Кіріспе
Канада конституциясының негізгі бөлігін құрайтын заңдар – 1867–1975 жылдарға арналған Британдық Солтүстік Америка актілері, Канада Конституциясының ядросын құрайтын Парламент актілерінің сериясы. Көпшілігі Ұлыбритания Парламентімен, ал кейбіреулері Канада Парламентімен қабылданды. Кейбір актілер 1982 жылғы Конституциялық актімен Канадада күшін жойды. Қалғандары Конституциялық актілер деп қайта аталды және өзгертілді, бұл өзгерістер тек Канадада ғана қолданысқа енді. Конституциялық актілердің канадалық нұсқалары Канада Конституциясының бөлігі болып табылады және тек Канадада ғана өзгертілуі мүмкін. Ұлыбританияда күшінде қалатын актілердің британдық нұсқалары – Ұлыбританияның қалыпты заңдары. Оларды Ұлыбритания Парламенті өзгерте алады, бірақ бұл өзгерістер Канадада ешқандай әсер етпейді. Олар бастапқы аттарын сақтайды және 1964 жылдан кейін енгізілген түзетулерді қамтымайды. Осы актілерде қолданылған «Британдық Солтүстік Америка» (БСА) термині бастапқыда 1867 жылы Конфедерация құрған Солтүстік Америкадағы британдық колонияларды білдірді: Канада провинциясы (кейіннен Онтарио және Квебек провинциялары), Нова-Скотия және Нью-Брансуик. 1867 жылғы актіде болашақта басқа да колониялардың Конфедерацияға қосылу мүмкіндігі көзделген: Британ Колумбиясы, Ньюфаундленд, Принс-Эдвард аралы, Руперт жері және Солтүстік-Батыс аумағы. Канада 1867 жылы құрылғаннан кейін де, осы мақалада тізілген кейінгі актілер «Британдық Солтүстік Америка» терминін қолдануды жалғастырды, бірақ бұл термин тек Канадаға қатысты.
The British North America Acts, 1867–1975, are a series of acts of Parliament that were at the core of the Constitution of Canada. Most were enacted by the Parliament of the United Kingdom and some by the Parliament of Canada. Some of the acts were repealed in Canada by the Constitution Act, 1982. The rest were renamed the Constitution Acts and amended, with those changes having effect only in Canada. The Canadian versions of the Constitution Acts are part of the Constitution of Canada, and can be amended only in Canada. The British versions of the acts which remain in force in Britain are ordinary British statutes. They can be amended by the British Parliament, but those amendments would not have any effect in Canada. They retain their original names and do not include any amendments made after 1964. As used in these acts, the term "British North America" (BNA) originally referred to the British colonies in North America which formed Confederation in 1867: the Province of Canada (which became the provinces of Ontario and Quebec), Nova Scotia, and New Brunswick. The 1867 act also envisaged that specific other colonies might join Confederation in the future: British Columbia, Newfoundland, Prince Edward Island, Rupert's Land, and the North Western Territory. Even after the creation of Canada in 1867, the subsequent acts listed in this article continued to use the term "British North America", but the term then applied only to Canada.
Конституциялық өзгерістер
Канада өзінің мемлекеттік тарихын 1867 жылғы Британдық Солтүстік Америка заңына байланысты есептейді, ол 1867 жылдың 1 шілдесінде күшіне енді. Алайда, Канада толық тәуелсіздік алған жоқ, өйткені Ұлыбритания Канаданың заң шығару құқығын және Канаданың сыртқы саясатын толық бақылауда ұстады. Канадада 1926 жылы Вашингтонда алғашқы шетелдік елшілік құрылғанға дейін ешқандай елшілік болған жоқ. 1949 жылға дейін Британдық Солтүстік Америка заңдарына өзгерістерді тек Британ Парламенті ғана енгізе алатын. 1949 жылғы Британдық Солтүстік Америка (№2) заңы Канада Парламентіне конституцияға шектеулі түзетулер енгізу құқығын берді, бірақ 1982 жылғы Канада заңы қабылданғанға дейін Канада конституцияны толық бақылауға ие бола алмады. Бұл ұзақ кешігудің басты себебі – барлық провинциялардың, әсіресе Квебек провинциясының келісе алатын конституциялық түзетулерді енгізу тәртібіне келісе алмауы болды. Осы себепті, 1949 жылға дейін қабылданған барлық Британдық Солтүстік Америка заңдарын Британ Парламенті қабылдады, ал 1949 жылдан кейін қабылданған кейбір заңдарды Канада Парламенті қабылдады. Канада 1982 жылғы Канада заңын қабылдап, конституциясын елге қайтарғанда, Британдық Солтүстік Америка заңдарының көпшілігі Канадада «Конституциялық заңдар» деп атала бастады, ал кейбір заңдар енді ешқандай маңызға ие емес деп жойылды. Бұл заңдар жиынтығы 1867 жылдан 1982 жылға дейінгі Конституциялық заңдар деп аталады.
