Африка көлдері аймағының хуту халқы

Кіріспе

Африканың Ұлы көлдер аймағының жергілікті халқы, африкалық этникалық топ.

Хуту (/h//uː//t//uː/), сондай-ақ Абахуту деп те аталады, – Африканың Ұлы көлдер аймағының жергілікті банту этникалық немесе әлеуметтік тобы. Олар негізінен Руанда, Бурунди және Конго Демократиялық Республикасының шығысында қоныстанған, тутсилер мен Ұлы көлдердің Тва халқымен бірге ең ірі этникалық топтардың бірі болып табылады.

Демография

Хуту Бурунди және Руандадағы үш негізгі халық тобының ең ірісі болып табылады. 2017 жылға дейін ЦРУ-дың Дүниежүзілік фактілер кітабында Руанда халқының 84%-ы және Бурунди халқының 85%-ы хутулар екені, ал тутсилер екінші ең ірі этникалық топ болып, Руандада 15%-ы, Бурундиде 14%-ын құрағаны көрсетілген. Алайда, бұл деректер 2017 жылы алынып тасталды және содан бері жаңа деректер жарияланбады. Екі елдің негізгі халқының ең кіші тобы – тва пигмейлері хуту және тутсилермен ортақ тіл мен мәдениетке ие. Оларды едәуір кішкентай бойларымен ажыратуға болады.

Шығу тегі

Гутулардың Орталық Африкадан Ұлы көлдер аймағына Банту кеңістігінде алғашқы көші-қон жасағандарына сенімді. Олардың және банту тілінде сөйлейтін көршілері тутсилердің арасындағы айқын физикалық ерекшеліктерді түсіндіру үшін түрлі теориялар туды. Тутсилер мал өсірумен айналысқан және отырықшы халық – хутулар мен тваларға аристократиялық үстемдік орнатқандары айтылады. Хутулармен араласу арқылы тутсилер мәдени, тілдік және нәсілдік тұрғыдан біртіндеп сіңірілген. Басқалары бұл екі топтың туыс екенін, бірақ толықтай бірдей емес екенін, ал араларындағы айырмашылықтарды еуропалықтардың күшейткенін немесе мал өсірушілер тутси, мал өсірмейтіндер хуту деп аталатын табиғи, біртіндеп болатын жарылыс күшейткенін ұсынады. Руанда саясатындағы хуту және тутсинің этникалық тегіне қатысты пікірталас Руанда геноцидінен бұрын-ақ басталған және бүгінге дейін жалғасуда, ал Руанда үкіметі енді бұл айырмашылықты пайдаланбайды.

Y-ДНК (аталық тұқым)

Қазіргі заманғы Y хромосомасының генетикалық зерттеулері хутулардың, тутсилер сияқты, көбінесе банту тегінен шыққан екенін көрсетеді (83% E1b1a, 8% E2). Африка мүйізі мен Солтүстік Африкаға байланысты аталық генетикалық әсерлер өте аз (3% E1b1b және 1% R1b), және олар ертеректе ассимиляцияланған тұрғындарға байланысты деп есептеледі. Дегенмен, хутуларда нило-сахаралық аталық тектің үлесі (B 4,3%) тутсилерге (14,9% B) қарағанда едәуір төмен.

Автосомалық ДНК (жалпы ата-бабалар)

Жалпы алғанда, хутулар көршілес банту халықтарымен, әсіресе тутсилермен тығыз генетикалық туыстық байланысқа ие. Алайда, бұл ұқсастық негізінен осы қауымдастықтар арасындағы аралас некелер арқылы кең ауқымды генетикалық алмасулардың нәтижесі ме, әлде олардың ортақ тегінен туындағандығы белгісіз: [ ] ұрпақтар бойы жүрген гендер ағыны бұл екі банту халқы арасында бұрын болған айқын физикалық ерекшеліктерді жойды – олардың бойы, дене бітімі және бет пішінімен ерекшеленген. Халықтардың физикалық вариациясының кең спектріне байланысты Бельгия билігі 1920 жылдары экономикалық критерийлерге негізделген этникалық белгілілікті заңды түрде міндеттеді. Нәтижесінде, формалды және дискретті әлеуметтік бөліністер екіұшты биологиялық айырмашылықтарға жүктелді. Осы санаттардың аралық онжылдықтардағы өтімділігі белгілі бір дәрежеде биологиялық ерекшеліктерді күшейтуге көмектесті, нәтижесінде биік элита мен аласа төменгі топ пайда болды, бірақ бұл бірнеше ғасыр бұрын болған гендік жиынға аз байланысты. Әлеуметтік категориялар шын мәнінде бар, бірақ хуту мен тутси арасында генетикалық айырмашылықтар өте аз немесе мүлдем жоқ. Tishkoff және авторлар (2009) Руандадан алынған хуту мен тутсидің аралас үлгілері негізінен банту тегінен екенін, ал афроазиялық қауымдастықтардан шағын гендер ағыны болғанын анықтады (аралас хуту-тутси популяциясында 17,7% афроазиялық гендер табылған).

Тіл

Хутулар өздерінің ана тілі ретінде руанда-рунди тілінде сөйлейді, ол Нигер-Конго тілдер отбасының банту тобына жатады. Руанда-рунди тілі киньяруанда және кирунди диалектілеріне бөлінеді, олар тиісінше Руанда және Бурунди мемлекеттерінің ресми тілдері ретінде қалыптастырылған. Бұл тіл тутси және тва тайпаларының да ана тілі болып табылады. Сонымен қатар, хутулардың бір бөлігі руанда және бурундидің тағы бір ресми тілі – француз тілінде де қарым-қатынас жасайды, алайда Руанда мен Франция арасындағы қарым-қатынастың нашарлауына байланысты осы тілді білетін адамдардың саны азайып барады.

