Кіріспе

Африка Ұлы көлдері аймағын мекендейтін этникалық топ – тутси (/tʊtɪs/), сондай-ақ ватуси, ватутси немесе абутуси деп те аталады, Африка Ұлы көлдері аймағының этникалық тобы. Олар банту тілінде сөйлейтін этникалық топ және Руанда мен Бурундидегі үш негізгі этникалық топтың екіншісі (қалған екеуі – ең ірі банту этникалық тобы хуту және тваның пигмей тобы). Тарихи тұрғысынан тутсилер мал өсірушілер болып, жауынгерлер кастасын құраған. 1962 жылға дейін олар руандалық қоғамды басқарды және реттеді, ол тутси аристократиясы мен хуту қара халықтан тұрды, клиенттік қатынастар жүйесі қолданылды. Олар қатаң қабатталған қоғамда үстемдік құрып, билеуші класс болды. Кейбір деректерде тутсилер кушит тектес деп есептелгенімен, олар кушит тілінде сөйлемейді және кем дегенде 400 жылдан бері қазіргі қоныстанған жерлерінде өмір сүреді, бұл хутулармен араласуға және некелесуге алып келді. Хутулар мен тутсилердің араласуы мен некелесу тарихына байланысты, кейбір этнографтар мен тарихшылар хутулар мен тутсилерді жеке этникалық топтар деп атау мүмкін емес деп санайды. Дереккөздің сенімділігі расталмаған: 2022 жылғы ақпан.

Y-ДНК (аталық тұқым)

Қазіргі заманғы Y хромосомасының генетикалық зерттеулері тұтас алғанда, тутсилер, хутулар сияқты, көбінесе банту тегінен шыққан (60% E1b1a, 20% B, 4% E P2(xE1b1a)). Африка мүйізі мен Солтүстік Африкаға байланысты әкелік генетикалық ықпал аз (3%-дан кем E1b1b M35), және олар ертеректе ассимиляцияланған тұрғындарға жатқызылады. Дегенмен, тутсилерде хутуларға қарағанда Б-Y гаплогруппасы бойынша әкелік ДНК-ның әлдеқайда көп таралуы байқалады (тутсилерде 14,9% Б, хутуларда 4,3% Б).

Автосомалық ДНК (жалпы ата-бабалар)

Жалпы алғанда, тутсилер көршілес банту халықтарымен, әсіресе хутулармен тығыз генетикалық туыстық байланысқа ие. Алайда, бұл ұқсастық негізінен осы қауымдастықтар арасындағы аралас некелер арқылы кең ауқымды генетикалық алмасулардың нәтижесі ме, әлде олардың ортақ тегінен туындағандығы белгісіз: [ ] ұрпақтар бойы жүрген гендер ағыны бұл екі банту халқы арасында бұрын болған айқын физикалық ерекшеліктерді – биіктік, дене бітімі және бет пішіні сияқты – жойды. Халықтардың физикалық түрлерінің алуандығына байланысты Бельгия билігі 1920 жылдары экономикалық критерийлерге негізделген этникалық белгілілікті заңды түрде міндеттеді. Нәтижесінде, формалды және айқын әлеуметтік бөліністер екіұшты биологиялық айырмашылықтарға таңылды. Осы санаттардың аралық онжылдықтардағы өтімділігі белгілі бір дәрежеде биологиялық ерекшеліктерді күшейтуге көмектесті, нәтижесінде биік элита мен аласа төменгі топ пайда болды, бірақ бұл бірнеше ғасыр бұрынғы гендік жиынға аз байланысты. Әлеуметтік категориялар нақты, бірақ хуту мен тутси арасында генетикалық айырмашылықтар шамалы немесе мүлдем жоқ.

Биіктігі

Олардың орташа бойы 5 фунт (2 метр) шамасында, алайда 7 фунттан (2 метрден) биік адамдар да тіркелген.

