Кіріспе
1867 жылы Канада Конфедерациясы құрылғаннан бері Канаданың жаңа провинциялары мен аумақтарын құру бойынша бірнеше ұсыныс жасалған. 1982 жылдан бері Канаданың қолданыстағы Конституциясы жаңа провинция құру үшін ең кемі 50 пайызын құрайтын ұлттық халықтың өкілдігін қамтамасыз ететін жеті провинциялық заң шығарушы орган бекітуін қажет етеді, ал жаңа аумақ құру үшін тек Парламент актісі жеткілікті. Конституцияны түзетуге ашу провинцияларды осы қолдау үшін тағы да өзгерістер талап етуге жетелеуі мүмкін болғандықтан, бұл саяси жағынан қиын нұсқа деп есептеледі. Ең соңғы провинция – Ньюфаундленд және Лабрадор 1949 жылы британ Парламентінің актісі арқылы Канадаға қосылды, бұл 1982 жылы Конституцияның елге қайтарылуына дейін болды.
Since Canadian Confederation in 1867, there have been several proposals for new Canadian provinces and territories. Since 1982, the current Constitution of Canada requires an amendment ratified by seven provincial legislatures representing at least half of the national population for the creation of a new province while the creation of a new territory requires only an act of Parliament. Because opening up the constitution to amendment could entice provinces to demand other changes too in exchange for such support, this is seen to be a politically unfeasible option. The newest province, Newfoundland and Labrador, joined Canada in 1949 by an act of the British Parliament before the 1982 patriation of the constitution.
Канаданың ішкі қозғалысы
Канада шекарасы ішінде жаңа провинциялар мен аумақтар құруға ұмтылыстар болды.
Акадия
Парти акад Нью-Брансуиктің франкофондық аймақтарынан тұратын жаңа провинция құруды қолдады, бұл идея жаңа Брансуиктің Акад қоғамының көптеген мүшелерімен де қолдасты. Партия 1978 жылғы сайлауға тәуелсіздік бағдарламасымен түсті. Бірақ, Ричард Хэтфилд және үкіметтегі Прогрессивті консерваторлар провинция ішінде акад халқы мен мәдениетінің рөлін арттыруға уәде берген бағдарламаны ұсынғаннан кейін бұл идеяға қызығушылық азайды. 1982 жылдан 1984 жылға дейін Кейп-Бретон Еңбек партиясы провинция мәртебесін жақтады.
Лабрадор
Лабрадор – Ньюфаундленд және Лабрадор провинциясының құрлық бөлігі. Лабрадор партиясы жеке провинция құру платформасымен сайлау науқаны жүргізді. 2016 жылы жергілікті тұрғындар да осыған ұқсас науқан өткізді, онда федералдық деңгейдегі депутаттарға және провинциялық деңгейдегі Лабрадор облыстық мәжілісінің депутаттарына (МХА) провинциялық үкімет Лабрадордың инфрақұрылымын, мысалы, жолдарын жеткіліксіз қаржыландырып отыр деген талаптарымен петиция жазды, ал Ньюфаундлендке қарағанда Лабрадордың ресурстарынан көп пайда көріп отыр. Бірақ федералдық және провинциялық өкілдер ешқандай жауап бермеді.
Теңіз одағы
Теңіз одағы – Канаданың үш теңіз провинциясының: Жаңа Шотландия, Принс-Эдвард аралы және Нью-Брансуик бірігуінен құрылатын жоспарланған провинция. Халық саны бойынша Канаданың бесінші ірі провинциясы болар еді. Теңіз одағы "Атлант одағы" деп кеңейтілді, оған Ньюфаундленд пен Лабрадор да қосылған. CBC телеарнасының "Breaking Point" деректі фильмінде Квебек премьер-министрі Жак Паризо референдум сәтті аяқталған жағдайда, могавк қауымдастықтарына Квебектен бөлініп кетуге рұқсат беретінін айтты, өйткені олар ешқашан өздерінің егеменді құқықтарынан бас тартқан емес.
