Кіріспе
Пьер Буйоя (24 қараша 1949 жыл – 17 желтоқсан 2020 жыл) – Бурунди армиясының офицері және саясаткері, 1987–1993 және 1996–2003 жылдары Бурунди президенті қызметін екі рет атқарды. Бурунди тарихындағы ең ұзақ қызмет еткен президенттердің екіншісі болды. Тутси ұлтынан шыққан Буйоя, Бурундидегі жалғыз заңды партия – УПРОНА-ға қосылып, Бурунди армиясының қатарында тез өрледі. 1987 жылы ол әскери төңкеріс жасап, өзінің ізашары Жан Батист Багазаны құлатып, билікті басып алды. 1988 жылы хутулар ұйымдастырған көтерілістер нәтижесінде, оның басшылығымен құрылған әскери хунтаның кесірінен шамамен 20 000 адам қаза тапты. Кейін Буйоя 1992 жылы көп партиялық жүйе мен этникалық емес үкімет құруға мүмкіндік берген жаңа конституцияны қабылдаған Ұлттық келісім комиссиясын құрды. 1993 жылғы Бурунди президенттік сайлауында кандидат ретінде қатысып, FRODEBU оппозициялық партиясының хуту өкілі Мелхиор Ндадаеден жеңіліске ұшырады. Ндадае билікке келгеннен үш ай өткен соң тағы бір төңкеріс кезінде қаза тапты, бұл Бурунди азаматтық соғысына әкелді. Соғыс кезінде Буйоя 1996 жылы тағы бір төңкеріс арқылы билікке оралды. Екінші президенттік мерзімінде ол FRODEBU-мен серіктестік орнатып, этникалық құрамды ескеретін үкімет құрды. Бұл 2000 жылғы Аруша келісімдеріне әкелді, ол этникалық билікті бөлісуді енгізді. Ол вице-президенттік лауазымына хуту Домитен Ндайизені тағайындады, ол 2003 жылы президент болып қайта сайланды. Соғыс екі жылдан кейін аяқталды. Соғыс аяқталғаннан кейін Буйоя 2004 жылғы конституцияға сәйкес өмір бойына сенатқа сайланды. Президенттік қызметтен кейін ол Чад және Малидегі бейбітшілік миссияларына Африка Одағының арнайы өкілі ретінде жіберілді. 2020 жылдың қарашасында Бурунди соты Ндадаеның 1993 жылғы төңкеріс кезінде қаза табуына қатысы бар деген күдікпен оны өмір бойына бас бостандығынан айырды. Ол екі айдан кейін COVID-19 салдарынан қайтыс болды.
Pierre Buyoya (24 November 1949 – 17 December 2020) was a Burundian army officer and politician who served two terms as President of Burundi in 1987 to 1993 and 1996 to 2003. He was the second longest serving president in Burundian history. An ethnic Tutsi, Buyoya joined the sole legal party, UPRONA and quickly rose through the ranks of the Burundian military. In 1987, he led a military coup d'état that overthrew his predecessor Jean Baptiste Bagaza and enabled him to seize power. Leading an oppressive military junta, Hutu uprisings in 1988 led to the killings of an estimated 20,000 people. Buyoya then established a National Reconciliation Commission that created a new constitution in 1992 which allowed for a multi party system and a non ethnic government. Running as a candidate in the 1993 Burundian presidential election, he was defeated by Hutu candidate Melchior Ndadaye of the FRODEBU opposition party. Ndadaye was assassinated during another attempted coup after only three months in office, leading to a series of retaliatory killings that culminated in the Burundian Civil War. During the war, Buyoya returned to power in another coup d'état in 1996. During his second presidency, he created an ethnically inclusive government by establishing a partnership with FROBEDU. This led to the 2000 Arusha Accords which introduced ethnic power sharing. He selected Domitien Ndayizeye, a Hutu as his vice president, who succeeded him as president in 2003. The war ended two years later. Following the end of the war, Buyoya became a senator for life under the terms of the 2004 constitution. During his post presidency, he was also sent as an African Union envoy during peace missions in Chad and Mali. In November 2020, he was sentenced to life in prison in absentia by a Burundinan court for his suspected role in the 1993 coup attempt that assassinated Ndadaye. He died of COVID 19 two months later.
