Кіріспе

Солтүстік Америкадағы этникалық топ

Онида халқы (/oʊ/'/n//aɪ//d//ə/ ohNYEdə; өзіндік атауы: Onʌyoteˀa·ká·, Onyota'a:ka, Тік тас халқы немесе тік тұрған тас, Туахру·nęʼ) – Американың жергілікті тайпасы және алғашқы халықтар тобы. Олар Нью-Йорк штатының солтүстігінде, әсіресе Ұлы көлдер маңындағы Ирокез конфедерациясының бес негізгі тайпасының бірі. Алғашқыда онида халқы қазіргі Нью-Йорк штатының орталық бөлігінде, әсіресе Онейда көлі мен Онейда округі маңында мекен еткен. Бүгінде онидалардың төрт федералды мойындалған ұлты бар: Нью-Йорктегі Онейда үнді ұлты, АҚШ-та Висконсин штатындағы Грин-Бей қаласы мен оның төңірегіндегі Онейда ұлты; сондай-ақ Канаданың Онтарио провинциясында екі ұлт: Гранд өзенінің алты тайпасы және Саутвольдтағы Темзаның Онейда ұлты.

Қалыптасқан тастың халқы

Oneida атауы Onyota'a:ka есімінен шыққан, бұл – халықтың өздерін атауының ағылшын тіліндегі айтылуы. Onyota'a:ka «Тұрған тастың халқы» дегенді білдіреді. Бұл өзін-өзі тану ежелгі аңызға негізделген. Бір кезде Онеида халқын жаяу күшпен жау руы қуып жетеді. Жаулары Онеидаларды орман ішіндегі ашық алаңға дейін қуып жеткенде, олар кенеттен көзге ілмей кетіп, жоғалып қалды. Жау оларды таба алмады, сондықтан Онеидалар алаңда тұрған тастарға айналып кеткен десті. Осылайша олар «Тұрған тастың халқы» деп танылды. Ескі аңыздарда Онеида халқы Latilutakówa, «Үлкен ағаш халқы», «Ірі ағаштар халқы» деп аталған. Бұл туралы көп мәлімет жоқ. Бұл идентификацияның ауызша тарихы бойынша Ирокеялық ақсақалдарымен кеңесу қажет. Бұл байланыс Ирокеялықтардың Бейбітшілік ағашы және халықтың осыған байланысты сенімдерімен сәйкес болуы мүмкін. Онеида ұлтына туған адамдар рухтық есімдерімен (кейде «үнділік есімі» деп те аталады), кландарымен және клан ішіндегі отбасылық бірліктерімен анықталады. Халық аналық туыстық жүйесін ұстанады, балалар анасының кланына жатады деп есептеледі, осы арқылы тегі мен мұрагерлік жалғасады. Әр жыныс, клан және клан ішіндегі отбасылық бірлік тайпада белгілі бір міндеттер мен жауапкершіліктерге ие. Кландық таным Ониота'а:ка халқының жаратылыс туралы аңызына дейін жетеді. Халық үш кланға бөлінеді: Қасқыр, Тасбақа немесе Аю кландары. Балалардың әлеуметтік статусы анасының кланынан көреді. Осы себепті, оның үлкен ағасы балалар үшін, әсіресе ұлдар үшін маңызды тұлға болып табылады. Ол ұлдардың ересекке айналу жолын бақылайды.

Отан шекаралары

17 ғасырдың басында Oneida тайпасы қазіргі Нью-Йорк штатының орталық бөлігінде шамамен 6 миллион акр жерді мекендеп, қорғады. Ресми шекаралар 1768 жылғы Форт-Стенвикс шартында белгіленді, және тағы да, 1784 жылдың 4 қыркүйегінен кейін Нью-Йорк штатының губернаторы Джордж Клинтон Oneida тайпасынан жерлерінің шекараларын сұрағанда, Форт-Стенвикс шартында (1784) шекаралар қайтадан белгіленді.

