Кіріспе

Канаданың үкіметтік төтенше жағдайларды қамтамасыз ететін заңнамасы (1914-88)

Соғыс шаралары туралы заң (; 5 Георг V, 2-тарау) – Канада Парламентінің соғыс, басып кіру немесе көтеріліс жариялау және осыған байланысты қолданылуы мүмкін төтенше шаралар түрлерін қарастырған заңы. Бұл заң Канада тарихында үш рет қолданылды: Бірінші дүниежүзілік соғыс, Екінші дүниежүзілік соғыс және 1970 жылғы қазан дағдарысы кезінде. Заң азаматтық құқықтар мен жеке бостандықтарды шектеуі үшін сыналып келді, соның ішінде 1914-1920 жылдардағы Канаданың алғашқы ұлттық тұтқындау операциялары, Екінші дүниежүзілік соғыстағы жапон канадалықтарының тұтқындалуы және қазан дағдарысы кезінде украиндықтар мен басқа еуропалықтарға қатысты мәселелер көтерілді. 1988 жылы заң жойылды және оның орнына Төтенше жағдайлар туралы заң қабылданды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыста Ұлыбритания бүкіл Британ империясы атынан Германияға соғыс жариялады. Канадаға телеграф арқылы тиісті хабарлама жіберілді, ол 1914 жылдың 4 тамызынан күшіне енді және 1920 жылдың 10 қаңтарына дейін сақталды. Соғыс шаралары туралы 1914 жылғы заң кейіннен 1914 жылдың 22 тамызында Канаданың соғыс жариялаған сәттен бастап соғыс аяқталғанға дейін атқарылған барлық қадамдарын растау үшін қабылданды. Аталған заңның 2-6-шы тармақтарында, атап айтқанда, мыналар қарастырылды:

Заң бойынша өкілеттіліктің көлемі

Заң кең өкілеттіктер берді, тіпті Канаданың Жоғарғы соты In re Gray ісінде басқа заңдарды регламенттер арқылы өзгерту құқығын да қамтиды деп шешім шығарды. Британдық Лордтар палатасы 1917 жылы R v Halliday ісінде 1914 жылғы Корольдікті қорғау заңының Ұлыбританияға қатысты ұқсас кең өкілеттіктерге ие екенін атап өткен Канаданың Бас судьясы сэр Чарльз Фицпатрик былай деді:

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін интернатталғандар

Канаданың 1914-1920 жылдардағы алғашқы ұлттық интернациялау операцияларында нағыз соғыс тұтқындарымен қатар мыңдаған азаматтар интернацияланды, олардың көпшілігі Украинаның батыс аймақтарынан (Галиция және Солтүстік Буковина) келген украиндықтар еді, бұл жерлер сол кезде Австро-Венгрия империясының билігінде болды. Олар "жау шетелдіктер" деп белгіленіп, аз ғана мүлкінен айырылып, түрме күзетшілерінің пайдасы үшін жұмыс істеуге мәжбүр болды және соғыс кезеңіндегі сайлау туралы заң бойынша сайлау құқығынан айырылған сияқты, басқа да мемлекеттік санкцияларға ұшырады. 1985 жылы Украиналық-канадтық азаматтық бостандықтар қауымдастығы бастаған, болған оқиғаларға ресми мойындау және символдық өтеу беру мақсатындағы кампания 2005 жылы Украиналық текті адамдарды интернациялауды мойындау туралы заң қабылданғаннан кейін, Бірінші дүниежүзілік соғыста интернацияланғандарды тану қорының құрылуымен аяқталды. 1917 жылы Ресей революциясы басталғаннан кейін, бірқатар ұйымдарға, соның ішінде социалистік және коммунистік ұйымдарға мүшелікке тыйым салу үшін қосымша ережелер мен бұйрықтар енгізілді. Австро-Венгрия империясы және Германиямен тікелей немесе жанама байланысы бар елдерден иммиграция тоқтатылды, ал осы елдердің (Австрия, Венгрия, Германия және Украина) тумалары Заң бойынша жау шетелдіктер деп танылды. Бұл жау шетелдіктер әрқашан жеке куәліктерін алып жүруге міндетті болды және рұқсатсыз оқ ату қаруын иеленуге, елден шығуға немесе ағылшын немесе француз тілінен басқа тілде жариялауға немесе оқуға тыйым салынды. Мыңдаған мұндай жау шетелдіктер лагерьлерге қамалды немесе Канададан депортацияланды. Канадада еңбек тапшылығы күрт нашарлағанда ғана, осы интернацияланған адамдар экономиканы және соғыс күшін арттыру мақсатында жұмысқа қайта жіберілді.

