Руанда ханзадасы және саяхатшысы: Луи Рвагасоре өмірі мен қазасы

Кіріспе

Бурунди князі және саясаткері (1932–1961)

Шындығында, әкімшілік тұтқындаудың УПРОНАны әлсіретіп, сайлауда қолайлы нәтижеге әкеледі деп үміттенді. Оның үкіметі бурундиліктер тарапынан жақсы қарсы алынды, бірақ кейбір хуту UPRONA мүшелері өздерінің жеткіліксіз өкілдік етілгенін сезінді. Үкіметтің қорғаныс, сыртқы істер немесе техникалық көмек мәселелеріне бақылауы болмады – бұл өкілеттіктер Бельгиялық резидентке берілді, алайда Рвагасор Бурундидегі отаршылдық әкімшіліктің рөлін консультативтік көмек деңгейіне дейін төмендету ниетін білдірді. Оның үкіметі оппозициялық партия мүшелерін әкімшілікке қосуға уәде берді және Руанда мен Танганьикамен саяси одақ құруды қолдады, бірақ кейін Танганьикамен экономикалық одақ құрғысы келгенін, ал этникалық шиеленіске толы Руандамен байланыс жасағысы келмейтінін айтты. Ол хутулардың мүдделерін қорғауға да уәде берді. Дегенмен, УПРОНАның жеңісі ақсүйектер арасында мазасыздық тудырды, ал Таре әулеті Рвагасордың табысын Безидің билігін басып алуы ретінде қарастырды. Сайлаудың нәтижесінде ақсүйектер арасындағы бұрынғы антагонизмдер күшейді. Келісімді қамтамасыз ету мақсатында Рвагасор Таре өкілін Туризм директоры қызметіне тағайындады. Бурундидегі Бельгиялық резидент Роберто Регнье кейін Рвагасордың бірнеше ФК өкілдерін елшілер етіп тағайындауды немесе оларға басқа лауазымдар беруді жоспарлағанын мәлімдеді, бірақ қазан айында баспасөзге берген сұхбатында премьер-министр жаңа үкіметте оппозицияның орны туралы нақты айтпады.

