Кіріспе

Бурунди 16 ғасырда Африканың Ұлы көлдер аймағындағы шағын патшалық ретінде пайда болды. Еуропалықтармен байланыс орнағаннан кейін ол Руанда Корольдігімен біріктіріліп, алғаш Германия, содан кейін Бельгияның отарлауына түсті, Руанда-Урунди колониясы құрылды. 1962 жылы колония тәуелсіздік алып, қайтадан Руанда мен Бурундиге бөлінді. Бұл Африкадағы Руанда, Ботсвана, Лесото және Эсватини сияқты, колониялық кезеңге дейінгі африкалық мемлекеттің тікелей аумақтық жалғасы болып табылатын сирек елдердің бірі.

Тәуелсіздік (1962)

1962 жылдың 1 шілдесінде толық тәуелсіздікке қол жеткізілді. 1966 жылдың 8 шілдесінде патша IV Мвамбутсаны оның ұлы, ханзада V Нтаре биліктен құлатты. 1969 жылы хутулардың төңкерілгені туралы қауесеттер 1965 жылға ұқсас, көрнекті саяси және әскери тұлғалардың тұтқындалуына және атылуына әкелді. 800-ден 1200-ға дейін адам қаза тапты. Көтерілісшілер республика жариялағаннан кейін бір апта өткен соң, үкімет әскерлері ішкі аймаққа кірді. Осы уақытта президент Микомберо 30 мамырда әскери жағдай жариялады және Заир президенті Мобуту Сесе Секодан көмек сұрады. Конголық десантшылар әуежайды қорғауға жіберілді, ал Бурунди әскері елдің ішкі аймақтарына тарады. Африканы зерттеуші Рене Лемаршан: «Одан кейін болған оқиға жазалау емес, хуту азаматтарының қырғыны болды. Қырғын тамыз айы бойы тоқтамады. Осы уақытқа дейін барлық білімді хутулар, тіпті орта мектеп оқушылары да, қаза тапқан немесе қашқан». Бірінші болып құлатылған монарх Нтаре V Гитегада қаза болды. Президент ретінде Микомберо африкалық социализмді қолдады және Қытай Халық Республикасынан қолдау алды. Ол хутулардың әскерилігін қатаң түрде басу арқылы заң мен тәртіптің қатаң режимін орнатты. 1972 жылдың сәуір айынан қыркүйек айына дейін шамамен 200 000-300 000 хуту қаза тапты. Шамамен 300 000 адам босқынға айналды, олардың көпшілігі Танзанияға қашты. Америка Құрама Штаттарының қолдауын алу үшін тутсилер басымдықты билік құрған үкімет хуту көтерілісшілерін коммунистік идеология ұстанғандары деп айыптады, бірақ мұндай мәлімдемелерді растайтын ешқандай сенімді дерек жоқ. Лемаршанның пікірінше, көтерілісті басу басты міндет болғанымен, геноцид бірнеше мақсатқа жетті: хуту элиталарын және болашақ элиталарын жою арқылы тутси мемлекетінің ұзақ мерзімді тұрақтылығын қамтамасыз ету; әскер, полиция және жандармерияны тутсилердің монополиясына айналдыру; Нтаре V-ті өлтіру арқылы монархияның қайта орнатылу мүмкіндігін жоққа шығару; және Хима билеген мемлекеттің елді қорғаушы ретіндегі жаңа заңдылығын құру, әсіресе бұрынғы қақтығыстарға толы тутси Баняругуру тайпасы үшін.