Тарих

Колониялықтар келгенге дейін Руандада 15 ғасырдан бері тутсилер басымдық құрған монархия билік еткен. 1897 жылы Германия Руандада патшамен одақ құрып, отаршылдық дәуірін бастады. Кейін 1916 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Бельгия елді өз бақылауына алды. Екі еуропалық мемлекет те Руанда патшасы арқылы билік жүргізіп, тутсилерді қолдайтын саясатты ұстанып келді. Ал Бурундиде сол кезде «ганва» деп аталатын билік топ пайда болды және елдің басқаруын тиімді түрде өз қолына алды. Хуту және тутси халқының қолдауына сүйенген «ганва» Бурундиде кейде хуту да, тутси де емес, бірақ көбінесе тутси тегінен шыққан деп есептелді. Руанда Германияның (1897 жылдан 1916 жылға дейін) және Бельгияның (1922 жылдан 1961 жылға дейін) отарлауында болды. Туыстар мен хутулар дәстүрлі басқарушы элита болғанмен, екі отаршылдық держава да тутсилерге ғана білім алуға және отаршылдық үкіметке қатысуға рұқсат берді. Мұндай кемсітушілік саясат наразылық тудырды. Бельгиялықтар билікті алғаннан кейін, олар түрлі халықтарды анықтауды жалғастырса, елді жақсы басқаруға болатынына сенді. 1920 жылдары адамдарды белгілі бір этникалық топқа жатқызуды міндеттеді және оларды халық санағында сәйкес жіктеді. 1959 жылы Бельгия өз ұстанымын өзгертіп, тәуелсіздік алғаннан кейін жалпы сайлау арқылы көпшілік хутуларға үкіметті басқаруға мүмкіндік берді. Бұл Бельгияның ішкі саясатын көрсетті, онда хуту көпшілігіне жасалған кемсітушілік Бельгиядағы фламанд-валлон қақтығысынан туындаған қысымға ұқсас деп есептелді, ал хутуларды демократияландыру және күштендіру тутсилердің үстемдігіне лайықты жауап ретінде қарастырылды. Бельгияның саясаты Бурунди мен Руанданың тәуелсіздігіне дейінгі кезеңде үнемі өзгере түсті.

Руанда мен Бурундидің тәуелсіздігі (1962)

Руандадағы хуту көпшілігі тутсилерге қарсы көтеріліс жасап, билікті басып алды. Тутсилер Руандадан қашып, Уганда мен Танзанияда босқындық қауымдастықтарын құрды. Олардың әрекеттері салдарынан 200 мыңға дейін хуту қаза болды. Колониялық кезеңдегі ашық дискриминация Руанда мен Бурунди үкіметтері тарапынан жалғастырылды, соның ішінде тутсилер мен хутуларды ажырататын жеке куәліктер де қолданылды.

Бурундидегі геноцид (1993)

1993 жылы Бурундидің демократиялық жолмен сайланған тұңғыш президенті, хуту Мелхиор Ндадае және оның орнын басуға конституция бойынша құқығы бар адам тутси офицерлері тарапынан өлтірілді. Бұл Бурундиде хуту саяси құрылымдары мен тутсилер арасында геноцидке әкеп соқты, онда "шамамен 25 000 тутси" – әскерилер, мемлекеттік қызметкерлер және азаматтарды қоса алғанда, бұрынғылар тарапынан өлтірілді, ал "кем дегенде" хутулар екінші тараптан қаза болды. 2000 жылғы Аруша бейбіт процесінен бері Бурундиде тутси азшылығы хуту көпшілігімен билікті көбінесе тең бөліседі. Дәстүр бойынша тутсилер экономикалық тұрғыдан күштірек болған және әскери құрылымды бақылаған.

Руандадағы геноцид (1994)

Руандада осыған ұқсас оқиғалар тізбегі орын алды, бірақ онда 1962 жылы хутулар билікке келді. Олар өз кезегінде елден қашқан тутсилерді жиі қудалады. 1959–1961 жылдар аралығындағы тутсилерге қарсы зорлық-зомбылықтан кейін тутсилер көптеп елден шығып кетті. Осы жер аударылған тутси қауымдастықтары тутси бүлікшіл қозғалыстарын құрады. Негізінен Угандада тұратын, жер аударылған тутсилерден құралған Руандалық патриоттық фронт (РПФ) 1990 жылы билікті қайтарып алу мақсатымен Руандаға шабуыл жасады. РПФ Угандадағы Буш соғысынан ұйымдастырылған соғыс тәжірибесін алған және Уганда үкіметінен көп қолдау көрді. РПФ-тың алғашқы шабуылы француз қаруларының Руанда үкіметіне жеткізілуі арқасында тоқтатылды. Бейбітшілікке келу әрекеттері Аруша келісімдерімен аяқталды. Келісім Руанда және Бурунди президенттерінің қазасынан кейін бұзылып, жаңадан жаушылықтың басталуына және 1994 жылғы Руанда геноцидіне әкелді, онда биліктегі хутулар шамамен 500 000–600 000 адамды, көбінесе тутси тегінен, өлтірді. Геноцидтен кейін жеңіске жеткен тутсилер басқаратын РПФ 1994 жылдың шілдесінде билікке келді.

