Кіріспе

Ұлыбританияның ЕО үлесін азайту жөніндегі қаржылық есептеу

Ұлыбританияның жеңілдігі (немесе Ұлыбританияның түзетуі) – 1985 жылдан бері қолданылып келе жатқан, Ұлыбританияның ЕО бюджетіне жасаған үлесін азайтатын қаржылық механизм. Бұл күрделі есептеу Ұлыбританияның таза үлесінің шамамен 66%-ына тең азайтуды қамтамасыз етті – яғни Ұлыбританияның ЕО бюджетіне төлеген сомасы мен ЕО бюджетінен алған түсімдерінің арасындағы айырма. 2016 жылы 11,7 миллиард евро (9,6 миллиард фунт стерлинг) таза үлес негізінде, Ұлыбритания қазынасы 2017 жылғы жеңілдікті 6,6 миллиард евро (5,6 миллиард фунт стерлинг) деп бағалады, бұл Ұлыбританияның 2017 жылғы бюджетке жасаған соңғы үлесін 10,4 миллиард евроға (8,9 миллиард фунт стерлинг) дейін азайтты. Жеңілдік ЕО шарттарында бекітілмегенімен, ол әр жеті жыл сайын Көпжылдық қаржылық ая (КҚА) аясында келісілді және бірауыздан мақұлдалуы тиіс болды.

Есептеу және механика

Ұлыбританияның жылдық жеңілдігінің мөлшерін есептеу күрделі болды. Негізінен, Ұлыбритания мүше мемлекеттердің ҚҚС үлесі мен Еуроодақтың шығындары арасындағы айырманың 66% көлемін қайтарып алды. Еуропалық комиссия егжей-тегжейлі есептеулерді жұмыс құжатында жариялады. Кез келген жылғы жеңілдік келесі жылға жоспарланып, төленді, ал төлемдер үш жылға дейін қайта қаралуға жатады. Еуропалық комиссиядан Ұлыбританияның қазынасына ақша аударылмады; жеңілдіктің нәтижесі Ұлыбританияның төлемдерінің мөлшерін азайту болды. Жеңілдіктің салдары барлық басқа мүше мемлекеттерден қажетті жарналарды арттыру болды, бұл жалпы бюджеттің жетіспеушілігін толықтыруға мүмкіндік берді. Германия, Нидерланды, Швеция және Австрияның жеңілдікті өтеуге тиіс үлесі 25%-қа дейін шектелді, бұл көрсеткіш әйтпесе қолданылар еді.

