Кіріспе

Канада Конституциясы – Канаданың жоғарғы заңы. Ол Канаданың үкімет жүйесін және Канада азаматтары мен азаматтығы жоқ адамдардың азаматтық және адам құқықтарын белгілейді. Оның мазмұны әртүрлі кодификацияланған актілердің, Тақ пен Түпкі халықтар арасындағы келісімдердің (тарихи және қазіргі), кодификацияланбаған дәстүрлер мен конвенциялардың жиынтығы болып табылады. Канада – әлемдегі ең көне конституциялық монархиялардың бірі. Канада Конституциясы конституциялық тұрғыдан бекітілген негізгі жазбаша құжаттар мен ережелерді қамтиды, ол барлық басқа заңдардан басым тұрады және үкіметтік әрекеттерге маңызды шектеулер қояды; оларға 1867 жылғы Конституция туралы заң (бұрынғы Британдық Солтүстік Америка туралы заң, 1867) және Канаданың Құқықтар мен бостандықтар хартасы кіреді. 1867 жылғы Конституция туралы заң Ұлыбританияның көбінесе жазылмаған конституциясына «қағида бойынша ұқсас» конституцияны көздейді, Канаданы конституциялық монархия және федеративтік мемлекет ретінде мойындайды және Канада федерализмінің құқықтық негізін белгілейді. Канада Конституциясына жазбаша және жазбаша емес компоненттер кіреді. Канаданың Жоғарғы Соты бұл тізімнің толық емес екенін және Канада Конституциясына конфедерацияға дейінгі бірқатар актілер мен жазбаша емес компоненттер кіретінін мәлімдеді. Канада Конституциясы сондай-ақ федерализм, демократия, конституционализм және құқық үстемдігі, азшылықтарға құрмет көрсету сияқты негізгі принциптерді қамтиды. Бұл акт бұрынғы Жаңа Франция провинциясының солтүстік-шығыс бөлігін Квебек провинциясы деп атады, ол шамамен қазіргі Квебектің оңтүстік үштен бірімен сәйкес келеді. Тағайындалған отарлық үкімет құрған бұл жариялау 1774 жылға дейін Квебек конституциясы болды, ол кезде британ парламенті провинцияның шекарасын Огайо және Миссисипи өзендеріне дейін кеңейткен Квебек заңын қабылдады (Америка Құрама Штаттарының Тәуелсіздік декларациясындағы наразылықтардың бірі). Маңыздысы, Квебек заңы француз қылмыстық заңын ағылшын ортақ құқық жүйесімен алмастырды, бірақ қылмыстық емес мәселелер үшін француз азаматтық құқық жүйесі сақталды. 1783 жылғы Париж шарты Американың Тәуелсіздік соғысын аяқтады және Квебек пен Нова-Шотландияға британдық лоялисттардың толқынын жіберді. 1784 жылы екі провинция бөлінді: Нова-Шотландия Нова-Шотландия, Кейп-Бретон аралы (1820 жылы Нова-Шотландияға қайта қосылды), Принц-Эдуард аралы және Нью-Брансуик, ал Квебек Төменгі Канадаға (оңтүстік Квебек) және Жоғарғы Канадаға (оңтүстік, төменгі солтүстік Онтарио) бөлінді. 