Қылмыстық тергеу және қылмыс

1961 жылғы 13 қазанда Рвагасоре Усумбурадағы Танганика қонақ үйінде достарымен және кабинет мүшелерімен бірге тамақ ішіп отырғанда өлтірілді. Ол бұталардың арасынан шамамен 18 метр қашықтықтан жасалған бір оқтың нәтижесінде көз жұмды. Осыдан кейін туған шатастықта қастандықшы күтіп тұрған көлікке секіріп, қашып кетті. Дәрігер Рвагасоренің денесін қарап шыққаннан кейін, оны Родайн ауруханасына жеткізді. Куәгерлердің бірі қашқан көлік туралы хабарлады, ал тергеушілер сол күні елордада көрген адамдар тобымен байланыстырды. Үш күн ішінде полиция грек азаматы Иоаннис Кагеоргисті – оқ атып өлтіргенін, сондай-ақ үш бурундилік серігін: Антуан Нахимананы, Анри Нтакииканы және Жан Батист Нтакииканы қамауға алды. Олардың үшеуі де ПДК мүшелері болды. Топ дереу кісі өлтіруге жауапкершілікті мойындады және үш адамды өздерінің жоспарына қатысқан деп айыптады: Мишель Иатру, Жан Батист Нтидиндза және Жозеф Бироли. Біріншісі – грек азаматы, ол ПДК-ға қаржы жәрдем берген және Кагеоргистің іскер серігі болған. Екінші екеуі ПДК-ның жоғары лауазымды өкілдері болды, Нтидиндза бұрын үкіметте министр болып қызмет атқарған. Олар бас батыр Пьер Бараньянканың ұлдары болғандықтан, Рвагасоренің алыс туыстары еді. Тергеушілер Нтидиндза мен Бироли кісі өлтіруді жоспарлаған деген қорытындыға келді. Иатру мұны жоққа шығарды, ал Нтидиндза бастапқыда өзін құлыққа қатысқандығын мойындады, ФК басшылары Рвагасорды көппартиялық демократияға қауіп төндіретін тұлға ретінде қарастырғандығын және премьер-министр өзіне және әкесіне қарсы қастандық әрекеттерін жоспарлағандығын айтты, бірақ кейіннен куәлігін қайтарып алды. Тергеушілер сондай-ақ қыркүйек айында Рвагасореге қарсы жасалған, бірақ кейін тоқтатылған үш қастандық жоспарын анықтады. 1962 жылғы 2 сәуірде бельгиялық судьялардан құралған Бурунди трибуналы Кагеоргис, Нахимана және Нтидиндзаны кісі өлтіргені үшін өлім жазасына кесті. Бұл оқиғаға қатысы бар деп айыпталған тағы екі адам – Паскаль Бигириндави (бурундилік) және Ливериос Архианотис (грек) түрмеге қамалды. 7 мамырда апелляциялық сот Кагеоргистің үкімін бекітті, бірақ басқа өлім жазаларын 20 жылдық қамауға ауыстырды. 30 маусымда Бурунди тәуелсіздік алған күнінен бір күн бұрын Кагеоргис өлім жазасына кесілді. Тәуелсіздік алғаннан кейін Бурундиде Жоғарғы Сот құрылды, ол 27 қазанда бұрынғы сот процестері жаңа конституциямен құрылған қазылар алқасының үкім шығару құқығын бұзғанын анықтады және қайта сот отырысын өткізуге бұйырды. 27 қарашада төменгі сот Нтидиндзаны, Биролиді, Нахимананы, Иатруды және Нтакииканы кінәлі деп танып, оларды өлім жазасына кесті. Сотталушылардың Жоғарғы Сотқа соңғы шағымдары, сондай-ақ Бельгия үкіметінің Муамиді кешірім беруге көндіруге жасаған әрекеттері қабылданбады, ал 1963 жылғы 15 қаңтарда бесін де жұрт алдында дарға асты.

On 13 October 1961, Rwagasore was assassinated while dining outdoors with friends and his cabinet members at the Hotel Tanganyika in Usumbura. He was killed by a single gunshot wound to the throat, fired from approximately 60 feet (18 m) away from a group of bushes. In the ensuing confusion the assassin jumped into a waiting car and escaped. After being inspected by a doctor, Rwagasore's corpse was taken to Rhodain Hospital. A witness described the getaway car to the authorities, and an investigator was able to connect the vehicle to a group of people he had seen in the capital earlier that day. Within three days the police had arrested a Greek national, Ioannis Kageorgis—who had fired the shot—and three Burundian accomplices: Antoine Nahimana, Henri Ntakiyica, and Jean Baptiste Ntakiyica. The latter three were all members of the PDC. The group quickly admitted responsibility for the murder and incriminated three other persons in their plot: Michel Iatrou, Jean Baptiste Ntidendereza, and Joseph Biroli. The former was a Greek national who had given money to the PDC and was a business associate of Kageorgis. The latter two were high ranking members of the PDC, with Ntidendereza having previously served as a minister in government. As sons of Chief Pierre Baranyanka, they were also distant cousins of Rwagasore. The investigators concluded that Ntidendereza and Biroli planned the assassination. Iatrou denied this, while Ntidendereza initially implicated himself in the conspiracy, saying that FC leaders viewed Rwagasore as an existential threat to multi party democracy and that the prime minister had planned assassination attempts against himself and his father, before later recanting his testimony. The investigators also uncovered three previous assassination plots against Rwagasore in September which had been cancelled. On 2 April 1962 a Burundian tribunal composed of Belgian judges sentenced Kageorgis, Nahimana, and Ntidendereza to death for their role in the murder. Two others accused of minor roles in the affair, Pascal Bigirindavyi (a Burundian) and Liverios Archianotis (a Greek), were given prison sentences. On 7 May the Court of Appeal affirmed Kageorgis' sentence but commuted the other death sentences to 20 years of penal servitude. On 30 June, one day before Burundi's independence, Kageorgis was executed. Following independence Burundi established a Supreme Court with retroactive competence, and on 27 October it ruled the previous trials to have violated the right to judgement by a jury established by the new constitution and ordered a retrial. On 27 November the lower court found Ntidendereza, Biroli, Nahimana, Iatrou, and Ntakiyica guilty and sentenced them to death. The defendants' final appeal to the Supreme Court was denied, as were the attempts of the Belgian government to convince the Mwami to offer clemency, and on 15 January 1963 all five were publicly hanged.