Монреаль
Монреаль қаласын, оның үлкен қалалық аймағын немесе франкофондық емес бөліктерін Квебектен бөлек провинция құру ұсынылған. ХХ ғасырдың ортасынан бері мұндай бірнеше ұсыныс жасалған. 1995 жылғы Квебек тәуелсіздігі туралы референдум кезінде, Квебектің бөлінуі жағдайында, Квебектің белгілі бір аймақтарын, әсіресе Монреальдің Батыс аймағы сияқты ағылшын тілді аймақтарды бөліп, Канада құрамында қалдыруды жақтаған, өздігінен пайда болған бөліну қозғалысы күшейді. Қазір бұл қозғалыс белсенді емес.
Солтүстік Онтарио
Онтарионың Солтүстік аймағының Онтариодан бөлініп, өз провинциясын құруды ұсынған әртүрлі қозғалыстар болды. Мұндай алғашқы қозғалыстар 1890 жылдары провинциялық үкімет шахталарға салық салуды бастаған кезде Садбериде пайда болды. 1999 жылы Солтүстік-шығыс Онтарионың 14 муниципалитеті әкімдерінен тұратын комитет Премьер-министр Жан Критиенге хат жазып, аймақтың Онтариодан бөлініп, жаңа провинция құру үшін қажетті шарттарды белгілеуін сұрады. Бұл қозғалыстың пайда болуы Майк Харрис үкіметіне реакция ретінде болды, оның «Common Sense Revolution» аймақта кеңінен танымал болмады, тіпті Харрис Онтарио заң шығарушы органында Солтүстік Онтарионың Ниписсинг округін өкілдік етсе де. Жаңа топ, Солтүстік Онтарионың бөліну қозғалысы, 2006 жылы ұқсас науқан бастады, бірақ оған бұрынғыдай көп назар аударылмады. Солтүстік Онтарионың мұралық партиясы 2010 жылы толық бөлінуді қолдамайтын, бірақ провинцияда аймақтың ықпалын арттыруға бағытталған бірқатар шараларды қолдаған платформамен қайта тіркелді. 2016 жылы партия Солтүстік Онтарионың провинциядан толық бөлінуін жақтады, бірақ 2018 жылы бөлінуді қайтадан платформасынан шығарды.
Солтүстік-батыс Онтарио
2006 жылы Солтүстік-Батыс Онтарионың бір бөлігі тұрғындары, Онтарио үкіметі аймақтың мәселелеріне жеткілікті назар бөлмейді деген себеппен, аймақтың Онтариодан бөлініп Манитобаға қосылуын ұсынды. Канадалық қоғамдық саясат журналындағы бір мақалада аймақтың Манитобамен бірігіп, "Мантарио" деп аталатын жаңа провинция құру идеясы талқыланды.
Торонто
Торонто – Канаданың ең ірі қаласы. Кейбір адамдардың пікірінше, Онтарионың қалған бөлігі Торонтодан керісінше көбірек пайда көреді. Кейбір белсенділер Торонтоны жеке провинция етіп бөлуді ұсынып, лоббилік жұмыс жүргізді. Торонто мэрі Мел Ластман қалалық мемлекеттік қызметтерге жеткілікті қолдау көрсетілмей, провинцияның Торонтодан салық ресурстарын тым көп жұмсайтынына байланысты осы идеяны көтерген болатын.
Ванкувер аралы
Ванкувер аралы колониясы 1849 жылы құрылды, бірақ 1866 жылы Британдық Колумбияның материктік колониясымен біріктірілді; біріккен колония 1871 жылы Канадаға қосылғанда Ванкувер аралы Британдық Колумбия провинциясының құрамында қалып қойды. Олар Британдық Колумбия заң шығарушы органының орнын басқа қалаға көшіріп, Ванкувер аралын жеке провинция етіп, 2021 жылға дейін Ванкувер аралының туын көтеруді жоспарлады. 2017 жылғы провинциялық сайлауда Ванкувер аралы партиясы Ванкувер аралының тұрғындары үшін осы мәселе бойынша референдум өткізуді ұсынды. Ванкувер аралында үш провинцияның және үш территорияның халқынан да көп адам тұрады.