Француз тіліндегі нұсқалары
Біріккен Корольдік Парламенті қабылдаған он бес БНА актісінің ресми француз тіліндегі нұсқалары жоқ. Тек ағылшын тіліндегі нұсқасы ғана ресми. Канада Парламенті қабылдаған бес БНА актісінің ресми француз тіліндегі нұсқалары бар, және ағылшын және француз тіліндегі нұсқалар теңдей заңды күшке ие (Канада Парламенті қабылдаған барлық заңнама сияқты). Француз Конституциялық жобалау комитеті 1982 жылғы Конституциялық актінің 55-бабына сәйкес Британдық Солтүстік Америка актілерінің барлығын аударды, бірақ оларды федералды және провинциялық үкіметтер конституциялық түзету рәсімі арқылы ресми мәртебе беру үшін қабылдаған жоқ.
Жеке іс-әрекеттер
Осы сериядағы әртүрлі актілер олардың қабылдану жылымен ерекшеленеді. БНА актілері 1867, 1871, 1886, 1907, 1915, 1916*, 1930, 1940, 1943*, 1946*, 1949, 1949 (No. 2)*, 1951*, 1952*, 1960, 1964, 1965, 1974, 1975 және 1975 (No. 2) жылдары қабылданды. (*) белгісімен көрсетілгендері 1982 жылы Канадада күшін жойды, бірақ Ұлыбританияда әлі де қолданыста. Британдық Солтүстік Америка актілерінің бесеуі Канада Парламентімен қабылданды, атап айтқанда 1952, 1965, 1974, 1975 және 1975 (No. 2) жылдары. Қалған он бес акті Лондондағы Императорлық Парламентпен қабылданды. Бірінші акт, Британдық Солтүстік Америка актісі, 1867 жылы Канаданың ішкі басқару құқығына ие Доминионын құрды. Қалған актілер түрлі тақырыптарды қамтыды, бірақ көпшілігі ел кеңейген және өзгерген сайын Канада Парламенті мен Сенатындағы өкілдікті өзгертуге қатысты (1886, 1915, 1943, 1946, 1952, 1974, 1975, 1975 (No. 2)), сондай-ақ Манитоба, Британдық Колумбия, Саскачеван, Альберта және Ньюфаундленд провинцияларын қосты. Басқа тақырыптар елдің шекараларын өзгерту (1871, 1949), трансферттік төлемдер (1907), екі дүниежүзілік соғысқа байланысты уақытша өзгерістер (1916, 1943), федералдық-провинциялық өкілеттіктер (1930, 1964), конституциядағы өзгерістерге қатысты билік (1949 (No. 2)), жаңа әлеуметтік бағдарламаларды құру (1951, 1964) және Канада үкіметіндегі міндетті зейнеткерлік жасын (1960, 1965) қамтиды.
Британдық Солтүстік Америка туралы заң, 1867
Британдық Солтүстік Америка туралы заң, 1867 жыл, сондай-ақ BNA заңы деп те аталады, Канада Конституциясының маңызды бөлігін құрайды. Бұл заң федералдық мемлекеттің бастапқы құрылуын қамтиды және Канада үкіметінің жұмыс істеуінің көп бөлігі үшін, оның ішінде федералдық құрылымы, Канада Төменгі палатасы, Сенат, сот жүйесі және салық салу жүйесі үшін негіз қалайды. 1982 жылы бұл заң конституцияның қабылдануымен (алғашқыда Ұлыбритания Парламентімен бекітілген) Конституция туралы заң, 1867 жыл деп қайта аталды. Осы кезде түзетулер де енгізілді: 92А-тармақ қосылды, ол провинцияларға жаңартылмайтын табиғи ресурстарды бақылау құқығын кеңейтті.