Колониядан кейінгі тарих

Бельгияның қолдауымен тутси монархиясы 1959 жылға дейін сақталды, сол кезде Кигели V колониядан (сол кезде Руанда-Урунди деп аталған) қуылды. Бурундиде азшылықты құрайтын тутсилер үкімет пен әскерді бақылауда ұстады. Руандада саяси билік азшылық тутсилерден көпшілік хутуларға ауыстырылды. Руандада бұл «әлеуметтік революцияға» және хутулардың тутсилерге қарсы зорлық-зомбылығына әкелді. Он мыңдаған тутсилер қаза тауып, көптеген басқалары Бурунди, Уганда сияқты көрші елдерге қашып кетті, сондай-ақ Бельгия Конгосының Оңтүстік Киву аймағында банямуленге тутси этникалық тобының саны артты. Кейін Бурундиден қуылған тутсилер Руандаға шабуыл жасады, бұл Руанданы Бурундимен шекарасын жабуға мәжбүр етті. 1972 жылы Бурундиде хуту халқына қарсы геноцидтік науқан жүргізілді, нәтижесінде шамамен 100 000 хуту қаза тапты. 1993 жылы Бурундидің тұңғыш демократиялық жолмен сайланған президенті Мелхиор Ндадае, хуту болған, тутси офицерлерінің қолынан қаза тапты деген күдік туды, сондай-ақ оның орнын басуға конституциялық құқығы бар адам да өлтірілді. Бұл Бурундиде хуту саяси құрылымдары мен тутси әскерилері арасындағы қарсы геноцидті тудырды, нәтижесінде шамамен 500 000 бурундилік қаза тапты. Көптеген тутсилер мен орташа хутулар жаппай қырғынға ұшырады; БҰҰ-ның Бурундиге арналған халықаралық тергеу комиссиясы бұл оқиғаларды геноцид деп таныды. Бурундиде тутсилер билікте болғанмен, бұл қақтығыс Руандада да геноцидке әкеп соқты. 1990 жылы Руанданың патриоттық майданы деп аталатын тутси көтерілісші тобы Угандадан Руандаға шабуыл жасады, бұл Руанданың хуту үкіметіне қарсы азаматтық соғыстың бастауы болды. Бейбіт келісімге қол қойылды, бірақ зорлық-зомбылық қайтадан өршіп, 1994 жылы Руанда геноцидіне ұшырады, онда хуту экстремистері шамамен 800 000 руандалықты, көбінесе тутсилерді өлтірді. Хуту экстремистері Руанданың тва пигмей халқының шамамен 30% -ын да өлтірді. Сонымен қатар, Руанда патриоттық майданы ел билігін өз қолына алды және 2020 жылға дейін билікте қалды. Бурундиді қазіргі уақытта бұрынғы көтерілісші топ, хуту CNDD–FDD басқарады. 2006 жылға қарай хуту мен тутси арасындағы зорлық-зомбылық басылды, бірақ Руанда мен Бурундидегі жағдай әлі де шиеленісіп тұрды, ондаған мың руандалық елден тыс жерде өмір сүруде (Ұлы көлдер аймағындағы босқындар дағдарысын қараңыз).

The Belgian sponsored Tutsi monarchy survived until 1959 when Kigeli V was exiled from the colony (then called Ruanda Urundi). In Burundi, Tutsis, who are the minority, maintained control of the government and military. In Rwanda, the political power was transferred from the minority Tutsi to the majority Hutu. In Rwanda, this led to the "Social revolution" and Hutu violence against Tutsis. Tens of thousands of Tutsis were killed, and many others fled to neighboring countries, such as Burundi, Uganda, and expanding the Banyamulenge Tutsi ethnic group in the South Kivu region of the Belgian Congo. Later, exiled Tutsis from Burundi invaded Rwanda, prompting Rwanda to close its border to Burundi. In Burundi, a campaign of genocide was conducted against the Hutu population in 1972, and an estimated 100,000 Hutus died. In 1993, Burundi's first democratically elected president, Melchior Ndadaye, who was Hutu, was believed to be assassinated by Tutsi officers, as was the person constitutionally entitled to succeed him. This sparked a counter genocide in Burundi between Hutu political structures and the Tutsi military, in which an estimated 500,000 Burundians died. There were many mass killings of Tutsis and moderate Hutus; these events were deemed to be a genocide by the United Nations International Commission of Inquiry for Burundi. While Tutsis remained in control of Burundi, the conflict resulted in genocide in Rwanda as well. A Tutsi rebel group, the Rwandan Patriotic Front, invaded Rwanda from Uganda, which started a civil war against Rwanda's Hutu government in 1990. A peace agreement was signed, but violence erupted again, culminating in the Rwandan genocide of 1994, when Hutu extremists killed an estimated 800,000 Rwandans, mostly Tutsis. About 30% of the Twa pygmy population of Rwanda were also killed by the Hutu extremists. At the same time, the Rwandan Patriotic Front took control of the country and is still the ruling party as of 2020. Burundi is also currently governed by a former rebel group, the Hutu CNDD–FDD. as of 2006, violence between the Hutu and Tutsi had subsided, but the situation in both Rwanda and Burundi was still tense, and tens of thousands of Rwandans were still living outside the country (see Great Lakes refugee crisis).