1972 жылдан кейінгі геноцидтік оқиғалар

1976 жылы полковник Жан Батист Багаза қан төгілмейін шапқыншылықпен билікті қолға алды. Буйоя 1988 жылғы наразылықтардың себептерін зерттеу және демократиялық реформалардың қағидаларын әзірлеу үшін комиссия құрды. Нтарьямираның қазасынан кейін хуту президенттігі мен тутси әскері 1996 жылдың шілдесіне дейін билікті бөлісу саяси жүйесі бойынша жұмыс істеді, сол кезде тутси Пьер Буйоя әскери төңкеріс арқылы билікті басып алды. Халықаралық қысыммен соғысқан тараптар 2000 жылы Арушада бейбіт келісімге келді, онда этникалық құрамға сәйкес келетін әскери және үкіметтік құрылымдар мен демократиялық сайлаулар көзделді. Осы кезеңде елде АИТС/ҚЖС (ВИЧ/ЖИТС) қатты тарады. SOS Children ұйымы жүргізген сынақтар көрсеткендей, ВИЧ жұқтырғандардың саны қала халқының 20 пайызын, ал ауыл халқының 6 пайызын құрады. Осы синдромнан болған өлім-жітім қорқынышты болды: БҰҰ 2001 жылы 12 000 адамның қаза тапқанын, ал Oxfam 2001 жылы 40 000 адамның қаза тапқанын бағалады. Екі күшті хуту көтерілісші тобы (CNDD FDD және FNL) бейбіт келісімге қол қоюдан бас тартты және елдің ауылдық аймақтарында шайқастар жалғасты. Ақырында, CNDD FDD 2003 жылдың қарашасында бейбіт келісімге қол қоюға келісіп, өтпелі үкіметке қосылды. Соңғы қалған көтерілісші топ, FNL, бейбіт процеске қатысудан бас тарды және 2003 және 2004 жылдары үнемі зорлық-зомбылық әрекеттерін жасады, соңында 2006 жылы атысты тоқтату туралы келісімге қол қойды.

Соғыстан кейінгі сайлаулар

2005 жылы Бурунди 1993 жылдан бергі алғашқы сайлауларын өткізу арқылы бейбітшілікке қарай өтуді бастады. CNDD FDD маусымда өткен жергілікті және шілдеде өткен заң шығарушы органдардың сайлауларында жеңіске жетті. 2005 жылдың тамызында президенттік сайлау өтті, онда заң шығарушы орган мен сенат мүшелері 2000 жылдың тамызынан бері CNDD FDD партиясының төрағасы болған, бұрынғы мұғалім және CNDD көтерілісшісі Пьер Нкурунзизаны сайлады. Ол 161 дауыстан 151-ін алып жеңіске жетті.

Нкурунзиза дәуірі (2005-2020)

Бейбітшілік орнағаннан кейін Бурундиде саяси кеңістікте биліктегі CNDD-FDD партиясы үстемдік құрды. Президент Пьер Нкурунзиза және партияның әскери генералдарының кішкентай тобы елді қатаң бақылады. 2005 жылы Пьер Нкурунзиза өтпелі кезеңнен кейінгі алғашқы президент болды. Ол Ұлттық Ассамблея мен Сенат арқылы тікелей емес президенттік сайлау жолымен сайланды. Бұрынғы президент Домитин Ндайизе және оның саяси қолдаушылары 2006 жылы тұтқындалып, төңкеріс жасауға қастандық жасады деген айып тағылды, бірақ кейіннен Жоғарғы сот оны ақтап тастады. Халықаралық құқық қорғау ұйымдары қазіргі үкімет Домитин Ндайизені төңкеріс жасады деген жалған жақсылыққа мәжбүрлеу үшін азаптап, мойындауға мәжбүр еткенін мәлімдеді. 2006 жылдың желтоқсан айында Халықаралық дағдарыс тобы Бурундидегі адам құқықтары жағдайын "нашарлауда" деп сипаттады. Ұйым үкіметтің сыншыларды тұтқындағанын, баспасөзді басып тастағанын, адам құқықтарын бұзғанын және экономиканы қатаң бақылауға алғанын, ал "егер бұл авторитарлық бағытын өзгертпесе, зорлық-зомбылықтардың тууына және бейбіт процестің жемістерін жоғалту қаупі бар екенін" хабарлады. 2007 жылдың ақпан айында Біріккен Ұлттар Ұйымы Бурундидегі бейбітшілік сақтау операцияларын ресми түрде тоқтатты және 12 жылдық азамат соғысы кезінде ауыр зардап шеккен, бірақ шай мен кофеге көп тәуелді елдің экономикасын қайта жаңғыртуға көшті. БҰҰ 2004 жылдан бері 5600 бейбітшілік сақтаушысын орналастырды, ал бірнеше жүз әскер Африка Одағымен бірлесіп, атысты тоқтатуды бақылауда ұстады. БҰҰ Соғыстан кейінгі қалпына келтіру қоры (PBF) Бурундиге инфрақұрылымды дамытуға, демократиялық тәжірибені ілгерілетуге, әскерді қайта құруға және адам құқықтарын қорғауға 35 миллион доллар бөлуге уәде берді.