Жапондық канадалықтарға қатысты жағдай

1941 жылы Перл-Харборға жасалған шабуыл 1941 жылғы 8 желтоқсанда Канаданың Жапонияға соғыс жариялауына әкелді. Жапон канадалықтарына қатысты бұрыннан қалыптасқан нәсілдік көзқарас, канадалық азаматтардың жапон канадалықтарын Жапонияның тыңшылары деп қарауы салдарынан, толыққанды жапонға қарсы пікірлер мен мінез-құлыққа ұласты. Жапон канадалықтарына деген бұл қорқыныш олардың құқықтары мен бостандықтарының тез шектелуіне алып келді: 1941 жылғы 17 желтоқсанда жапон тегіндес адамдар Канада Корольдік атты полициясына тіркелуге міндетті болды. 1942 жылғы 29 қаңтарда Британдық Колумбияда Үкімет хабарламасы арқылы қорғалатын аймақ жарияланды. 24 ақпанда Канаданың қорғаныс ережелеріне жапон канадалықтарының жер иеленуіне немесе егін өсіруіне шектеу қою мақсатында өзгеріс енгізілді. 26 ақпанда Британдық Колумбияның қорғалатын аймағында жапон канадалықтары үшін комендант сағаты орнатылғаны туралы хабарлама жарияланды, сондай-ақ оларға автокөлік, камера, радио, оттық қару, оқ-дәрі немесе жарылғыш заттарға ие болуға тыйым салынды. 4 наурызда Заңға сәйкес жапон канадалықтарын қорғалатын аймақтан күштеп шығару туралы ережелер қабылданды. Нәтижесінде 12 000 адам ішкі лагерьлерге қамалды, 2 000 адам жол салу лагерьлеріне жіберілді, ал тағы 2 000 адам шөлейт аймақтағы қант қызылшасы егістерінде жұмыс істеуге мәжбүр болды. 1945 жылғы желтоқсанда үш жарлық шығарылды, онда жапон азаматтары мен жапон тегіндес басқа да адамдарды, олар британдық азаматтар болса да (туғаннан немесе натурализацияланған), елден қуу қарастырылды. Канаданың Жоғарғы Соты бұл мәселе бойынша әртүрлі шешім шығарса да, Құпия Кеңестің Сот комитеті олардың барлығын заңды деп жариялады. Саясаткерлер мен ғалымдардың наразылықтарынан кейін, 1947 жылы бұл жарлықтар күшін жойды.

Қазан дағдарысы

1970 жылы Квебек Азаттық фронты (ҚАФ) мүшелері британдық дипломат Джеймс Кросты және Квебек провинциялық кабинетінің министрі Пьер Лапортты ұрлап алып, кейіннен өлтірді. «Қазан дағдарысы» деп белгілі болған оқиға Канадада радикалды топтың үкіметке қарсы көтерілуі мүмкін деген қорқыныш тудырды. Ұлттық қорғаныс заңының ережелеріне сәйкес, полицияға көмек көрсету үшін Канада Қарулы күштері жұмылдырылды. Олар 1970 жылдың 12 қазанында Оттава көшелерінде пайда болды. Квебек үкіметінің өтініші бойынша және Квебек Ұлттық Ассамблеясының барлық партия басшыларының бірауыздан келісімімен 1970 жылдың 15 қазанында Монреаль көшелерінде әскерлер орналастырылды. Монреаль қаласының мэрі Жан Драпэу мен Квебек провинциялық үкіметінің өтінішімен, сондай-ақ ҚАФ-тың жалпы қауіп-қорқытулары мен талаптарына жауап ретінде федералды үкімет 1970 жылдың 16 қазанында Соғыс шаралары заңына сәйкес төңкерілген жағдайды жариялады. Бұл полицияға ҚАФ мүшелерін анықтау және тоқтату үшін ұстау және қамау құқығын кеңейту мақсатында жасалды. Gallup сауалнамасының желтоқсан айындағы мәліметтеріне сәйкес, ҚАФ тудырған мәселені шешу үшін заңды қолдануды Канаданың барлық аймақтарындағы канадалықтар қолдады. Алайда, үкіметтің бұл әрекетіне көптеген сыншылар да болды, олардың ішінде Жаңа демократиялық партияның басшысы Томми Дуглас: «Үкімет, менің ойымша, жаңғақтың қабығын сындыру үшін балға қолданып отыр» деді. Заң күшіне енген кезде 465 адам айыпсыз тұтқындалды және кейін босатылды. 1970 жылғы заңның ережелері 1970 жылдың қарашасында «Қоғамдық тәртіп (уақытша шаралар) заңымен» алмастырылды, ол 1971 жылдың 30 сәуірінде күшін жойды. 2020 жылдың қазан айында Квебек блогының жетекшісі Ив Франсуа Бланше премьер-министр Джастин Трюдодан заңды қолдануға байланысты кешірім сұрауын өтінді.

Ауыстыру

1981 жылдың мамыр айында Төтенше жағдайларды жоспарлау жөніндегі жарлық қабылданды, ол түрлі төтенше жағдайлар туған кездегі қажеттіліктерді жоспарлау және қамтамасыз ету жауапкершілігін әртүрлі министрлерге, департаменттерге және мемлекеттік органдарға жүктеді. 1988 жылы Төтенше жағдайлар заңы қабылданды, нәтижесінде Соғыс шаралары заңы күштен шығарылды.