Кіріспе

Канаданың федералды әкімшілік органы – Канада Үкіметі. Канада Үкіметі Канаданың федералды әкімшілігіне жауапты орган болып табылады. «Канада Үкіметі» термині, ең алдымен, Корольдік министрлерді (Кабинет құрамында) және федералды мемлекеттік қызметшілерді (Кабинеттің басшылығымен) қамтитын атқарушы билікті білдіреді; ол сондай-ақ «Оның Әмірлігінің Үкіметі» деп те аталады және корпоративтік тұрғыдан «Канада Үкіметі» деп танылады. Канада Үкіметінде 100-ден астам департамент пен агенттік, сондай-ақ 300 000-нан астам адам жұмыс істейді. Бұл институттар бағдарламаларды іске асырады және Канада Парламенті қабылдаған заңдарды орындайды. Федералды үкіметтің ұйымдық құрылымы мен құрылысы 1867 жылғы Конституциялық акті арқылы Конфедерация кезінде құрылды, онда Канада Королі Вестминстер үлгісіндегі парламенттік демократияның ядросы немесе «ең негізгі құрылыс бөлігі» ретінде әрекет етеді. Монарх – мемлекет басшысы және оны жеке өкілі генерал-губернатор (қазіргі Мэри Симон) бейнелейді. Премьер-министр (қазіргі Джастин Трюдо) – үкімет басшысы, ол Корольдің шақыруымен, Халық қабылдауының сенімін алғаннан кейін үкімет құруға шақырылады, бұл әдетте федералды сайлауда бір саяси партияның жеткілікті өкілдерін сайлау арқылы анықталады, олар Парламентте көпшілік орындарды құруға мүмкіндік береді. Үкіметтің басқа да элементтері Канада Конституциясының қалған бөлігінде ескеріледі, оған жазбаша заңдармен қатар сот шешімдері және ғасырлар бойы қалыптасқан жазбаша емес конвенциялар кіреді. Конституциялық тұрғыдан, Канада Королінің Жеке Кеңесі – суверенді немесе оның өкілін атқарушы билікті жүзеге асыру мәселелері бойынша кеңес беретін орган. Бұл міндетті, негізінен, Министрлер кабинеті орындайды, ол Премьер-министр басқаратын, ел үшін үкіметтің саясатын және басымдықтарын белгілейтін Жеке Кеңестің атқару комитеті ретінде жұмыс істейді. Суверен Премьер-министрдің ұсынысы бойынша Министрлер кабинетінің мүшелерін тағайындайды, олар, әдетте, негізінен Халық қабылдауынан таңдалады (бірақ көбінесе Сенаттан шектеулі мүшелерді қамтиды). Өкілеттік мерзімі ішінде үкімет Халық қабылдауының сенімін сақтауы керек, ал ақша заң жобалары және тақтан сөз сияқты маңызды мәселелер сенімсіздік дауысы ретінде қарастырылады. Заңдар Парламент арқылы заң жобаларын қабылдау арқылы қалыптасады, оларды үкімет немесе Парламент мүшелері ұсынады. Заң жобасы Халық қабылдауы мен Сенаттан мақұлданғаннан кейін, заңға айналуы үшін Корольдің келісімі қажет. Заңдарды бақылау және орындау үкіметтің міндеті.

Терминология

Канаданың Вестминстер стиліндегі парламенттік демократиясында «үкімет» және «Канада Үкіметі» терминдері премьер-министрге, Министрлер кабинетіне және Парламенттегі басқа да басқарушы партия мүшелеріне қатысты, бірақ басқа жерлерде қолданылғанда әдетте федералды мемлекеттік қызмет пен федералды департаменттер мен агенттіктерді қамтиды. Бұл АҚШ-тан ерекшеленеді, онда атқарушы билік «әкімшілік» деп аталады, ал федералды үкімет атқарушы, заңнамалық және сот биліктерін қамтиды, бұл Канаданың Тажына ұқсас. Федералды департаменттер шығарған баспасөз хабарламаларында үкімет кейде қазіргі премьер-министрдің үкіметі деп аталады (мысалы, Трюдо үкіметі). Бұл терминология ақпарат құралдарында кеңінен қолданылады. 2010 жылдың соңында Премьер-министр кеңсесінен берілген ресми емес нұсқау үкімет департаменттерін барлық ведомстволық коммуникацияларда «Канада Үкіметі» орнына осындай сөз тіркесін (сол кездегі Харпер үкіметі сияқты) тұрақты түрде қолдануға шақырды. Бұрынғы кабинет осыған дейін баспасөз қызметіне «Канаданың жаңа үкіметі» деген фразаны қолдануды тапсырған еді. Монархқа мемлекеттік биліктің барлығы берілген және ол биліктің барлығын егеменнің билігімен әрекет ететін бірнеше үкіметтік институттар бөлісетін құрылымның ортасында отырады. Сондықтан атқарушы билік ресми түрде «Кеңестегі Патша» деп аталады. Канада премьер-министрінің кеңесі бойынша егемендік федералды вице-президентті – генерал-губернаторды (қазіргі Мэри Саймон) тағайындайды, ол 1947 жылдан бері монархтың көптеген корольдік құқықтарын жүзеге асыруға құқылы; алайда, монархтың өзі орындауы тиіс міндеттер де бар (мысалы, кейбір заң жобаларын бекіту). Генерал-губернатордың болмауы немесе қабілетсіздігі жағдайында Канада әкімшісі Корольдіктің ең негізгі функцияларын орындайды. Корольдік құқықтарының бір бөлігі ретінде, патшалық қол қойылған құжаттар патенттерге және Кеңес бұйрықтарына билік береді. Корольдік құқықтарының көп бөлігі тек Кеңесте, яғни Канаданың Корольдік кеңесінің (қалыпты жағдайда Министрлер кабинетінде құрылған Таж министрлері) кеңесімен жүзеге асырылады; конституциялық монархияның қалыпты ережелері шегінде егеменнің осы басқару салаларының кез келгеніне тікелей қатысуы шектеулі.