Солтүстік Канада
Канаданың үш аумағының әрқайсысында аумақтық саяси мәртебелерін толыққанды провинция статусына дейін көтеруді мақсат тұтқан лоббилік қозғалыстар бар. Юконның премьер-министрі Тони Пеникетт 1980 жылдары Мич-Лейк келісіміне қарсы күресті, себебі келісімнің шарттары аумақтың ешқашан провинцияға айналуына дерлік мүмкіндік бермес еді. 2004 жылдың соңында премьер-министр Пол Мартин кейбір сарапшыларды таң қалдырып, үш аумақтың "кеңесінен" провинциялық мәртебеге ие болуын жеке қолдайтынын мәлімдеді. Ол олардың бүкіл ел үшін маңыздылығын және Арктикада егемендікті нығайту қажеттігін атап өтті, әсіресе, жаһандық жылыну осы аймақтың пайдалануға ашылуына және күрделі халықаралық су дауларына әкелуі мүмкін екенін ескерді.
Ұлттық астана аймағы
Әр түрлі уақытта Оттава, Онтарио және Гатино, Квебек қалаларынан тұратын агломерацияға провинциялық, аумақтық немесе ерекше федералды мәртебе беру ұсынылған, осылайша Ұлттық астана аймағы Австралияның астанасы аумағы, Вашингтон, Колумбия округі (АҚШ) немесе Делидің ұлттық астанасы аумағы (Үндістан) сияқты бір ауданға айналуы мүмкін еді.
Канададан тыс жерлерге көшіру
Канада шекарасының за пределами жаңа провинциялар мен аумақтар құруға ұмтылыстар болды.
Британдық теңізден тыс аумақтардағы қозғалыстар
1905 жылы Иан Малколм британдық Парламентте Ұлыбританияның ұлттық қорғаныс мақсатында Батыс Индия аралдарының бірін немесе бірнешеуін Канадаға беруінен пайда көретінін айтты. 1919 жылы Канаданың премьер-министрі Роберт Борден және оның Париж бейбітшілік конференциясына қатысқан делегациясы Батыс Индияның бір бөліктерін территориялар, тәуелді аймақтар немесе Ұлттар Лигасының мандаттары ретінде беруді, соның ішінде Аляска Панхандлесін алмастыру үшін олардың бір бөлігін АҚШ-қа беру мүмкіндігін талқылады.
Бермуд аралдары
1949 жылы Бермуда сауда даму тақтасының төрағасы Генри Васси Бермуда Ассамблеясын Канадамен саяси одақ құруға шақырды. Бермудадағы төрт методист шіркеу қауымы Канаданың Біріккен шіркеуінің құрамына кіреді және Нью-Брансуиктегі Саквиллде орналасқан Біріккен шіркеудің Теңіз конференциясының Бермуда пресвитериін құрайды. Бермуданың Канадамен байланыстарының бірі – Бермуданың чартерлік бухгалтерлер институты Канаданың чартерлік кәсіби есепшілер кәсібімен басқарылады.