1837–1838 жылдардың қысында екі Канадада да бүлік шықты, бұл 1841 жылы олардың Канада провинциясы ретінде қайта бірігуіне әкелді. 1867 жылғы Британдық Солтүстік Америка туралы заң Канада Доминионын провинциялардың федерациясы ретінде құрды. Бастапқыда 1867 жылдың 1 шілдесінде төрт провинция «Канада» деген атпен бір доминион ретінде конфедерацияға кірді: Канада Батысы (бұрынғы Жоғарғы Канада, қазіргі Онтарио), Канада Шығысы (бұрынғы Төменгі Канада, қазіргі Квебек), Нова-Шотландия және Нью-Брансуик. Тізімге енгенімен, Ньюфаундленд ешқашан заңды ратификацияламағандықтан, 1930 жылдардың ортасында оның үкімет және экономика жүйесі құлаған кезде императорлық билікке бағынған. Канада заңды ратификациялады, бірақ сұралған ерекшелікпен – Канаданың федералды және провинциялық үкіметтері Канада Конституциясына түзетулер енгізу формуласы туралы келісе алмады. Бұл мақсатқа қол жеткізу үшін тағы 50 жыл қажет болды. Осы аралықта Ұлыбритания парламенті Канада үкіметінің өтініші бойынша конституциялық түзетулерді мерзімді түрде қабылдады. Бұл тек резеңке таңба болды. Канада Конституциясының патриациясы 1982 жылы Ұлыбритания парламенті Канада парламентінің өтінішімен және келісімімен 1982 жылғы Канада заңын қабылдағанда жүзеге асырылды, ол өз кестелерінде 1982 жылғы Конституция туралы заңды қамтыды. Осылайша Ұлыбритания Канадаға қатысты қалған жауапкершіліктен немесе юрисдикциядан бас тартты. Оттавадағы Парламент төбесінде өткен ресми салтанатта Елизавета II 1982 жылғы 17 сәуірде 1982 жылғы Конституция туралы заңды қолданысқа енгізді. 1982 жылғы Конституция туралы заңға Канаданың Құқықтар мен бостандықтар хартасы кіреді. Хартаға дейін әртүрлі заңдар азаматтық құқықтар мен міндеттердің әртүрлі түрлерін қорғады, бірақ 1982 жылға дейін ештеңе конституцияда бекітілмеген. Осылайша Харта Канада халқының жеке және ұжымдық құқықтарына ерекше назар аударды. Құқықтар мен бостандықтар хартасының қабылдануы Канада конституциялық құқығының көп бөлігін түбірінен өзгертті. Бұл акт бұрынғы ауызша конституциялық конвенциялардың көптерін кодификациялады және конституцияны түзетуді әдеттегідей айтарлықтай қиындатты. Бұрын Канада Конституциясын Ұлыбритания парламентінің заңымен немесе федералды және провинциялық үкіметтер арасындағы бейресми келісіммен немесе тіпті ауызша конвенцияның немесе прецеденттік, бірақ жазбаша емес дәстүрді көрсететін әрекетті қабылдау арқылы формальды түрде түзетуге болар еді. Акттен кейін мәтіндік түзетулер енгізілуі керек, ол Канада Конституциясының жазбаша бөлігінде белгіленген нақты ережелерге сәйкес келуі керек.