2010 жылғы сайлау

Нкурунзиза 2010 жылы оппозицияның бойкот жағдайында 91%-дан астам дауыспен қайта сайланды және 2010 жылғы 26 тамызда екінші мерзімге қызметке кірісті.

2015 жылғы тәртіпсіздіктер

2015 жылдың сәуірінде Нкурунзиза үшінші мерзімге президенттікке үміттенетінін жариялады. Оппозиция Нкурунзизаның өкілеттігін ұзарту әрекеті конституцияға қайшы екенін мәлімдеді, себебі ол президенттің үшінші рет сайлануына тыйым салады. Бірақ Нкурунзизаның жақтастары оның алғашқы мерзімі есепке алынбауы керек екенін, өйткені ол парламент тарапынан тағайындалған, халық тарапынан емес деді. 26 сәуірде полиция Нкурунзизаның үшінші мерзімге үміттенетіні туралы жариялағаннан кейін наразылық білдірген наразылармен қақтығысты. Алғашқы екі күнде наразылықтардың салдарынан кем дегенде алты адам қаза тапты. Үкімет бірнеше радиостанцияны жапты және азаматтық қоғамның белгілі бір көшбасшысы Пьер Клавэр Мбонимпаны қамауға алды. БҰҰ Бас хатшысы Пан Ги Мун мәлімдеме жасап, аймақ бойынша арнайы өкілі Саид Джиннитті Бурундиге Нкурунзизамен келіссөздер жүргізу үшін жібергенін хабарлады. Африка Одағы комиссиясының төрағасы Нкосазана Дламини Зума Бурунди Сенатының Конституциялық соттан Нкурунзизаның қайта сайлану мүмкіндігін қарау туралы шешім қабылдағанын құптады. БҰҰ-ның босқындар жөніндегі агенттігінің мәліметінше, сәуір айында Бурундиден 24 мыңнан астам адам қашып кетті. 2015 жылдың 13 мамырында Бурунди армиясының бұрынғы бас барлау қызметінің генералы Годфройд Нийомбаре радио арқылы төңкеріс жариялады, ал Нкурунзиза сол кезде Танзаниядағы саммитте басқа африкалық көшбасшылармен бірге болды. Нийомбаре ақпан айында президент тарапынан қызметтен босатылған еді. Бірақ үкімет шенеуніктері қауіпті жоққа шығарып, жағдайды бақылауда ұстайтындарын мәлімдеді, тіпті елорда көшелерінде атыс естілгені және адамдар қуанғандары туралы хабарлар тарады. Оппозициялық топтар 26 маусымда сайлауды бойкоттайтындарын жариялады. 6 шілдеде кениялық телеарнаға сұхбат берген төңкерісшілердің бірі, генерал Леонард Нгендакумана Нкурунзизаға қарсы қарулы көтеріліске шақырды. Ол өз тобының граната шабуылдарына жауапты екенін және "біздің мақсатымыз күшейту" екенін айтты. 10-11 шілдеде Бурундидің солтүстігінде шайқастар болды. Әскерилер 13 шілдеде бұл шайқастарда 31 көтерілісші қаза тапқанын, 170 адам тұтқынға алынғанын, сондай-ақ алты әскерінің жараланғанын мәлімдеді. Бурунди үкіметі көтерілісшілердің Руандадан Нюньгуе орман арқылы Бурундидің солтүстігіне кіргенін мәлімдеді, бірақ Руанда үкіметі бұл мәлімдемені жоққа шығарды. Нгендакумана көтерілісшілердің оның тобынан екенін айтты. Президенттік сайлау қорытындысы 2015 жылдың 24 шілдесінде жарияланды. Нкурунзиза сайлауда 69,41% дауыспен жеңіске жетті. Агатон Рваса екінші орынды иеленді және бойкотқа шақыруына қарамастан, 18,99% дауыс жинады. Бұл билік алмасу елде әлеуметтік ғылымдар зерттеулерінің кеңеюіне және кейіннен осы зерттеулердің мәні мен мақсатын үлкен саяси және әлеуметтік зорлық-зомбылық аясында қайта қарауға әкелді. 