Британдық Солтүстік Америка туралы заң, 1871
Бұл заң Канадаға жаңа провинциялар мен аумақтар құруға, сондай-ақ тиісті провинцияның келісімімен провинциялық шекараларды өзгертуге құқық берді. Акт Манитоба провинциясының құрылуын, сонымен қатар Руперт жерін және Солтүстік-Батыс аумақтарын Канада құрамына қосуды мойындады. Бұл заң Канада Парламенті мен Онтарио және Квебек заң шығарушы органдарына осы жерлерді, атап айтқанда Гудзон шығанағы мен Джеймс шығанағы маңындағы аймақтарды қосу мақсатында Онтарио және Квебек провинцияларының шекараларын қайта қарауға рұқсат берді. 1982 жылы бұл заң Конституциялық акт, 1871 деп қайта аталды.
Британдық Солтүстік Америка туралы 1886 жылғы заң
Бұл заң парламентке Канаданың территорияларына Канада Сенатында және Канада Төменгі палатасында өкілдік құруға уәкілеттік берді. 1982 жылы бұл заң 1886 жылғы Конституциялық акті деп қайта аталды.
Британдық Солтүстік Америка туралы заң, 1907 жыл
Бұл заң федералды үкіметтің кіші провинцияларға олардың заң шығарушы органдарын және үкіметтерін қолдау мақсатында жасаған трансферттік төлемдерін реттеді. Төлемдер провинцияның халқына қарай 100 000 доллардан 250 000 долларға дейін белгіленді, сондай-ақ Британдық Колумбияға он жыл бойына қосымша 100 000 доллардан берілді. 1982 жылы бұл заң 1907 жылғы Конституция заңы деп қайта аталды.
Британдық Солтүстік Америка туралы заң, 1915
Бұл заң Канада Сенатын кеңейтіп, Батыс Канада провинцияларына 24 сенатор берді, бұл Онтарио, Квебек және Атлантикалық провинцияларына кепілдік берілген санмен бірдей болды. Бұл заң сондай-ақ, егер британдық домен Конфедерацияға қосылса, Ньюфаундлендке алты сенатор кепілдік берді – ол 1949 жылы осылай болды. Соңында, бұл заң 1867 жылғы Британдық Солтүстік Америка заңының 51-бабына түзету енгізіп, ешбір провинцияның Өкілдер палатасындағы мүшелері Сенаттағыдан кем болмауын қамтамасыз етті. 1982 жылы бұл заң 1915 жылғы Конституция заңы деп қайта аталды.
Британдық Солтүстік Америка туралы заң, 1916 жыл
Бұл заң 12-ші Канада Парламентінің өкілеттік мерзімін қалыпты бес жылдық шектен асырып, 1917 жылдың қазанына дейін ұзартты. Ұзарту Бірінші дүниежүзілік соғысқа байланысты жасалды. Бұл заң 1927 жылғы «Статуттық заңды қайта қарау туралы» заңмен жойылды.
Британдық Солтүстік Америка туралы заң, 1930
Бұл заң Британ Колумбиясы, Альберта, Манитоба және Саскачеван провинцияларына федералдық үкімет бақылауындағы жерлерде табылған белгілі бір табиғи ресурстарға құқық берді. 1982 жылы бұл заң Конституциялық акт, 1930 деп қайта аталды.
Британдық Солтүстік Америка туралы 1940 жылғы заң
Бұл заң федералды үкіметке жұмыссыздыққа байланысты сақтандыру саласында билік беруге мүмкіндік берді, осылайша мұндай бағдарламаны ұлттық деңгейде құру жолы ашылды. Ұлы депрессия кезінде Жұмыспен қамту және әлеуметтік сақтандыру туралы заң қабылдауға жасалған бұрынғы тыраштандыру конституцияға қайшы деп танылды, себебі соттар жұмыссыздыққа көмек көрсету провинциялардың құзыретіне жатады деген шешімге келді. 1982 жылы бұл заң 1940 жылғы Конституция заңы деп атау алды.
Британдық Солтүстік Америка туралы заң, 1943
Бұл заң Канада Төменгі палатасындағы орындықтардың қайта бөлуін Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін ұзартты. Бұл заң 1982 жылы Канадада толығымен ескірген және пайдасыз деп жойылды.