Жауапкершілік

Бурундиде бұл оқиғадан кейін дереу Белгия әкімшілігінің Рвагасоренің өлтірілуіне біршама жауапты екеніне алаңдаушылық туды. Губернатор Харрой қайтыс болған премьер-министрдің мәйітіне көңіл білдіру үшін ауруханаға барғанда, Рвагасоренің анасы дәлізde оны тоқтатып, шапалақпен ұрды. Бельгияның Сыртқы істер министрі Поль Анри Спаак Усумбурадағы шенеуніктерге бірнеше телеграмма жіберіп, оқиғадағы "еуропалықтардың" рөлі туралы сауал қойды. Спаак БҰҰ-ның тергеуінен қорқып, Харройға халықаралық алаңдаушылықты басу үшін оған кісі өлтіру туралы толыққанды есеп беруді бұйырды. БҰҰ Бас Ассамблеясы ақырында тергеуді талап ететін резолюцияны қабылдады және Руанда-Урунди комиссиясының делегациясын Бурундиге есеп дайындау үшін жіберді. Комиссия UPRONA басшыларының әкімшілікті кісі өлтіруге қатысқан деп айыптаған шағымдарын атап өтті, сондай-ақ Бриоли мен Нтидендерезаның әкесі, Баранянка басшысына да айып тағылды. Сондай-ақ, комиссияға ҚДБ басшыларына түрмеде артықшылықтар көрсетілгені туралы шағымдар келіп түсті. Комиссияның есебі мұндай алаңдаушылықтарды ескермеді және бастапқы қылмыстық тергеудің қорытындыларын растады. Қазаның мән-жайларына академиялық қауымдау аз назар аударды. "Жақындағы оқиғалардың" ықпалына байланысты Мухирва үкіметтік бағдарлама ұсынудан бас тартты, ал Заң шығарушы Ассамблея келесі бірнеше ай бойы бекер отырды. Қастандыққа қатысқан оппозициялық тұлғалардың рөлі анықталғаннан кейін және олардың жазаға тартылуы Бурундидегі ресми парламенттік оппозицияның дереу тарауына әкелді. Рвагасоренің өлімі оның ұлттық келісімді нығайтуға жасаған әрекеттерін тоқтатты және хуту-тутси қарым-қатынастарын шиеленістірді; соңғысы ұлттық саясаттағы ішкі Ганва бәсекелестігін басып озды. Келесі үкіметтер этникалық тұрғыдан алуан түрлі болды, бірақ тұрақсыздық сақталды. Бұл қастандық UPRONA-ны да бөліп, Рвагасоренің бұрынғы серіктері партия басшысы болуға тырысты; Ганва аристократиясының өкілдері ұйымды бақылауға алуға ақырында жете алды. UPRONA кейіннен Рвагасоренің бейнесін өзін-өзі насихаттау үшін пайдаланды, бірақ оның партияға қатысты көзқарастарын ескермеді, нәтижесінде ол біржақты, тутси элиталық биліктің құралына айналды. Бұл елдегі алғашқы мемлекеттік әуе компаниясының жалғыз ұшағы болды, ал Заң шығарушы Ассамблея Принц Луи орденін ұлттық еңбек ордені ретінде құрды. 1966 жылы капитан Мишель Микомберо әскери төңкеріс жасап, монархияны құлатты және Бурундиді өзі президент болып табылатын республикаға айналдырды. UPRONA кейіннен жалғыз заңды саяси партияға айналды. Микомберо өзін Рвагасоренің "мұрагері" және кейде "кіші інісі" деп атады. Өзінің биліктегі кезеңінде марқұм премьер-министр көпшілік шараларында жиі құрметке бөленді, ал оның суреті қоғамдық орындарда кеңінен таралды. 