Мәдениет

Руанда аумағында 15 ғасырдан 1961 жылға дейін тутсилерді патша (мвами) биледі. Бельгия тәуелсіздікке жол берген ұлттық референдумнан кейін монархияны жойды. Керісінше, елдің солтүстік-батыс бөлігінде (көбінесе хутулар қоныстанған) ірі жер иелері билікті бөлісіп, қазіргі Угандадағы Буганда қоғамы сияқты жүйе құрды. Олардың қасиетті патшасы тұсында тутси мәдениеті негізінен әділет пен үкімет жүргізумен айналысты. Олар малдың жалғыз иелері болды және өз өнімдерімен күш алды. Бұған қоса, олардың өмір салты көп бос уақытты сыйлады, оны поэзия, тоқу және музыка сияқты жоғары өнерді дамытуға жұмсады. Тутсилердің хуту шаруалары мен басқа жергілікті тұрғындарға қарағанда үстемдік ететін азшылық екендігіне байланысты, бұл қарым-қатынас феодалдық Еуропадағы феодалдар мен шаруалар арасындағы қатынасқа теңестірілді. Fage (2013) мәліметінше, тутсилер генетикалық тұрғыдан банту және нилоттық топтармен байланысты. Бұл, өз кезегінде, көлдегі патшалықтардағы Тутси Химаның негізін қалаушы басқарушы табының кушит тегі болу мүмкіндігін жоққа шығарады. Дегенмен, кейінгі патшалықтардың жерлеу рәсімдері оңтүстік Гибе аймағындағы Эфиопиядағы бұрынғы кушит Сидама мемлекеттерінің дәстүрлеріне өте ұқсас. Ал, тутси Химаның солтүстігіндегі Кения тауы маңындағы банту халқы, мысалы, агикую, қазіргі заманға дейін патшасыз болды (оның орнына кушиттерден қабылдаған мемлекеттік емес жас топтық жүйеге ие болды), ал Танзаниядағы тутси Химаның оңтүстігінде банту патшалықтары болды, олардың барлығы тутси Химаның басшылық үлгісін бөлісті. Кушит Сидама патшалықтары нилоттық топтармен байланысқа түскендіктен, Fage тутсилер осындай көшіп жүретін нилоттық халықтың бірінен тараған болуы мүмкін деп ұсынады. Осылайша, тутсилердің нилоттық ата-бабалары бұрын мәдени делдалдар рөлінде болған, көршілес кушит патшалықтарынан кейбір монархиялық дәстүрлерді қабылдап, кейіннен оларды Ұлы көлдер аймағындағы бантулардың арасында қоныстанғанда бірге алып кеткен.

Конгодағы тутсилер

Конгода (ДРК) түтсилердің негізінен екі тобы бар. Оның бірі – Оңтүстік Кивудың оңтүстік ұшында тұратын банямуленгелер. Олар Руанда, Бурунди және Танзаниядан көшіп келген малшылардың ұрпақтары. Екіншісі – Солтүстік Кивудегі Масисиде және Оңтүстік Кивудегі Калехедегі тутсилер, олар баняруанда (хуту және тутси) қауымының бір бөлігі. Бұл банямуленгелер емес. Осы баняруандалардың кейбіреулері қазіргі конголық аумақтағы Рутшуру мен Масисиде отаршылдық заманға дейін көп жылдар бойы өмір сүрген адамдардың ұрпақтары. Ал қалғандары Рутшурудан немесе Руандадан бельгиялық отарлаушылармен көшірілген немесе "қоныстандырылған" және көбінесе Солтүстік Кивудағы Масисиде және Оңтүстік Кивудағы Калехеде қоныс тепкен.