Түркі және Кайкос аралдары
Түркі және Кайкос аралдары – Батыс Үндістандағы британдық теңізден тыс аумақ. Канадамен одақ құруға қолдау бар, бірақ аралдардың шағын экономикасы және Канаданың Гаитидегі қатысуы осы мәселені даулы етті. 1917 жылы Роберт Борден Канадаға аралдарды қосып алуды ұсынды. 1974 жылы Канаданың Жаңа демократиялық партиясының депутаты Макс Салтсман аралдарды біріктіруге сәтсіз тырысты. Бұл идея 1986 жылы прогрессивті консерватор депутат Дэн Маккензи тарапынан қайта көтерілді, бірақ 1987 жылы партиясының сыртқы істер жөніндегі комитеті оны қабылдамады. Дэвид Добни төрағалық еткен комитет шешім қабылдау кезінде иммиграция, банк ісі, денсаулық сақтау және туризм мәселелерін қарастырды. 2004 жылы консерватор депутат Питер Голдринг Түркі және Кайкос аралдарына барып, бұл мүмкіндікті тағы да зерттеді. Ол Канада үкіметінен мәселені қарастыруды сұраған ұсыныс енгізді, бірақ партиясы иммиграция, туризм және экономикалық мәселелерді себепке келтіріп, бас тартты. Дегенмен, Канада үкіметі болашақта одақ құру мүмкіндігін жоққа шығармады. 2 наурыз 2009 жылы Ottawa Citizen онлайн сайтында Канада үкіметінің Кариб теңізінде терең су портын ашуға қызығушылығы туралы мақала жариялады, бұл «Кариб теңізінде және жақын маңдағы Орталық және Оңтүстік Америкадағы Канада тауарлары үшін жаңа нарық ашады». «Егер Кариб елдерінің қол жеткізе алмайтын порты олардың өмір сүру деңгейін арттырып, жарты шардың қауіпсіздігін нығайтса делік. Егер порттің Канаданың әскери операциялар базасы ретінде екі есеге көбейтілгенін елестетуге болады, онда елдер өз суларын күзетуге және Кариб теңізіндегі контрабандалық қару-жарақ, есірткі және адам саудасына тоқтау салуға көмектесуді қалайды». 1990 жылдары Түркі және Кайкос аралдарында Канадамен «ерекше қарым-қатынас» орнатуға қолдау 90% құрады, ал 2003 жылы бұл көрсеткіш шамамен 60% болды. Голдринг Түркі және Кайкос аралдарын қауіпсіздік тұрғысынан Канаданың аумағына қосуды, сондай-ақ Орталық және Оңтүстік Америкадағы Канаданың терроризмге қарсы күрес, сауда және бірнеше шағын Кариб аралдарында, мысалы Сент-Люсиядағы Қытайдың ықпалына қарсы күресудегі беделін арттыруды жақтады. Алайда Оклахома штатындағы зорлық-зомбылықтан қашып келген 1000-нан астам афроамерикандықтардың көшіп келуі нәсілдік дүрбелең тудырып, талқылауларды тоқтатты. Канаданың премьер-министрі Уилфрид Лориер бұл идеяға қарсы шығып, «үйлеспейтін этникалық тегін» атап көрсетті. Лориер 1911 жылдың қыркүйегінде өткен федералды сайлауда жеңілгеннен кейін Багам губернаторы Уильям Грей Уилсон Канадаға сапар шегіп, жаңадан сайланған премьер-министр Роберт Борденмен келіссөздерді қайта бастады. 1911 жылдың 18 қазанында Грей мен Борденнің кездесуінде Борден Багам аралдарын Канада конфедерациясына қосу мүмкіндігін қабылдамады. Оның пікірінше, өткен жылғы оқиғалар Канада халқының көпшілігінің қара нәсілділер тұратын провинцияны қабылдамайтынын көрсетті. Британдық отарлық кеңсе келісті: «Әзірге Доминион үкіметі өз мүдделерін қорғайтынына күмән жоқ, бірақ Канадада түсті мәселе туындауының белгілері бар және кез келген жағдайда АҚШ-тың пікірі Канадаға негрлерге қатысты тонды беруіне көп уақыт кетпейді».
Барбадос
1884 жылы Барбадос ауыл шаруашылығы қоғамы сэр Фрэнсис Хинкске Канада Доминионының Барбадостың Канада Конфедерациясына мүше болып қабылдануына жағымды қарауы мүмкін бе екендігі туралы жеке және қоғамдық пікірлерін сұраған хат жіберді. Канада тарапынан талқылауды бастау үшін қажетті шарттар және Барбадос аралы өзгерістерге Британияның келісімін алу үшін Канаданың толық ықпалына сене ала ма екендігі туралы сұрады. 1952 жылы «Барбадос Адвокат» газеті бұл идеяны қамтыды және тіпті бірнеше көрнекті барбадостық саясаткерлердің, заңгерлердің, кәсіпкерлердің, Барбадос Ассамблеясының спикерінің және кейіннен Сенат Төрағасы болған сэр Теодор Бранкердің пікірлерін білдірді. Алайда, олар Барбадостың Британдық Кариб теңізінің қалған бөлігімен бірден федерация құруын (бұл ұсыныс кейін Батыс Үндістан Федерациясы ретінде іске асырылды) бес жыл ішінде толық үстемдік мәртебесімен қолдады. 2008 жылы Барбадос халықаралық бизнес қауымдастығының (BIBA) бұрынғы президенті екі ел арасындағы тығыз тарихи қарым-қатынасты еске түсіріп, келесі 100 жыл ішінде саяси одақ құру мүмкін бе деген сұрақ қойды.