Өзгерістерге қысым

Brexit-тен бұрынғы жылдары Еуроодақтың әртүрлі мүше мемлекеттері тарапынан жеңілдікті жоюға қысым күшейді. Бұл, әсіресе, 2004 жылға дейінгі он бес мемлекетке қарағанда әлдеқайда кедейірек жаңа мүше мемлекеттердің Еуроодаққа қосылуымен байланысты болды. Олардың жалпы ауыл шаруашылығы саясатына (АШС) және Еуроодақ бюджетіне айтарлықтай шығын әкелгені белгілі болды. Көптеген сарапшылардың пікірінше, бұл жағдай Ұлыбританияның Еуроодақ бюджетіндегі жеңілдігін алуын қиындатты. Бұл ретте, барлық жаңа мүше мемлекеттер Ұлыбританиядан әлдеқайда кедей екендігі туралы моральдық аргументтер де айтылды. Алайда, жаңа мүше мемлекеттер Ұлыбритания сияқты Еуроодақ қаражатын таза алушыларға айналады, ал Германия ғана осы мемлекеттерге үлкен үлес қосты. Бұл жеңілдік Ұлыбританияның Еуроодақпен бюджеттік келіссөздерін қиындатты. Әдетте, елдер мен олардың тәуелсіз мекемелері Еуроодақтың орталық қаражатын алуға үміткер болады. Ұлыбритания үкіметі Еуроодақтың кез келген қаржысының үштен екі бөлігі жеңілдіктен шегеріліп, Ұлыбритания үкіметінің қаражатынан төленетінін білгендіктен, Еуроодақ қаражатына өтініш беруге ынтасы азайды. Басқа елдердің бюджетке төлейтін үлесіне олар алған қаражаттың әсері тимейді, сондықтан олардың қаражат сұрауларын азайтуға мүддесі жоқ. Сонымен қатар, көптеген Еуроодақ гранттары алушының жергілікті көздерден, көбінесе ұлттық немесе жергілікті үкіметтен қаржы табуын талап етеді. Бұл Ұлыбритания үкіметінің кірісінен түсетін үлесті одан әрі арттырды. Нәтижесінде, Еуроодақтан Ұлыбританияға қайта оралатын шығыстар жасанды түрде төмендеді, ал жеңілдіктің мақсаты болған тапшылық күшейді. Ұлыбритания үкіметі жеңілдікті жою науқандарына қарсы тұрды және Еуроодақтың осы мәселе бойынша шешім қабылдауына вето құқығына ие болды. Бұрынғы премьер-министр Тони Блэр жеңілдікті жоюға бағытталған кез келген әрекетке вето қоятынын мәлімдеді. Оны оның кабинетіндегі көптеген мүшелер және негізгі оппозициялық партия – консерваторлар, сондай-ақ британдық көпшілік қолдады. Жеңілдікті қолдаушылар бұл жеңілдік тудырған бұрмалаушылық ортақ ауыл шаруашылығы саясатымен салыстырғанда аз екенін айтты, себебі ол қымбатқа соғып, Еуроодақтағы еркін және әділ саудаға әсер етеді. Сонымен қатар, жеңілдік болмаса, Ұлыбритания экономикалары арасындағы құрылымдық айырмашылықтарға байланысты Франция сияқты салыстырмалы бай елдерге қарағанда Еуроодаққа көбірек төлейтінін атап өтті. 2004 жылдан бастап Франция Ұлыбританияға қарағанда екі есе көп АШС қаражатын алды (жалпы қаражаттың 22% -ы, Ұлыбританияның 9% -ына қарағанда), бұл Францияның АШС-тен алған пайдасы Ұлыбританиядан 6,37 млрд. евроға артық. 2005 жылға арналған Ұлыбританияның бюджеттік жеңілдігі шамамен 5,5 млрд. евроны құрауы жоспарланған. Жаңа мүше мемлекеттердің ауыл шаруашылығы шығындары графиктің «басқа» сегментіне кіреді. Бұл 2004 жылы қолданыстағы мүше мемлекеттерге қолданылатын төлем ставкаларының 25% -ына дейін шектелді, 2005 жылы 30% -ға дейін және 2013 жылы 100% -ға дейін өсті. АШС шығындары шектеледі, сондықтан егер одан әрі өзгерістер жасалмаса, 2004 жылға дейінгі барлық елдерге төленетін төлемдер осы кезеңде 5% -қа төмендейді. Кейбір сарапшылар Франция Ұлыбритания алған АШС төлемінен екі есе көп алады деп мәлімдейді, өйткені оның егістік жері екі есе көп, бірақ екеуінің арасындағы байланыстың дәрежесі даулы. Ұлыбритания жеңілдігін сақтап қалуды талап еткенінің негізгі себебі, егер ол АШС-ті өзгертпей төмендетілсе, онда Ұлыбритания тиімсіз француздық ауыл шаруашылығы саласына субсидия бермек. Алайда Франция өзі 2013 жылы алғаннан 9,05 млрд. евроға артық қаржыны Еуроодақ бюджетіне төлейтін таза мемлекет болып қала береді. Егер жеңілдіктер АШС-ті өзгертпей жойылса, онда Ұлыбритания Франциядан гөрі үлкен таза үлес төлер еді. Ұлыбританияның таза үлесі шамамен 10 млрд. евроны құрайтын еді, бұл 3,86 млрд. евроны құрайтын тарихи үлеске қарағанда, қазіргі Францияның 6,46 млрд. евроны құрайтын таза үлесінен жоғары. Франция Ұлыбританияның жеңілдігіне ең үлкен үлес қосып, оның жойылғанынан ең көп пайда көретін мемлекет болды. Егер Франциядан жеңілдікке үлес қосу талап етілмесе, ол әлі де Ұлыбританиядан Еуроодақ бюджетіне көбірек үлес қосқан болар еді. Бұл қарама-қайшылықтар 2005 жылдың маусым айында Брюссельде өткен Еуроодақ бюджеті бойынша келіссөздерде тұйыққа тірелді. Франция және басқа мемлекеттер осы кездесуде Ұлыбританияның жеңілдігін жоюды талап етті. Ұлыбритания мұны Францияның еуропалық конституцияны референдумда жоққа шығарғаннан кейін беделдік сақтауға бағытталған дипломатиялық маневрі деп бағалады. Ұлыбритания жеңілдікті жоюдың алдында АШС реформасын міндетті етіп қойды, бұл ұсынысты оның қарсыластары қабылдамады. Келіссөздер келісімге қол жеткізбей аяқталды. 2005 жылдың желтоқсанында Ұлыбритания премьер-министрі Тони Блэр 2007–2013 жылдарға арналған жеңілдіктің шамамен 20% -ын беруге келісті, бұл қаражат АШС төлемдеріне жұмсалмауы, басқа елдердің де үлесі болуы және жаңа мүше мемлекеттерге ғана бағытталғаны шарт болды. АШС-ке жұмсалатын қаражат бұрын келісілгендей, өзгеріссіз қалды. Жалпы, бұл АШС-ке жұмсалатын бюджет үлесін азайтты. Еуропалық комиссия Еуроодақтың барлық шығыстарын толық қарап шығуы керек екені туралы келісімге келді.

Брекзиттен кейінгі Еуропалық одақ

Ұлыбританияның ЕО-дан шығуы жеңілдіктерді жою туралы жаңа талқылауларға әкелді, сонда бұрынғы бюджет және адам ресурстары жөніндегі Еуропалық комиссар Гюнтер Эттингер: "Бүгілген жеңілдіктердің анасы [Ұлыбритания] ғана емес, сонымен қатар оның барлық 'балаларынан' да бас тартатын бюджеттік аяны ұсынғым келеді" деді. Алайда, 2021-2027 жылдарға арналған көпжылдық қаржылық аяда Германия мен «салымды төрттік» елдерге мүше мемлекеттердің ҰІЖ-сіне сәйкес 53,2 млрд. евро көлемінде ұлттық жеңілдіктер ретінде қаражат бөлінетін болады.