1867 жылғы Конституция туралы заң

Бұл 1867 жылғы Британ парламентінің қабылдаған заңы, бастапқыда Британ Солтүстік Америка актісі деп аталған. Ол Канаданың үкімет жүйесін сипаттайды, ол Ұлыбританияның Вестминстер үлгісіндегі парламенттік үкіметті егемендіктің бөлінуімен (федерализм) үйлестіреді. Бұл 20 Британ Солтүстік Америка актісінің біріншісі болғанымен, ол Канада Конфедерациясының бастапқы құжаты ретінде ең белгілісі. 1982 жылы Конституция елге қайтарылғаннан кейін, бұл акт 1867 жылғы Конституция актісі деп өзгертілді. Соңғы жылдары 1867 жылғы құжат провинциялар мен федералды үкімет арасындағы билік тарапын талдау үшін негіз болып табылады.

1982 жылғы Конституция туралы заң

Квебек провинциясынан басқа барлық провинциялық үкіметтер қолдаған бұл, Канаданың Біріккен Корольдіктен толық заңнамалық тәуелсіздігін қамтамасыз еткен Парламенттің ресми заңы болды. Актінің V бөлімі Канада Конституциясына өзгерістер енгізу тәртібін белгіледі, оның болмауы (федералды және провинциялық үкіметтер арасындағы 50 жылдан астам дауға байланысты) 1931 жылғы Вестминстер жарғысынан кейін де Канаданың конституциялық өзгерістері британдық парламенттің бекітуін қажет еткенін білдірді. 1982 жылғы Конституция заңы, Канада Сенаты мен Өкілдер палатасының Елизавета II патшайымына бірлескен үндеуі бойынша ұсынылған британдық Парламент актісі – 1982 жылғы Канада заңының қосымшасы ретінде қабылданды. 1982 жылғы Канада заңының Ұлыбританияда қолданыстағы нұсқасы тек ағылшын тілінде, ал Канадада қолданыстағы нұсқасы екі тілде – ағылшын және француз тілінде. 1982 жылғы Конституция заңын қабылдауға қоса, 1982 жылғы Канада заңы Канаданың заң жүйесінің бір бөлігі ретінде британдық Парламент актілері енгізілмейтінін айқындайды, осылайша Канаданың заңнамалық тәуелсіздігі толыққанды аяқталды.

Канадалық құқықтар және бостандықтар хартиясы

Жоғарыда айтылғандай, бұл 1982 жылғы Конституция Заңының I бөлімі. Хартия – Канададағы әрбір азаматтың азаматтық құқықтары мен бостандықтарының конституциялық кепілі, мысалы, сөз бостандығы, дін бостандығы және қозғалыс бостандығы. Екінші бөлімде Канададағы халықтардың түпнұсқа құқықтары қарастырылады. Канада конституциясы бірнеше жеке заңдардан тұрады. Конституцияда заңның бекітілуінің үш негізгі жолы бар: 1982 жылғы Конституция Заңының 52-бабында конституциялық құжат ретінде нақты айтылуы (мысалы, 1867 жылғы Конституция Заңы). Әлдебір заңның конституциялық тұрғыдан нығайтылуы, егер оның (әлі де күшіндегі) мазмұны түзету формуласының біріне (1982 жылғы Конституция Заңына сәйкес) тікелей жатқызылса. Мысалы, 1689 жылғы Англия құқықтары туралы заңдағы немесе 1701 жылғы Мұрагерлік туралы заңдағы монархияға қатысты ережелер. Англия және Ұлыбритания заңдары 1865 жылғы Отарлық заңдардың жарамдылығы туралы заң, 1867 жылғы Конституция Заңының 129-бабы және 1931 жылғы Вестминстер статуты арқасында Канада заңдарының бөлігі болып табылады. Егер осы заңдар әлі де толығымен жойылмаған болса, түзету формуласы конституцияның бір бөлігі болған кезде нығайтылды. Бекітілген құжатқа сілтеме жасау арқылы. Мысалы, 1867 жылғы Конституция Заңының кіріспесінде Ұлыбритания конституциясынан алынған жазба және жазбаша емес қағидалардың бекітілуі немесе 1982 жылғы Конституция Заңының 1763 жылғы Жарлыққа сілтемесі. Бұл аборигендердің құқықтары мен белгілі бір алғашқы ұлттармен жасалған тәж келісімдерін (мысалы, тарихи "нөмірленген" келісімдер; қазіргі заманғы жер талаптары туралы келісімдер) қамтиды.

