Ұлыбритания үшін Оксфорд науқаны (1990) Brexit науқанының бастамасы болуы мүмкін.
Маастрихттен кейінгі блюздің рөлі
Еуропалық Одақтың барлық мүше мемлекеттердегі жалпы қабылдануы 1990 жылдарға дейін қолдаудың күрт өсуін, ал кейіннен айтарлықтай төмендеуін көрсетті, соның салдарынан қолдау 1980 жылдардағы деңгейге дейін түсті. 1992 жылғы Маастрихт шартымен байланысты болғандықтан, бұл кезең «Маастрихттен кейінгі көңілсіздік» деп аталды. Еуропалық интеграция процесі Еуропа Конституциясының қабылдануына қатысты сәтсіздікке ұшырады, соның нәтижесінде евроскептикалық көзқарастардың ықпалы артты. Бұрын халық пікірінің рөлі төмен болған, бірақ 2005 жылы Франция және Нидерланд сайлаушыларының конституцияны қабылдамауы сияқты мемлекеттік референдумдар оның маңыздылығын арттырды. Олардың пікірінше, британдық сайлаушылар Еуропалық мәселелерге қарағанда ішкі саяси мәселелерге көбірек бейім болды. 2001 жылғы сайлаудағы жеңілістен кейін консерваторлардың жетекшісін сайлау кезінде еуроскептицизм мәселесі маңызды рөл атқарды. Жеңімпаз Иэн Дункан Смит өзінің ізашары Уильям Хейгке қарағанда еуроскептикке бейім деп саналды. Оппозиция жетекшісі ретінде Иэн Дункан Смит британдық консерватор Еуропалық парламент депутаттарын (ЕПД) федералистік Еуропалық халық партиясы тобынан шығаруға тырысты. ЕПД парламенттік өкілеттіктерді сақтау үшін трансұлттық одақта қатысуға міндетті болғандықтан, Дункан Смит консерватор ЕПД депутаттарының Еуроскептикалық Ұлттар Еуропасы үшін (ҰҰЕ) тобына қосылуын ұсынды. Консерватор ЕПД депутаттары ҰҰЕ құрамындағы неофашистік партиялардың өкілдерінің болуына байланысты бұл қадамға вето қойды, себебі олардың ішкі саясатында ұқсастықтар жоқ еді. 2004 жылы Дункан Смиттен кейін келген Майкл Ховард консерватор ЕПД депутаттарының Еуропалық парламенттегі ықпалын сақтау үшін ЕХП тобында қалатынын мәлімдеді. Майкл Ховардтың ізбасары Дэвид Кэмерон консерватор ЕПД депутаттарын ЕХП тобынан шығаруға уәде берді және бұл уәде орындалды. UKIP 2004 жылғы Еуропалық сайлауда дауыс берушілердің 16%-ын алып, 12 ЕПД депутатын жеңіп алды. 2009 жылғы Ұлыбританиядағы Еуропалық сайлауда партияның көрсеткіштері жақсарды, ол екінші орынға шығып, үстемдік еткен Лейборист партиясынан озып кетті. 2014 жылғы Еуропалық парламент сайлауында UKIP қолдауы жаңа рекордтық деңгейге жетті, Лейборист партиясын басып озып, бірінші орынды алып, дауыс берушілердің 26,6%-ын құрады.
"Қиын серіктес" мәртебесі
Профессор Стивен Джордж өзінің 1990 жылғы «Абайсыз серіктес: Еуропалық қауымдастықтағы Ұлыбритания» кітабында Ұлыбританияның Еуропалық Одақта «қиын серіктес» екенін айтады, Ұлыбритания Еуропалық Одаққа одан әрі интеграцияға қарсы тұратын жалғыз мемлекет болмаса да, көптеген басқа мүшелерге қарағанда одан кем ынталы екенін атап өтеді. «Қиын серіктес» мәртебесіне ықпал ететін факторлардың бірі – Ұлыбританияның континенттік Еуропадан өзгеше мәдениеті мен ұлттық ерекшелігі. 2003 жылы «The Guardian» газетінде жарияланған мәліметке сәйкес, тарихшы Роберт Конквест Ұлыбританияның Еуропалық Одақтан шығуына және «ағылшын тілді елдердің, англосфера деп аталатын, әлдеқайда еркін қауымдастығын» құруға жақтас болды. Жақын байланыстың мысалы – АҚШ-пен «ерекше қарым-қатынас». Сонымен қатар, Ұлыбритания континенттік Еуропадағы маңызды саяси өзгерістерді бастан кешірген жоқ. Британдық үкімет шенеуніктері көбінесе Еуропалық интеграцияны одан әрі тереңдетуге қарсы тұрып, мемлекетаралық ынтымақтастықты, мемлекеттік билікке басымдық беруді және Экономикалық және монетарлық одаққа (ЭМО) қарағанда бірыңғай нарықты қолдайды. Ұлттық егемендікті қорғауға да ерекше мән беріледі, яғни соңғы шешім қабылдау билігі Ұлыбританияда, ұлттық мемлекет ретінде сақталуы керек. Ұлыбританияда қолдау деңгейі көптеген басқа мүше мемлекеттерге қарағанда төмен, сонымен қатар институт туралы білім де жеткіліксіз. Ұлыбритания азаматтары еуропалық ұлттық сезімді сезінуге ең аз бейім, ал ұлттық егемендік британдықтар үшін басқа Еуропалық Одақ елдерінің азаматтарына қарағанда маңыздырақ, көптеген ірі газеттер еуроскептикалық көзқарастарды ұстанады. Көптеген айырмашылықтардың бірі – Еуропа елдерінің Ұлыбританиядан мүлдем өзгеше құқықтық дәстүрі. Ағылшын тарихының нәтижесінде пайда