Жамайка
1882 жылы Ямайканы қампқан саяси дағдарыста Канадаға қосылу ұсынылған шешімдердің бірі болды. Майкл Соломон конфедерацияны қолдайтын топты басқарды, бірақ ол Заң шығару кеңесінде осы мәселе бойынша ұсыныс жасағанда, ол ең болмаса, барлығы қарсы дауыс берді.
Батыс Үнді Федерациясы
Тринидад пен Тобагодағы Канада сауда комиссары Т. Г. Майордың 1952 жылғы хатында Сыртқы істер министрінің орынбасарына Британдық Кариб аймағының жетекшілері федеративтік одақтың нақты түрі бойынша бірлескен келісімге келе алмағаны мәлімделді. Оттавада өткен парламенттік конференцияда сондай-ақ Британдық Гондурас колониясының (қазіргі Белиз, Батыс Һиндстан Федерациясында бақылаушы статусына ие) Канадпен одақтасуға басқа британдық Кариб колонияларына қарағанда көбірек ынта білдіргені де айтылды. Мэн 1812 жылғы соғыс кезінде британдық әскерлердің қысқа мерзімді бақылауында болды және Британдық Солтүстік Американың бір бөлігіне кірді. Гент шарты арқылы ол АҚШ-қа қайтарылды.
Миннесота штаты
2010 жылдардың аяғында петициялар мен пікірсайыстар "Minnexit" деп аталатын қозғалыстың басталуына себеп болды. Ешбір саяси партия бөліну туралы ұсыныс таратпаса да, Миннесотаның кем дегенде бір бөлігін Манитобаның оңтүстік-шығыс аймағы арқылы Канадамен қайта байланыстырудың тарихы ұзақ жылдардан бері қалыптасқан.
Вермонт штаты
Вермонт тәуелсіздік қозғалысының жақтастарының бір бөлігі Вермонттың Канадаға провинция ретінде қосылуын ұсынады.
АҚШ-тың барлық жері немесе оның бір бөлігі
1979 жылғы Канаданың федералды сайлауында Канаданың сатирикалық федералды саяси партиясы – Канаданың Риноцерос партиясы өз бағдарламасына АҚШ-ты аннексиялауды қосты. Олар АҚШ-ты Канаданың үшінші территориясы етуді ұсынды. Сонымен қатар, 2004 жылғы АҚШ президенттік сайлауынан кейін кейбір сайлаушылар "Исаның жері" картасын таратты, онда Американың он тоғыз "көк штаты" АҚШ-тан бөлініп, Канаданың провинциялары болуы керек деп ұсынылды. Алайда, екі жағдайда да Канаданың АҚШ-тың барлық немесе бір бөлігін аннексиялауы – бұл нақты ұсыныс емес, әзіл-қалжыңдық идея болды.
Басқа
АҚШ-тың екі кішкентай шекаралық эксклавы да АҚШ-тан бөлініп, Канадаға қосылу туралы ұсыныстар талқыланған. Бірақ, егер олар Канадаға қосылса, екеуі де жеке провинция немесе аумаққа айналмайды, олар тек іргелес жатқан қазіргі провинциялардың құрамына енгізіледі.
