Тілдің тазалығы: 1954 жылғы нұсқаулық

Кіріспе

1954 жылы Эрнест Гоуэрстің жазған "The Complete Plain Words" кітабы, 2014 жылғы қайта қаралымында жай ғана "Plain Words" деп аталады. Бұл 1954 жылы сэр Эрнест Гоуэрстің жазған стильдік нұсқаулық. Кітап ешқашан табақтан түспеген. Ол HM Treasury сұрауымен жазылған екі памфлет – "Plain Words" (1948) және "ABC of Plain Words" (1951) еңбектерінің кеңейтілген және қайта қаралымынан тұрады. Кітаптың мақсаты – мемлекеттік қызметкерлерге ағылшын тілін өздерінің жұмыстарында тиімді пайдалануға көмектесу. Оқырман үшін маңыздылығын сақтау үшін 1973 жылы сэр Брюс Фрейзер, 1986 жылы Сидни Гринбаум мен Джанет Уиткат, ал 2014 жылы түпнұсқа автордың шөбересі Ребекка Гоуэрс кітапты қайта қарады. 2014 жылға дейінгі барлық басылымдар Ұлыбритания Корольдік кеңсесі (HMSO) баспасынан шықты. Ал соңғы басылым "Пингвин Букс" баспасының бір бөлімінен жарық көрді.

Өмірбаян

Сөздіктіліктің бюрократиямен байланысы ұзақ тарихқа ие. 14 ғасырда көрнекті мемлекеттік қызметкер және ақын Джеффри Чосер, тілді түйінсіз етуден аулақ болып, қарапайым жазуды қолдануға шақырды. 1948 жылы "The Manchester Guardian" газеті "Plain Words" еңбегін талқылағанда, 1794 жылы француз революционері Марсиал Германның былай деп жазғанын келтірді:

19-шы және 20-шы ғасырлардың басындағы британдық мемлекеттік қызметі жазбаша хабарламаларында мақтанғаныш пен ұзақ сөзділікке ұшыраған. 1850-ші жылдардың ортасында Чарльз Диккенс "Кіші Доррит" романында чиновникті "Айналма жол кеңсесі" деп бейнеледі, онда тіпті ең шұғыл мәселені де шешу үшін "жарты ондай кеңес, жарты бушель хаттама, бірнеше қап ресми ескертулер және грамматикалық қателерге толы отбасылық мұражай" қажет болды. 1880 жылдары "officialese" термині пайда болды, Оксфорд ағылшын тілінің сөздігі оны "чиновниктерге немесе ресми құжаттарға тән, ресми және әдетте көп сөзді тіл" деп анықтады. Жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкер сэр Эрнест Гоуэрс ресми тілді қарапайым ағылшын тілімен алмастыруды қалағандардың бірі болды. 1929 жылы мемлекеттік қызмет туралы сөйлеген сөзінде ол: "Біз жаргон мен түсініксіздікке құмармыз" деді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде үкіметтің рөлі едәуір кеңейгендіктен, ресми хабарламалар көбейді және Гоуэрстің пікірінше, олар "бұлыңғырлық пен пафосқа" толы болды. Ол ресми жазудың жаңа стилін, достық және оңай түсінілетін болуын қалады. Оның ойлары мемлекеттік қызмет басшысы, Қаржы министрлігінің тұрақты хатшысы сэр Эдвард Бриджеске жетті. Соғыс аяқталғаннан кейін Гоуэрс мемлекеттік қызметтен зейнеткерлікке шыққаннан кейін Бриджес одан жаңа буын чиновниктерге арналған жақсы жазу туралы қысқаша памфлет жазуды сұрады. "The Times Literary Supplement" басылымды былай қарсы алды: "Бұл кітаптың пайдалы ықпалы осы тұрақты түрінде жалғаса береді деп үміттенуге болады: Мемлекеттік қызметкерлер бұрын одан ғана емес, болашақта да пайда көретін болады". Кітап сол күнгі түпнұсқа және қайта қарастырылған басылымдарымен қатар, бүгінгі күнге дейін басылып келеді. Гоуэрстің прологы мен эпилогы арасында Заң тіліне арналған сырғанау (Digression) келтірілген, содан кейін Элементтер, Дұрыс жазу, Артық сөздерден қашу, Таныс сөзді таңдау, Нақты сөзді таңдау, Сөздерді қолдану және Пунктуация тақырыптарындағы тараулар бар.