Америка революциясы

Онида тайпасы, Ирокездер конфедерациясының басқа бес тайпасымен бірге, бастапқыда Америка революциясында бейтараптық саясатын ұстанды. Бұл саясат конфедерацияға соғыстың екі тарапына да ықпал етуге мүмкіндік берді, себебі олар кез келген шақыру жағдайында біреуін немесе екіншісін қолдауға уәде бере алатын. Алайда, бейтараптық тез күйреп кетті. Мохауктар, Сенекалар, Каюгалар және Онондагалардың көп бөлігі лоялистер мен британдықтардың жағына шықты. Біраз уақыт бойы Онидалар бейтараптықты сақтап, конфедерацияның алты тайпасы арасында келісімді қалпына келтіруге тырысты. Бірақ, соңында Онидалар да өз жағын таңдауға мәжбүр болды. Көтерілісшілер қауымдастықтарымен жақын байланыста болғандықтан, көптеген Онидалар революционерлерді қолдады. Керісінше, британдықтарды қолдаған тайпалардың кейбіреуі Ниагара бекінісіне жақын орналасқан. Сонымен қатар, Онидаларға 1764 жылдан бері олардың арасында жұмыс істеп келген пресвитериан миссионері Сэмюэл Киркленд әсер етті. Революцияға дейін он жыл бұрын бірнеше Онидалар христиан дініне өтті. Киркленд оларға білім беру және алкогольмен күресуде көмектесті. Оның көмегімен көптеген адамдар отарлаушылармен мәдени байланыстарын нығайта бастады. Онидалар ресми түрде көтерілісшілерге қосылып, соғысқа көптеген жағынан үлес қосты. Олардың жауынгерлері жиі шабуылдық науқандарда барлау және Форт Стенвикс (Форт Скайлер деп те аталады) маңындағы жау әрекеттерін бағалау үшін пайдаланылды. Онидалар көтерілісшілер мен олардың Ирокез жауы арасында ашық байланыс құрды. 1777 жылы Орискани шайқасында шамамен елу Онида отаршылдармен бірге шайқасты, олардың арасында Тйонжанеген және оның күйеуі Хан Йерри болды. Көптеген Онидалар Филипп Шкайлер, Джордж Вашингтон, Маркиз де Лафайетт және басқа да көрнекті көтерілісшілермен достық қарым-қатынас орнатты. Поли Купер – 1777 жылы Америка революциясы кезінде Вэлли Форджға барған Онида әйелі. Бас Скенендонның басшылығымен Онидалар генерал Джордж Вашингтонның аштықтан қиналып жатқан патриот армиясына жүгері әкелді. Купер Вашингтонның адамдарына жүгеріні дұрыс пісіру және жеуді үйретті. Вашингтон Купердің жомарттығы үшін оған ақша төлеуді ниеттенді, бірақ ол сыйлықты қабылдаудан бас тартты, өйткені ол өз еліне қызмет етуі міндет екенін айтты. Джордж Вашингтонның әйелі Марта Вашингтон Куперді Филадельфияға алып келіп, оған шаль, шляпа және кәдімгі бас киім сатып берді. Бұл адамдар соғыс кезінде және одан кейін Онидалардың үлесін мойындады. Ру басшылары отарлаушылардың жағына шықса да, децентрализацияланған мемлекеттің жеке тұлғалары өз одақтастығы туралы өздерінің шешімдерін қабылдай алатын. Бұл сахемдерді қолдаған азшылық британдықтарды қолдады. Соғыс жүрген сайын және Онидалардың жағдайы нашарлаған сайын, бұл азшылықтың саны артты. Көтерілісші отарлаушылар Канонвалохаледегі маңызды Онида елді мекенін қиратқанда, көптеген Онидалар көтерілістен бас тартып, британдықтардың қорғауында өмір сүру үшін Ниагара бекінісіне көшіп кетті.

1794 жылғы Канандайгуа келісім-шарты

Соғыстан кейін, онида американдық қоныс жайлаушылардың кек алу және басқа да шабуылдарынан ығыстырылды, олар ирокездердің одақтас немесе қарсылас болғандарын әрқашан ажырата бермейтін. 1794 жылы олар, басқа хауденосауне ұлттарымен бірге, АҚШ-пен Канандайгуа шартына қол қойды. Оларға негізінен Нью-Йорк штатында 6 миллион акр (2 428 116 км²) жер берілді; бұл Америка Құрама Штаттарындағы алғашқы үнді резервациясы болды. Келесі шарттар мен Нью-Йорк штатының іс-әрекеттері олардың жерлерін күрт азайтты.