Солтүстік-батыс бұрыш
Солтүстік-батыс бұрышы – Миннесота штатының Лейк-оф-Вудс округінің бір бөлігі. Оған қысқы мұз жолдарынан басқа, Манитоба арқылы ғана АҚШ-тың қалған бөліктерінен жолмен жетуге болады. 1997 жылы Лейк-оф-Вудс көлінде балық аулау құқығын шектеуші заңдарға байланысты, кейбір тұрғындар АҚШ-тан шығып, Канадаға қосылуды ұсынды. Келесі жылы, округінің бір бөлігі болып табылатын Солтүстік-батыс бұрышының тұрғындарына АҚШ-тан бөлініп, Канадаға қосылу туралы дауыс беруге мүмкіндік беретін конституциялық түзетуді конгрессмен Коллин Петерсон ұсынды. Петерсонның ұсынысы Солтүстік-батыс бұрышының жерінің көп бөлігін иеленетін Ред-Лейк үнді резерватының басшыларын наразылыққа ұшыратты. Бұл өзгеріс бұрыштың оңтүстігіндегі шағын мүйіс, бірақ АҚШ-тан бөлінген Елм-Пойнтты да қамти ма, әлі белгісіз.
Робертс нүктесі
Point Roberts – Британдық Колумбияның Дельта қаласына құрлықпен жалғасқан, бірақ басқа жағынан толығымен сумен қоршалған мүйіс. Point Roberts тұрғындары Вашингтон штатының басқа кез келген бөлігіне жету үшін Канада арқылы, немесе сумен, немесе әуемен саяхаттауға мәжбүр. 1949 жылы Point Roberts-тің АҚШ-тан бөлініп, Канадаға қосылуы туралы сөз болған, бірақ бұл орындалмады. Бұл идея мерзімді түрде қайта көтерілді, соңғы рет 2020 жылы COVID-19 пандемиясы кезінде Канада-АҚШ шекарасының жабылуынан қауымшалық аумақ ауыр зардап шеккеннен кейін, бірақ әлі де белсенді түрде іске асырылмады.
Сент-Пьер және Микелон
Бұрын Сен-Пьер мен Микелонның бірнеше саясаткерлері аралдардың Франциядан бөлініп, Канаданың құрамына Квебектің бөлігі ретінде немесе жаңа аумақ ретінде кіруін ұсынған. Бұл аралдардың, экономикасы Атлантика мұхитындағы балық шаруашылығына күшті тәуелді болғандықтан, Францияның шектеулі "кілтсаңылау" аймағының орнына Канаданың әлдеқайда кеңірек теңіз балық аулау аймағына қатысуына мүмкіндік берер еді. 2021 жылдың сәуір айында COVID-19 пандемиясы кезінде Сент-Пьер және Микелонның аумақтық кеңесінің төрағасы Бернард Бриан аралдардың "Атлантикалық көпіршікке" қосылуын ұсынды.
Исландия
2010 жылдардың басындағы исландиялық қаржы дағдарысы кезінде исландиялықтардың шағын тобы "Исландияны қабылдау" атты науқанды бастады, мақсаты – Исландияны Канаданың 11-ші провинциясы ретінде Конфедерацияға қосу. Бұл науқан кең саяси қолдауға ие болмады және қазір тоқтап тұр. Исландияның исландтық кронасын алмастыру үшін канадалық долларды жаңа ресми валюта ретінде қабылдау туралы ұсынысқа көбірек назар аударылды, тіпті Исландия премьер-министрі Йоханна Сигуардроттир де оған пікір білдірді, бірақ ол да қабылданбады.
Шотландия
2016 жылғы Brexit референдумында Ұлыбритания Еуроодақтан шығуға дауыс бергеніне қарамастан, Шотландия Еуроодақта қалуға дауыс берді. Осыдан кейін Шотландия Ұлттық партиясы сияқты тәуелсіздік жақтастары екінші тәуелсіздік референдумы өткізуді жаңадан талап етті. Автор Кен Макгуган Шотландияның Канадаға он бірінші провинциясы ретінде қосылуы керек екенін айтты және Канада басқаруымен Шотландияға жақсырақ қаралатынын мәлімдеді. Дегенмен, бұл идеяны шотланд халқы да, Шотландияның басты саяси партиялары да қолдамайды.