Британдық Солтүстік Америка туралы 1946 жылғы заң
Бұл заң Канада Төменгі палатасындағы орындықтарды провинциялар мен аумақтар арасында тарату формуласын өзгертті. 1982 жылы ол Канадада жаңа заңмен тоқтатылды.
Британдық Солтүстік Америка туралы заң, 1949
Бұл заң Ньюфаундлендтің Канаданың оныншы провинциясы ретінде қосылуына жол берді. 1982 жылы Канада Конституциясы Ұлыбританиядан қабылдалған кезде бұл заң Ньюфаундленд заңы деп атауға ие болды. Бұл заңды 1949 жылғы Британдық Солтүстік Америка (No. 2) заңымен шатастырмау керек (төменде қараңыз).
Британдық Солтүстік Америка (No 2) Заңы, 1949
Бұл заң Канадаға өз конституциясын өзгертуге шектеулі өкілеттіктер берді. Бұдан кейін Канада Парламенті өзінің құзыретіне жататын көптеген салалардағы Канада конституциясына өзгерістер енгізуге рұқсат алды, бұл үшін алдымен Британ Парламентінің келісімін алу қажет болмады. Дегенмен, провинциялық және федералдық жауапкершілік салаларын қамтитын сияқты, кең ауқымды конституциялық өзгерістер үшін Британ Парламентінің мақұлдауы әлі де қажет болды. Сондықтан, бұл заңды ең жақсы жағдайда Канада Конституциясының "жартылай патриациясы" деп санауға болады. Бұл заң 1982 жылы Канада Конституциясының Ұлыбританиядан толық патриациясымен және Конституцияны өзгертудің жаңа, толыққанды тәртібінің қабылдануымен күшін жойды. Осы заңды 1949 жылғы Британ Солтүстік Америка заңымен (жоғарыда қараңыз) шатастыруға болмайды.
Британдық Солтүстік Америка туралы заң, 1951
Бұл заң федералды үкіметке егде жастағы зейнетақыға қатысты заңдар қабылдау құқығын берді, сонымен қатар провинциялық заң шығарушы органдардың да осы құқығын мойындады. Канада Парламенті 1927 жылы егде жастағы зейнетақы бағдарламасын құрғанмен, оны провинциялар басқарып, бірлесіп қаржыландырды. Бұл Британ Парламентінің заңы Канаданың федералды үкіметіне өз зейнетақы жоспарын басқаруға және іске қосуға мүмкіндік берді, сондай-ақ Егде жастағы әлеуметтік қамсыздандыру туралы заңды қабылдауға жол ашты. Бұл заң 1982 жылы Канадада жойылды, себебі ол қолданыстан шығып қалған еді.
Британдық Солтүстік Америка туралы заң, 1952
Бұл Британдық Солтүстік Америка актілерінің алғашқысы болды, оны Канада Парламенті (Британ Парламенті емес) қабылдады. Мұндай мүмкіндік 1949 жылғы Британдық Солтүстік Америка (No. 2) актісінің ережелері арқасында туды. Бұл акті Төменгі палатадағы орын санын өзгертіп, сонымен қатар ұлттық санақ бойынша қайта бөлу нәтижесінде провинция жоғалтатын орын санын оның бұрынғы орын санының 15%-ымен шектеді. Бұл акті Юкон территориясына Парламентте өкілі болу құқығын да берді. Аталған акті 1982 жылы қолдануын тоқтатты, өйткені ол ескірген және жаңа актімен алмастырылған еді.
Британдық Солтүстік Америка туралы 1960 жылғы заң
Бұл заң барлық жоғары сот судьялары үшін міндетті зейнетке шығу жасын 75-ке белгіледі. 1982 жылы бұл заң 1960 жылғы Конституциялық заң болып қайта аталды.
Британдық Солтүстік Америка туралы заң, 1964
Бұл заң федералды үкіметтің зейнетақыға қатысты құзыретін, асыраушыларға берілетін зейнетақы мен мүгедектік жәрдемақыларын қамту үшін кеңейтті, сонымен қатар провинцияларға өздерінің зейнетақы бағдарламаларын сақтауға мүмкіндік берді. Бұл BNA Заңына енгізілген түзету Канада зейнетақы жоспарының құрылуына жағдай жасады. 1982 жылы бұл заң 1964 жылғы Конституция заңы болып қайта аталды. Бұл 1982 жылы Канада конституциясы өз еліне қайтарылғанға дейін британдық парламенттің Канада атынан соңғы рет қабылдаған заңы болды. 1964 жылы Канаданың өз конституциясына өзгерістер енгізе алмауының өзі көне болып көрінді. Талқылау барысында британдық парламент мүшесінің бірі: «Канада парламенті Достастықтағы ішкі мәселелер бойынша заң шығару үшін бізге рұқсат сұрауға мәжбүр болған жалғыз парламент» деп, бұл жағдайды «таң қалдыратын және абсурдты тарихи аномалия» деп атады.