Висконсиндегі 1838 жылғы келісім

Негізінде, Oneida Онондага резервациясындағы жерді бөлісуге мәжбүр болды және өздеріне тиесілі жерлері болмады. 1820 және 1830 жылдары Нью-Йоркте қалған көптеген Oneida Висконсинге көшіп барды, онда оларға жер сатып алуға рұқсат берілді, сондай-ақ Канадаға, себебі Америка Құрама Штаттары шығыс штаттарынан үндістерді көшіруді талап етіп отырды. Қоныс аударушылар олардың жерлеріне үнемі еніп келді. 1838 жылы Дэниел Брейд (1800–1873) Висконсиндегі Oneida үшін келісімшарт жасасуға көмектесті, арқылы олар жерлерін бірлесіп иелену ниетін білдірді. АҚШ-тың әрекетімен жер көлемі азайтылды, бұрынғысы сияқты Меномини Стокбридж үндістерінің де жері азайтылған болатын.

Oneida жері бойынша талап қоюлар

Корнелиус Хилл 1873 жылы Дэниел Брейдтің қайтысынан кейін басшылыққа ие болды және ондаған жылдар бойы Oneida халқының одан әрі қоныс аударуына, сондай-ақ 1887 жылғы Доуз заңына сәйкес ортақ жерлерді жекешелендіруге қарсы күресті, бұл 25 жылдық сенімгерлік мерзімінен кейін рұқсат етілді. Дегенмен, Хилл Висконсин штатында тұрды және 1907 жылы қайтыс болды, шамамен 1920 жылы аяқталуға тиіс сенімгерлік мерзімі ішінде. Хиллдің қайтысынан кейін консерватор Уильям Роквелл 1910 жылдан 1960 жылға дейін Нью-Йорктегі Oneida халқын басқарды. Әсіресе 1934 жылғы Үндістерді қайта ұйымдастыру туралы заңнан кейін Виндер және оның әпкесі Висконсин штатындағы Oneida халқымен байланыс жасады, және ұлттың екі американдық тармағы да жер талаптарын бірлесіп ілгерілетуге ұмтылды. Сол кезде Нью-Йоркте қалған Oneida халқының жері болмады және олар Онондага халқымен резервацияны бөлісуге мәжбүр болды. 1970 және 1974 жылдары Нью-Йорк штатының Oneida Үнді ұлты, Висконсин штатының Oneida ұлты және Темзаның Oneida ұлты (1840 жылдарға дейін Канадаға көшпеген адамдардың ұрпақтарынан құралған) АҚШ Солтүстік округінің округтік сотына Нью-Йорк штатының АҚШ Конгресінің келісімінсіз тартып алған жерлерін қайтару үшін сотқа жүгінді. 1998 жылы АҚШ сотқа талапкерлердің атынан араласып, Нью-Йорк штатына қарсы талапты қарауға мүмкіндік берді. Штат АҚШ Конституциясының Он бірінші түзетуіне сәйкес сотқа қатысудан иммунитет құқығын жариялады. Жауапкерлер АҚШ Жоғарғы Сотының Sherrill қаласы мен Oneida Үнді ұлты арасындағы іс бойынша және 2-ші округтік АҚШ апелляциялық сотының Cayuga Үнді ұлты мен Нью-Йорк арасындағы іс бойынша шешіміне сүйене отырып, қысқаша сот шешімі шығаруға өтініш білдірді.

2007 жылдың 21 мамырында судья Кан Oneida халқының жерге иелік ету құқығындағы талаптарын қабылдамады, бірақ иелік ету құқығына ие емес талаптарды қарауға рұқсат берді. Соңғы сот процестері бұл бөліністі ресми түрінде бекітті. Ол Нью-Йоркте қалған Oneida тайпасының және Висконсинге көшіп кеткендердің жеке мүдделерін анықтайды. Висконсин штатындағы Oneida халқы жоғарыда аталған сот дауларын шешу аясында өздерінің атамекендерін қайтару үшін сотқа жүгінді.