Облыстық конституциялар

Көптеген федерациялардан айырмашылығы, Канада провинцияларының жазбаша провинциялық конституциялары жоқ. Провинциялық конституциялар – бұл жазылмаған конституцияның, Канада Конституциясының ережелері мен провинциялық заңдардың жиынтығы. Провинциялық үкіметтердің жалпы құрылымы (мысалы, заң шығарушы орган мен кабинет) Канада Конституциясының бөліктерінде сипатталған. Алғашқы төрт провинцияның үкіметтік құрылымы 1867 жылғы Конституциялық актінің V бөлімінде сипатталған. Конфедерацияға кейін қосылған үш колонияда үкіметтік құрылымын сипаттайтын Ұлыбританияның заңнамасы болды, және бұл әр колонияның Бірігу шарттарында расталды, олар қазір Канада Конституциясының бір бөлігін құрайды. Қалған үш провинция федералды заңмен құрылды. Олардың конституциялық құрылымдары сол заңдарда сипатталған, және қазір Канада Конституциясының бір бөлігін құрайды. Барлық провинциялар үкімет құрылымының басқа да ережелерін белгілейтін заңнаманы қабылдады. Мысалы, әрбір провинцияда (және территорияда) заң шығарушы органға сайлауды реттейтін заң, сондай-ақ заң шығарушы органдағы процедураны реттейтін заң бар. Екі провинция мұндай заңдарды өздерінің провинциялық конституциясының бөлігі деп тікелей атап көрсеткен; Квебек Конституциясы мен (Британ Колумбиясы) Конституциялық актісін қараңыз. Дегенмен, бұл заңдар, әдетте, басқа заңнаманы жоққа шығармайды және оларды өзгерту үшін ерекше процедуралар қажет болмайды, сондықтан олар конституциялық емес, қарапайым заңдар ретінде жұмыс істейді. Бірақ, конституция сияқты, шағын саны провинциялық заңдар басқа барлық провинциялық заңнамадан басымдық алады. Бұл квазиконституциялық деп аталады. Квазиконституциялық көбінесе адам құқықтары туралы заңдарға қолданылады, бұл заңдарға құқықтардың де-факто конституциялық хартасы ретінде әрекет етуге мүмкіндік береді. Мысалы, жұмысқа орналасу, тұрғын үй және қызмет көрсету саласындағы кемсітушілікке қарсы заңдарда он үш юрисдикцияның ондауында квазиконституциялық ережелер бар.

Облыстық конституцияларды өзгерту

1982 жылғы Конституция Заңының 45-бабы әр провинцияға өз конституциясына өзгерістер енгізуге мүмкіндік береді. Бұл, мысалы, Квебек Конституциясы және Британдық Колумбия Конституциялық заңы сияқты провинциялық заңдарға қатысты. Дегенмен, егер қалаған өзгерістер Канада Конституциясының құрамына кіретін кез келген құжаттарға түзету енгізуді қажет етсе, онда 43-бап бойынша Сенат пен Төменгі палатаның келісімі міндетті болады. Мұндай жағдай 1998 жылғы Конституцияға енгізілген түзетулерде болды, онда Ньюфаундленд федералды үкіметтен Ньюфаундленд одағының шарттарын өзгертуді сұрады, бұл оған діни білім беру кластарындағы конфессиялық квоталарды жоюға мүмкіндік берді. Провинциялық конституциялардың ішіндегі кейбір заңдар 45-бапқа қарамастан, заң шығару жиналысының қарапайым көпшілігімен өзгертілмейді. Мысалы, Альберта Конституциясын өзгерту туралы 1990 жылғы 7-бап, осы актіні өзгерту үшін Метис елді мекендерінің мүшелері арасында референдум өткізуді талап етеді. Соттар мұндай ережелер болашақ заң шығарушыларды міндетті ететініне қатысты әлі шешім шығармады, бірақ егер заң қабылдау кезінде жоғары стандарттар сақталған болса, онда олай болуы мүмкін.

Жарлық қағазының вандализмі

1983 жылы өнер студенті Питер Грейсон Оттаваның Ұлттық мұрағатына (қазіргі Канаданың кітапханасы және мұрағаты) кіріп, 1982 жылғы конституциялық түзетулердің жарияланым көшірмесіне желім қосылған қызыл бояу құйды. Ол, федералды үкіметтің Канадада АҚШ-тың зымыран сынақтарына рұқсат беруіне наразы екенін және үкіметтің қаншалықты жаңылысқанын "канадтарға нақты көрсетуді" мақсат еткенін айтты. Грейсонға қоғамдық тәртіп бұзу айыбы тағылып, 89 күнге түрмеге қамау, 100 сағат қоғамдық жұмыс және екі жылға шартты түрде босату жазасы берілді. Түпнұсқа құжатта грейпфрут көлеміндегі дақ қалды; қалпына келтіру мамандары бояуды алып тастауға тырысса, одан да көп зақым келуі мүмкін деп ойлап, бояудың көп бөлігін өзгеріссіз қалдыруды жөн көрді.