1976 жылы Микомберо биліктен құлатылып, орнын полковник Жан Батист Багаза басты. Багаза өзін жаңартушы ретінде көрсетуге тырысты, сондықтан Рвагасоренің беделі онымен бәсекелесті. Нәтижесінде ол Рвагасоре туралы айтуды азайтты және 13 қазан мерекесін тойлауды тоқтатты. 1987 жылы Багаза майор Пьер Буйоямен құлатылды. 1988 жылы этникалық зорлық-зомбылықтан кейін Буйоя ұлттық бірлік саясатын жариялады және Рвагасорды осының символы ретінде пайдаланды. Буйояның билігінде Рвагасоренің портреттері көпшілік орындарда ілінді, мавзолей жөнделді және ұлттық келісімді нығайту үшін UPRONA демеушілігімен Рвагасор институты құрылды. 1990 жылдары Бурундиде көппартиялық саясатты қайта орнатуды қамтитын демократиялық өткел кезеңі басталды. UPRONA-ның билік монополиясының аяқталуы Рвагасоренің қоғамдық мерекелеуінің төмендеуіне әкелді. Жаңадан пайда болған оппозициялық партиялардың бірі – Бурундидегі демократия үшін фронт (Front pour la Démocratie au Burundi, FRODEBU) өзінің ресми жарияланымдарында Рвагасореге сілтеме жасады, бірақ оны UPRONA-мен байланыстырмады. FRODEBU 1993 жылы парламенттік және президенттік сайлауда жеңіске жетті. Жаңа президент Мелхиор Ндадае қазан айында Рвагасореге арналған ресми еске алу шараларына қатыспады. Ндадае сол айдың соңында жасалған төңкеріс әрекеті кезінде өлтірілді, бұл Бурундиді азаматтық соғысқа ұшыраған дағдарысқа итермеледі. Осы кезеңде Рвагасорды әдетте тек өзіне пайда келтіру мақсатымен саясаткерлер немесе келісімге шақыратын газеттер ғана еске алды. 1990 жылдардың соңында азаматтық соғыстағы соғысушы тараптар бейбіт келіссөздерге қатысты. Нәтижесінде Аруша келісімдері "Принц Луи Рвагасоре мен оның серіктерінің харизматикалық басшылығын" мақтап, олардың Бурундиді "этникалық факторларға негізделген саяси қақтығысқа ұшудан" сақтағанын атап өтті. Келісімдерді іске асыру және одан әрі келіссөздер нәтижесінде 2005 жылы Пьер Нкурунзиза президент болып сайланды. Өзінің билігінде ол қазан айында Рвагасореге арналған жылдық мерекелерге қатысты және оны өз сөздерінде жиі еске алды. Оның үкіметі сондай-ақ марқұм премьер-министрге арналған бірнеше ескерткіштерді жөндеп, Бужумбурадағы дөңгелектің ортасында оған және Ндадаеге арналған жаңа ескерткішті орнатты. 2019 жылы ол Рвагасоре стадионының атын өзгертті, бірақ Гитегада салынатын жаңа парламент ғимаратының аты Рвагасоренің атымен аталатынын мәлімдеді.