Премьер-Министр және Министрлер кабинеті

Канада Үкіметі немесе, ресми түрде, Мемлекеттік билік Канада Үкіметі Кеңестің (Cabinet) қызметін білдіреді. Канада Үкіметінің күнделікті жұмысын және іс-әрекетін федералды министрліктер мен агенттіктер, Канаданың мемлекеттік қызметкерлері және Канада Қарулы Күштері жүзеге асырады.

Премьер-министр

Тақтың басты міндеттерінің бірі – демократиялық үкіметтің әрқашан болуын қамтамасыз ету, оған премьер-министрді тағайындау кіреді, ол Министрлер кабинетін басқарады және үкіметтің қызметін үйлестіреді. Конституциялық құжатта жазылмаған бұл лауазым ұзақ жылдар бойы қалыптасқан дәстүрде бар, онда Тақ сайланған Өкілдер палатасының сеніміне ең лайық адамды премьер-министр ретінде таңдауы тиіс, ол, әдетте, сол палатадағы басқа партиялардан көп орынға ие саяси партияның жетекшісі болып табылады (қазіргі уақытта Жастин Трюдо басқаратын Либералдық партия). Егер Өкілдер палатасында ешбір партия көпшілік орынға ие болмаса, генерал-губернатор ең көп орын алған партияның немесе басқа партиялардың қолдауына ие партияның жетекшісін шақырып, азшылық үкімет құруға ұсыныс жасайды. Премьер-министр қызметке кіріскеннен кейін, ол сенімсіздік білдірілген немесе жалпы сайлауда жеңіліске ұшыраған жағдайда генерал-губернатор тарапынан отставкаға жіберілгенге дейін қызмет етеді.

Тазалық кеңесі

Атқарушы билік 1867 жылғы Конституция актісінде Канада Королінің жеке кеңесінің кеңесі бойынша әрекет ететін Король ретінде анықталған. Алайда, бұрынғы министрлерден, бас судьялардан және басқа да тәжірибелі мемлекет қайраткерлерінен құралған Жеке кеңес толық құрамымен сирек жиналады. Конституциялық монархия және жауапты үкімет қағидалары бойынша берілген кеңес әдетте міндетті болып табылады, яғни монарх билейді, бірақ басқаруды жүзеге асырмайды, ал Министрлер кабинеті монарх үшін "сенімділікпен" басқарады. Дегенмен, корольдік өкілеттіктер Корольге тиесілі, емес министрлерге.

Кабинет

Жауапты үкіметтің қағидалары, патшалық құқықтарын іске асыру жөнінде патшаға тікелей кеңес беретін адамдардың сайланған Өкілдер палатасына есеп беруін талап етеді. Үкіметтің күнделікті жұмысын Парламент мүшелерінен құралған, Құпия кеңестің шағын тобы басқарады, олар Министрлер кабинеті деп белгілі. Олар монарх үшін ғана "сенімділікпен" билік жүргізеді және Өкілдер палатасының сенімін жойған жағдайда, патшалық құқықтарын монархқа қайтаруға міндетті. Одан кейін, төменгі палатаның сенімін сақтай алатын жаңа үкіметті генерал-губернатор тағайындайды. Патша және вице-корольдік өкілдер, ерекше конституциялық дағдарыс жағдайларында (қор резервтік құқықтарын пайдалану) осы құқықтарды бір жақты қолдана алады, соның арқасында монарх "үкіметтің конституцияға сәйкес әрекет ететініне" көз жеткізе алады. Саясаткерлер кейде монарх, вице-король, министрлер және Парламент арасындағы қарым-қатынастың күрделілігін, сондай-ақ халықтың осы мәселелермен таныс еместігін жасыру үшін осы жағдайды өздерінің пайдасына қолдануға тырысады.