The British civil service of the 19th and early 20th centuries had a reputation for pomposity and long windedness in its written communications. In Little Dorrit in the mid 1850s, Charles Dickens caricatured officialdom as the "Circumlocution Office", where for even the most urgent matter nothing could be done without "half a score of boards, half a bushel of minutes, several sacks of official memoranda, and a family vault full of ungrammatical correspondence." By the 1880s the term "officialese" was in use, defined by the Oxford English Dictionary as, "The formal and typically verbose language considered characteristic of officials or official documents". Sir Ernest Gowers, a senior civil servant, was among those who wished to see officialese replaced by normal English. In 1929 he remarked in a speech about the civil service, "It is said that we revel in jargon and obscurity". During the Second World War, with the role of government greatly expanded, official communications proliferated, and in Gowers's view were full of "mistiness and grandiloquence". He called for a new style of official writing, friendly in tone and easy to understand. His views came to the notice of the head of the civil service, Sir Edward Bridges, permanent secretary to the Treasury. After Gowers retired from the civil service at the end of the war, Bridges asked him to write a short pamphlet on good writing, for the benefit of the new generation of officials. The Times Literary Supplement greeted the publication: "It may be hoped that in this more durable form the book's good influence will continue to spread: Civil Servants have not been alone in profiting from it in the past, nor should they be in the future." The book has remained in print, in its original and revised editions, ever since. Between Gowers's prologue and epilogue there is a Digression on Legal English followed by chapters on The Elements, Correctness, Avoiding the Superfluous Word, Choosing the Familiar Word, Choosing the Precise Word, The Handling of Words, and Punctuation.

1973 жылғы қайта қарау Брюс Фрейзердің

1954 жылғы мәтін Говерс тірі кезінде жеті рет қайта басылды, ол түрлі басылымдарға бірнеше түзетулер енгізді. 1960 жылдардағы өзгерістер кітаптың мақсатын сақтау үшін маңызды қайта қарау қажеттігін көрсетті. Говерс, Фаулердің «Заманауи ағылшын тілінің қолданылуы» кітабының бірінші қайта қаралуын жасаумен он жыл бойы айналысқандықтан, бұл міндетті орындай алмады; ол 1966 жылы, қайта қаралған Фаулердің жарық көргеніне бірнеше ай кейін қайтыс болды. Тағы бір зейнеткер, жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкер Брюс Фрейзерден «Толық және қарапайым сөздер» кітабын қайта қарау сұралды. Фрейзер Говерстің құрылымын сақтап, үш жаңа тарау қосты, олардың ең маңыздысы «Соңғы трендтер» деп аталды; ол бейресмиліктің күшеюін, сондай-ақ Америка, ғылым, технология, экономика, бизнес және кадрларды басқарудың ықпалын қамтыды. Тараудың соңғы бөлімдері «сән сөздері» және «модалық жазу» тақырыбына арналды. Фрейзер 1954 жылы Говерстің субъюнктивтің қолданылуы азайып бара жатқанын мақұлдағанын, бірақ қазір американдық жазудың ықпалымен ол ағылшын тілінде қайта пайда болып келе жатқанын атап өтті. «Таймс» газетінде Денис Поттер бұл кітаптың «Қаржы министрлігінен шыққан ең жақсы туынды» болып қала беретінін айтты. Ол Фрейзерді Говерстің ескірген ресми тіл үлгілерін заманауи үлгілермен алмастырғаны және мәтінді қазіргі трендтерге сәйкес жаңартқаны үшін мақтады, бірақ мынадай қорытынды жасады:

Фрейзердің басылымы 1973 және 1983 жылдар аралығында үш рет қатты мұқабамен қайта басылды. Penguin 1973 жылы Ұлыбританияда, ал 1975 жылы АҚШ-та жұмсақ мұқабамен шығарды.

1986 жылы Сидни Гринбаум мен Джанет Уиткат қайта қарады

Үшінші басылымды Қаржы министрлігі емес, Ұлыбританияның мемлекеттік кеңсесі тапсырыс берді, осы орайда кеңсесінің екі жүз жылдығы тойланды. Түзетуді тәжірибелі мемлекеттік қызметкер емес, Лондон университетінің колледжінде ағылшын тілі мен әдебиетінің профессоры Сидни Гринбаум және Лонгман сөздігінің бұрынғы аға ғылыми редакторы Джанет Уиткат жасады. Олар Говерстің түпнұсқасынан бастаудың орнына Фрейзердің 1973 жылғы нұсқасын қайта қарастыруды жөн көрді. Екі автордың қатысуы Гоуэрстің бірінші жақты жиі қолдануын тоқтатуды талап етті; Фрейзер оны сақтап, "оқырман 'мен' дегенді 'Гоуэрс Фрейзермен келіседі' немесе 'Фрейзер Гоуэрстің онымен келісетініне сенімді' деп түсінуі мүмкін" деп түсіндірген. Жаңа басылымның авторлары біріккендіктен, бұл тәсілді сақтау мүмкін болмады, ал бірінші жақтан жеке есімдікке ауысу кітаптың бұрынғы ерекшелігін жойды. Ребекка Гоуэрс бұл тәсілдің жазуды жүйелі түрде жекелендірмейтініне қарсылық білдірді. Жаңа басылымның форматы алдыңғы екі басылыммен бірдей – көк матамен жабылған, қоршаулы мұқабасы бар және 298 беттен тұрады. 1987 жылы Penguin Books баспасынан жұмсақ мұқабалы нұсқасы, ал 1988 жылы Godine Publishing, Бостон баспасынан американдық қатты мұқабалы нұсқасы жарық көрді.