Ерте өмір
Пьер Буйоя 24 қараша 1949 жылы Бельгия басқаратын Руанда-Урундиде, Бурури провинциясының Рутуву қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, Рурикумунва, Батиаба руынан шыққан тутси-хима тайпасынан болған. Ол Рутувудағы католик миссиясында бастауыш білім алды. Академиялық тұрғыдан Буйоя әлеуметтік ғылымдарды оқыды, броньды ат әскерін зерттеді және Алжир Ұлттық Азаттық фронты туралы диссертация қорғады. Бельгиядағы оқуын аяқтаған соң, 1976 жылдың тамызынан 1977 жылдың қаңтарына дейін Франциядағы Бас штаб колледжінде, ал 1980 жылдан 1982 жылға дейін Батыс Германиядағы Бундесвер Командалық және штаб колледжінде оқыды. Буйоя 1978 жылы Софи Нтаракаға үйленді, олардың төрт баласы болды. Ол Ұлттық Прогресс Одағына (Union pour le Progrès national, UPRONA) ұзақ мерзімге кірді және 1979 жылы оның Орталық Комитетіне (Comité central) мүше болды. Бірнеше әскерилер, төңкеруді жоспарлауға көмектескенін айыптады. Бурунди ұзаққа созылған азаматтық соғысқа ұшырады, нәтижесінде 300 000 адам қаза тауып, 470 000 адам қоныс аударды. Үкімет құруға көптеген әрекеттер жасалды, бірақ тіпті Сильвестр Нтибантунья басқарған коалициялық үкімет те қақтығысты тоқтатуға қол жеткізе алмады.
Төңкеріс және екінші мерзім, 1996-2003
1996 жылғы 25 шілдеде армияның күшті қолдауымен Буйоя әскери төңкеріс арқылы билікке оралды. Ол көтерілісшілер жасаған өлтірулерді тоқтата алмағаны үшін халықтың наразылығына тап болған уақытша президент Нтибантуньяны қызметтен шеттетуге мәжбүр болды. Азамат соғысының қарқыны төмендеді, бірақ тоқтамады. Буйояның билікке оралу жолы халықаралық қауымдастық тарапынан экономикалық санкцияларға алып келді, бірақ Буйоя этникалық құрамды ескеретін үкімет құрғаннан кейін санкциялар жеңілдетілді. 1998 жылғы маусымда ол Бурундидегі демократия үшін фронт (Front pour la Démocratie au Burundi, FRODEBU) хутулардың қолдауымен басымдық құрған Ұлттық Ассамблеямен жаңа "ынтымақтастыққа" кірісті. Аруша келісімінің талаптарына сәйкес, Буйоя 2003 жылы билікті тапсыруға міндетті болды және осылай істеді. Ндайизе 30 сәуірде Бурунди президенті болды.
2007 жылы жарық көрген "Бурундиде қан төгуден үмітке дейін" атты кітабында АҚШ-тың бұрынғы елшісі Роберт Крюгер Буйояны президент Ндадаеның өліміне әкелген 1993 жылғы төңкерісті ұйымдастырды деп айыптайды. 2008 жылы Африка Одағы Буйояны Чадтағы бейбітшілік миссиясын басқаруға тағайындады. Одан кейін ол Малидегі тағы бір миссияға жіберілді. 2020 жылғы желтоқсан айында Малиде COVID-19 пандемиясы кезінде ол COVID-19 жұқтырды. Алдымен ол Бамакодағы ауруханаға жатқызылды, бірақ кейін Францияға ауыстырылды және 17 желтоқсанда Францияның Боннель қаласында Париж қаласындағы ауруханаға жол бойы жедел жәрдем көлігінде қайтыс болды. 2020 жылғы 29 желтоқсанда ол Бамакода жерленді.