болған, ортақ құқық Еуропалық Одақтың басқа мүшелері арасында кең таралмаған. Vote Leave – бұл партиялық емес топ, ол Labour Leave, Conservatives for Britain және Business for Britain науқандарымен жұмыс істеді. Оның демеушілері – бұрынғы консервативті қазынашы және банкир Питер Круддас, лейбористік демеуші Джон Миллс және консервативтерге ірі демеуші болған, UKIP қазынашысы болған Стюарт Уилер. Бұл сонымен қатар UKIP-тің сол кездегі жалғыз парламенттік депутаты Дуглас Карсвеллдің таңдаған науқаны болды. «Солдан кету» науқаны (немесе Lexit) британдық сол жақтағы еуроскептиктердің дауыстарын біріктірді, оны теміржол, теңіз және көлік кәсіподақтары, Социалистік жұмысшылар партиясы және Ұлыбританияның Коммунистік партиясы қолдады. Бұл науқанның мақсаты – қысқарту шараларына қарсы дауыс берушілерді және Еуропалық Одақтың 2015 жылғы Еуропалық мигранттық дағдарысқа берген жауабын сынға алғандарды біріктіру болды. Better Off Out науқаны, Еуропалық Одақтан шығуды жақтаған партиялық емес ұйым, Еуропалық Одақтан шығудың себептерін басқа елдермен сауда келісімдерін жасау еркіндігі, ұлттық шекараларды бақылау, Ұлыбританияның мемлекеттік шығыстарын бақылау, Ұлыбританияның құқықтық жүйесін қалпына келтіру, Еуропалық Одақ заңдарын реттеуді тоқтату және басқалар деп атады. Сол сияқты, Демократиялық қозғалыс, Ұлыбританияның 2016 жылғы Еуропалық Одақ референдумына дейінгі жылдардағы Еуропалық Одаққа қарсы ең ірі партиялық емес науқаны, Еуропалық Одақтың экономикалық құлдырауын, Еуропалық Одақ реттеуінің кең ауқымын, Ұлыбританияның жаңа Еуропалық Одақ заңдарына әсер етуінің жоқтығын және Еуропалық Одақтың одан әрі интеграциялау жоспарларын атап өтті. «Британияны сыртқа шығарып тастайық» және «Британияны тәуелсіздікке шақыру» науқандары да осындай партиялық емес науқандар болды. Еуропалық Одақтағы демократиялық тапшылық, оның ішінде Еуропалық Комиссия мен Еуропалық Парламентінің заңдылығына қатысты мәселелер және ұлттық заңнамаға қарағанда Еуропалық Одақ заңдарының басымдығы – британдық еуроскептиктердің басты қарсылықтарының бірі. Сонымен қатар, Еуропалық Одаққа мүшеліктің артуына байланысты қаржылық жағынан теріс әсері бар және Еуропалық Одақтың реттеушілік жүктемелерінің Ұлыбритания бизнесіне теріс әсері бар деп айтылады. Еуропалық Одаққа қарсы шыққандар оның саясаткерлері мен мемлекеттік қызметкерлерін сыбайлас жемқорлыққа айыптады. Мұндай медиа-тақырыптың бірі – 2005 жылы Найджл Фараж еуропарламент депутатының Еуропалық Комиссиядан жеке комиссарлардың демалыс сапары туралы ақпарат беруді сұрауы, Еуропалық Комиссияның төрағасы Жозе Баррозу грек кеме қатынасы миллиардері Спиро Лацистің яхтасында бір апта өткізгеннен кейін болды. Еуропалық Аудиторлар Сотының қаржылық жоспарлау туралы есептері британдық баспасөзде жиі сынға алынатын тақырыптардың бірі болып табылады.
2016 жылғы ЕО мүшелігіне референдум
2016 жылғы Ұлыбританияның Еуропалық Одаққа мүшелігі туралы референдум Ұлттық нәтиже Таңдау % Еуропалық Одақтан шығу 17,410,742 51.89% Еуропалық Одақта қалу 16,141,241 48.11% Тіркелген сайлаушылар және сайлауға қатысу 46,500,001 72.21% Көз: Сайлау комиссиясы
2016 жылдың 23 маусымында Ұлыбританияның Еуропалық Одаққа мүшелігі туралы референдум өтті, нәтижесінде Ұлыбританияның Еуропалық Одақтан кетуіне 51.9%-ға қарсы 48.1% дауыс берілді, сайлауға қатысу 72% асып түсті. Содан кейін, Тереза Мей премьер-министр болып тағайындалғаннан кейін, ол Ұлыбританияның ЕО-дан шығуын келіссөздер арқылы жүзеге асыру үшін үш кабинет министрін – барлығы Еуропаға күмәмен қараушыларды жаңа лауазымдарға тағайындады: Дэвид Дэвис – Еуропалық Одақтан шығу жөніндегі мемлекеттік хатшы, Лиам Фокс – Халықаралық сауда жөніндегі мемлекеттік хатшы және Борис Джонсон – Сыртқы істер министрі.
Саясат зерттеулері
Еуропалық Одаққа және Еуропалық Парламент сайлауында дауыс беру ниетіне қатысты көзқарастарды бағалау ComRes, ICM, Populus және Survation сияқты түрлі пікір сауалнамаларын жүргізетін ұйымдар тарапынан жүйелі түрде жүзеге асырылады. 2013 және 2015 жылдар аралығындағы толық сауалнамалармен мұнда танысуға болады, 2016 және 2020 жылдар аралығындағы сауалнамалармен мұнда, ал 2020 жылдан бүгінгі күнге дейінгі сауалнамалармен мұнда танысуға болады.