There was immediate concern in Burundi following the killing that the Belgian administration shared responsibility for Rwagasore's murder. When Governor Harroy went to the hospital to pay respects to the corpse of the late prime minister, Rwagasore's mother confronted him in a hallway and slapped him. Belgian Foreign Minister Paul Henri Spaak sent several telegrams to officials in Usumbura inquiring about the role of "Europeans" in the events. Spaak was also fearful of a UN inquiry and ordered Harroy to send him a detailed report on the murder which he could present so as to assuage international concerns. The UN General Assembly ultimately passed a resolution calling for an investigation and dispatched a Commission for Ruanda Urundi delegation to Burundi to draft a report. The commission noted complaints from UPRONA leaders which accused the administration of being complicit in the murder, with additional accusations of culpability lodged against Brioli's and Ntidendereza's father, Chief Baranyanka. The body also received complaints that the PDC leaders were given favourable treatment in prison. The commission's report was ultimately dismissive of such concerns and affirmed the findings of the original criminal investigation. Generally, little academic attention has been paid to the details of the murder. Citing the distraction of "recent events", Muhirwa declined to offer a government programme and the Legislative Assembly sat in session aimlessly for the next few months. The establishment of the role of opposition figures in the assassination plot and their subsequent execution led to the immediate demise of a formal parliamentary opposition in Burundi. Rwagasore's death derailed his attempts to build national inter ethnic cohesion and facilitated the growth of Hutu Tutsi tensions; the latter came to eclipse the internal Ganwa rivalries in national politics. Subsequent governments remained ethnically diverse but unstable. The assassination also fractured UPRONA, as Rwagasore's former lieutenants struggled to succeed him as the party's leader; figures of Ganwa aristocracy eventually succeeded in claiming control of the organisation. UPRONA subsequently used Rwagasore's image to promote itself while disregarding his vision for the party, ultimately becoming a vehicle for exclusionary, Tutsi elitist, single party rule. as was the sole aircraft of the country's first state airline, and the Legislative Assembly created the Order of Prince Louis as a national order of merit. In 1966 Captain Michel Micombero launched a military coup, overthrowing the monarchy and transforming Burundi into a republic with himself as its president. UPRONA subsequently became the only legal political party. Micombero referred to himself as the "successor" and sometimes "little brother" of Rwagasore. Throughout his tenure the late prime minister was frequently honoured in public ceremonies, and his portrait remained prevalent in public places. In 1976 Micombero was overthrown and replaced by Colonel Jean Baptiste Bagaza. Bagaza tried to present himself as a moderniser, and Rwagasore's reputation thus competed with him. As a result, he deemphasised mention of Rwagasore and suspended celebration of the 13 October holiday. In 1987 Bagaza was overthrown by Major Pierre Buyoya. Following ethnic violence in 1988, Buyoya declared a policy of national unity, and used Rwagasore as a symbol of this. Under Buyoya's tenure, more portraits of Rwagasore were hung in public places, the mausoleum was renovated and a UPRONA sponsored Rwagasore Institute was created to promote national reconciliation. In the 1990s Burundi underwent a democratic transition which included the reestablishment of multi party politics. The end of UPRONA's monopoly on power led to a decline in public celebration of Rwagasore. One of the key nascent opposition parties, Front for Democracy in Burundi (Front pour la Démocratie au Burundi, FRODEBU), made reference to Rwagasore in its official publication but avoided all associations of him with UPRONA. FRODEBU won the parliamentary and presidential elections in 1993. The new president, Melchior Ndadaye, did not attend any official commemorations for Rwagasore in October. Ndadaye was assassinated in a coup attempt later that month, plunging Burundi into a crisis which evolved into a civil war. During this time Rwagasore was usually invoked only by politicians in self serving fashion or by newspapers calling for reconciliation. In the late 1990s the belligerents in the civil war partook in peace talks. The resulting Arusha Accords praised the "charismatic leadership of Prince Louis Rwagasore and his companions" who had kept Burundi from "plunging into a political confrontation based on ethnic considerations". The implementation of the accords and further negotiation eventually resulted in the election of Pierre Nkurunziza as president in 2005. During his tenure, he attended annual celebrations of Rwagasore in October and frequently mentioned him in his speeches. His government also repaired several monuments to the late premier and erected a new one jointly honoring him and Ndadaye at a roundabout in Bujumbura. In 2019 he renamed Rwagasore Stadium, but stated that the planned parliament building to be built in Gitega would bear Rwagasore's name.

Халық арасында танымал

Оның қайтысынан кейін тарихшы Айдан Расселл Рвагасордың беделі тез арада "батыр және шейіт" ретінде қалыптасып, оның өмірі туралы "бәсекелестік қастерлеушіліктер" жазылды деп жазды. Бурундиде оның беделіне барлық жағынан құрмет көрсетіледі, оның сөздері саяси пікірсайыстарда жиі айтылады.