2016 жылдың 30 қыркүйегінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі кеңесі 33/24 қарарымен Бурундидегі құқық бұзушылықтарды тергеу комиссиясын құрды. Комиссияның міндеті – "2015 жылдың сәуірінен бері Бурундиде жасалған адам құқықтарының бұзылуын және заңсыздықтарын толыққанды тергеу, күдіктілерді анықтау және ұсыныстар жасау" болды. Адам құқықтары жөніндегі кеңес 2017 жылдың қыркүйегінде комиссияның өкілеттігін тағы бір жылға ұзартты. 2017 жылдың 29 қыркүйегінде Бурундидегі құқық бұзушылықтарды тергеу комиссиясы Бурунди үкіметін адам құқықтарын бұзуды тоқтатуға шақырды. Комиссия сондай-ақ "Бурунди үкіметі Комиссияның көптеген өтініштеріне және бастамаларына қарамастан, Комиссиямен ынтымақтастық жасаудан бас тартты" деп мәлімдеді. Комиссия 500-ден астам Бурунди босқындарымен және елде қалған адамдармен сұхбат жүргізіп, "2015 жылдың сәуірінен бері Бурундиде адам құқықтарының көптеген бұзылулары мен заңсыздықтары жасалды" деген қорытындыға келді. Комиссия құжаттаған бұзушылықтардың ішінде қасақана тұтқындау және қамауға алу, азаптау және қатыгездік, адамгершілікке жатпайтын немесе қорлаушылықпен қарау, соттан тыс жазалау, күштеп жоғалу, зорлау және басқа да жыныстық зорлық-зомбылық түрлері бар. Алайда, көптеген бақылаушыларды таң қалдырғандай, Нкурунзиза кейіннен 2020 жылғы жалпы сайлауда жаңа президенттің сайлануына жол аша отырып, тағы бір мерзімге қызмет етуге ниетті емес екенін мәлімдеді. 2018 жылдың 24 желтоқсанында үкімет Бурундидің саяси астанасын Бужумбурадан Гитгеге көшірді, ол 1966 жылға дейін сол жерде болған. Режим COVID-19 пандемиясының қаупін ресми түрде азайтып көрсетті. Президенттік кеңсе халыққа вирусқа қарсы "асығыс, экстремалды, бір жақты шаралар" қабылдамауға ескерту жасады. Human Rights Watch хабарлағандай, кейбір медбикелерге "күдікті жағдайлар, симптомдар немесе жеткіліксіз ресурстар туралы айтпауға" ескертілген.

Нкурунзизадан кейінгі (2020 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

2020 жылдың 20 мамырында CNDD-FDD партиясының қолдауымен Нкурунзизаның ізбасары ретінде таңдалған Эваристе Ндайшимийе сайлауда 71,45% дауыспен жеңіске жетті. Одан кейін, 2020 жылдың 9 маусымында Нкурунзиза 55 жасында жүрек тоқтауынан қайтыс болды. Конституцияға сәйкес, ұлттық ассамблея төрағасы Паскаль Ньябенда 2020 жылдың 18 маусымында Ндайшимийенің қызметке кірісу рәсіміне дейін үкіметті басқарды. 2021 жылдың қаңтар айында ол елдің шекараларын жапты, ал бұрын Бурундиге COVID-19 әкелгендер "бурундиліктерді өлтіруге қару әкелген адамдар" деп есептелетінін мәлімдеген еді. 2021 жылдың маусым айына қарай Бурунди әлі вакцина алуға тырыспады – бұл қадамды жасаған үш елдің бірі.