Диета

Халық "маусымдық өнімдерді пайдалану" арқылы жерді пайдаланды. Қыста тағамның жетіспеуіне байланысты, күзгі айларда Онидалар өзі жинаған жемістер мен көкөністерді кептірді. Олар етті тұздыққа немесе тұз ерітіндісіне салып, содан кейін құрғату үшін іліп қоятын. Күзде олар бұғы, қаз, үйрек және егерке жейтін. Бұл етпен тамақтану май жинап, қыста аман қалуға көмектеседі. Онидалардың тамақтануына гикори, қара жаңғақ, майлы жаңғақ және қашаған сияқты жаңғақтар да кіретін. Жаңғақтардың құрамында қыста аман қалу үшін қажетті ақуыз бен май бар. Олар сондай-ақ батпақ жерлерінде өсетін жабайы күрішті кептіретін. Жабайы күріш күрделі көмірсулардың көзі болды. Көктем келгенде қар еріп, аймақ жылына бастағанда, Онидалардың тамақтануы өзгерді. Олар жабайы пияз, пиязша, сүтқұрт және қызылгүлді қайнатып жейтін. Балық аулау маусымы да көктемде басталды. Олардың тамақтануына форель, бульхед, соло, шырша, басс және лосось балықтары кіретін. Сондай-ақ, көктем айларында кеспе ағаштарынан шырын жинап, оны қайнатып сироп пен қатты қант дайындалатын. Күлтегіннің тәттісін осы түрінде жеуге немесе кейін тамаққа дәмін қосу үшін сақтауға болады. Жаз айларында Онидалар түрлі жемістерді жейтін: құлпынай, қаражидек, малина, көкжидек, алмұрт, шабдалы, бұршақ, алма және жүзім. Онидалар сассафрасты шайға да қолданды.

Билеу

Онида биінің екі түрі бар: әлеуметтік және салтанатты. Әлеуметтік билердің мақсаты – барлық адамға қуаныш сыйлау. Дөңгелек би, қоян биі, ескі мокасин биі және каноэ немесе балық аулау биі – бұл әлеуметтік билердің түрлері. Салтанатты билер қасиетті саналады және оларды көпшілік алдында орындауға болмайды. Қасиетті билер ұзын үйлерде жасырын орындалады. Клеон сиропы, құлпынай, бұршақ, Күн және Ай билері – бұл салтанатты билердің түрлері. Ән салу салтанатты бидің бір бөлігі, бірақ әлеуметтік билерде ғана ән айтылады. Әр әннің алдында кіріспе болады. Ритм өзгергенде би басталады. Бишілерге серіктестерін ауыстыруға барабанның дыбысы хабар береді. Егер бишіні биге шақырып, ол бас тартса, әдеп бойынша оның орнына темекі сыйлау қажет еді.

Дәстүрлі киімдер

Онеида мәдениетінде киімнің маңызы зор, себебі ол олардың кім екенін көрсетеді. Еуропалықтармен қарым-қатынас жасамас бұрын, Онеида тайпасы киімдерін жасау үшін тек табиғи материалдарды ғана пайдаланған. Бұл бұғы және басқа жануарлардың терілерін тігіп киім жасауды қамтыды. Бірақ еуропалықтар келгеннен кейін сауда басталды және бұрын жануар терісінен жасалған киімдері калико мақтасынан және кең матадан жасала бастады, содан бері мақтадан жасалып келеді. Онеидаларды көбінесе тек аяқтарында мокасин киген күйінде көруге болады. Маталар өзгергенімен, киімдердің негізгі дизайны өзгермеді, тіпті жүздеген жылдар өткен соң да сол күйінде сақталды. Бас киім: Онеида еркектері мен әйелдері әртүрлі бас киімдер киген. Ерлер кастовех деп аталатын дәстүрлі ирокез бас киімдерін киетін, ол қауырсыннан және олардың тайпасын көрсететін белгілерден тұратын. Онеида ұлтының белгісі үш бүркіт қауырсынынан тұрады: екеуі тік, ал біреуі төмен қарай бағытталған. Ал Онеида әйелдері әдетте бұғаздан жасалған тиара киетін. Тиарадағы бұғаздар көбінесе ормандық ою-өрнектермен тігілген, себебі ол олардың ұлтын көрсетеді.

Білім

Висконсин штатындағы Oneida Nation мектеп жүйесі – K–12 деңгейіндегі тайпалық мектеп.