Британдық Солтүстік Америка туралы заң, 1965
Бұл Канада Парламенті қабылдаған Британдық Солтүстік Америка актілерінің екіншісі болды. Бұл 1949 жылғы Британдық Солтүстік Америка (No. 2) заңы арқасында мүмкін болды. Осы заң болашақта Канада Сенатына тағайындалатын барлық мүшелер үшін 75 жасқа міндетті зейнеткерлік жасын белгіледі. Осы заң қабылданғанға дейін тағайындалғандар осы талаптан босатылды. 1982 жылы бұл заң 1965 жылғы Конституция заңы деп қайта аталды.
Британдық Солтүстік Америка туралы 1974 жылғы заң
Бұл Канада Парламенті қабылдаған Британдық Солтүстік Америка актілерінің үшіншісі болды. Мұндай мүмкіндік 1949 жылғы Британдық Солтүстік Америка (No. 2) заңының ережелері арқасында туды. Алғашқыда ол 1974 жылғы Өкілдік туралы заң деп аталды, кейін 1977 жылы Британдық Солтүстік Америка заңы, 1974 деп, ал 1982 жылы Конституция заңы, 1974 деп өзгертілді. Бұл заң Канада Төменгі палатасындағы орындықтарды қайта бөлу қағидаларын өзгертіп, Квебекке 75 орын белгіледі. Ал қалған провинцияларға бөлінетін орындықтардың саны әрқашан олардың халқының Квебекке шаққандағы үлесіне сәйкес анықталатын болды. Дегенмен, провинциялардың Төменгі палатадағы өкілдер саны Сенаттағы өкілдер санынан кем болмайтыны кепілдендірілді. 1982 жылы бұл заң Конституция заңы, 1974 деп қайта аталды.
1975 жылғы Британдық Солтүстік Америка туралы заң
Бұл Канада Парламенті қабылдаған Британдық Солтүстік Америка актілерінің төртіншісі болды. Бұл 1949 жылғы Британдық Солтүстік Америка (No. 2) актісінің ережелері арқасында мүмкін болды. Ол бастапқыда Солтүстік-Батыс территориялар өкілдігі туралы заң деп аталды, содан кейін 1977 жылы Британдық Солтүстік Америка актісі (No. 1), 1975 болып өзгертілді, ал 1982 жылы Конституция актісі (No. 1), 1975 болып қайта аталды. Бұл акті Канада Төменгі палатасындағы Солтүстік-Батыс территориялардың өкілдерінің санын бірден екіге дейін арттырды. 1982 жылы бұл акті Конституция актісі (No. 1), 1975 деп қайта аталды.
Британдық Солтүстік Америка туралы заң (No 2), 1975
Бұл Канада Парламенті қабылдаған Британдық Солтүстік Америка актілерінің бесіншісі еді. Бұл заң Канада Сенатындағы орын санын 102-ден 104-ке дейін арттырды, сондай-ақ Юкон территориясына және Солтүстік-Батыс территорияларына бір-бір орын бөлді. 1982 жылы бұл заң Конституциялық акт (No. 2), 1975 деп қайта аталды.
Канада туралы 1982 жылғы заң
Канадаға қатысты британдық парламенттің осы соңғы заңы басқаша атауға ие болды, себебі ол бұрынғы Британдық Солтүстік Америка актілерінің күшін жоймаған барлығын қайта атады, олардың кейбіреулерін өзгертіп, қалғандарын жойды, барлық қалған заңнамалық және конституциялық биліктерді Канадаға қайтарды және 1982 жылғы Конституция актісін қосымша ретінде қосты. Бұл Ұлыбританияның ағылшын және француз тілдерінде қабылданған жалғыз заңнамасы, алайда француз тіліндегі нұсқасы тек Канадада ғана бірдей құқықтық күшке ие.