Кіріспе

Құс түрі

Қызыл тақиялы тоқылдақ (Leuconotopicus borealis) – АҚШ-тың оңтүстік-шығысына ендемік тоқылдақ. Ол 1973 жылғы Жойылып бара жатқан түрлер туралы заңға сәйкес федералды түр ретінде қорғалатын, жойылу қаупі бар түр.

Сипаттама

Қызыл қаққұлақ ағаштікен - Солтүстік Американың ең көп таралған екі ағаштікенінің (ұсақ және қылшықты ағаштікендер) арасындағы орташа мөлшердегі шағын түр. Бұл түрдің ұзындығы, қанаттарының ені және салмағы стандартты өлшемдерге сәйкес келеді, оның ішінде қанаттың ені, құйрығы, тұмсығы және табан сүйегі бар. Оның жоны қара және ақ түсті көлденең жолақтармен өрнектелген. Қызыл қаққұлақ ағаштікенінің ең айқын ерекшелігі – үлкен ақ бет дақтарымен қоршалған қара бас пен мойны. Еркегі көбею маусымында және аумақтық қорғаныс кезеңдерінде ғана көрінетін, қара басының екі жағында шағын қызыл жолаққа ие, осы жолақтан оның аты шыққан. IUCN бұл түрді «Қауіпке жақын» деп тізімдеген.

Мінез-құлық

Қызыл қақпанды жыртқыш негізінен құмырсқалар, қоңыздар, тарақандар, көсеушілер, ағаш бұрғылайтын жәндіктер және кенелермен қоректенеді, сондай-ақ кейде жемістер мен жидектерді де жейді. Олардың көп бөлігі қарағайларда азықтанады, әсіресе ірі ағаштарды ұнатады, бірақ кейде жапырақты ағаштарда және тіпті жүгері егістігіндегі жүгері құрттарымен де азықтанады. Қызыл қақпанды жыртқыштар – аумақтық, көшпейтін, бірлесіп көбейетін түр, көбінесе бірнеше жыл бойы бір жұппен болады. Ұялау маусымы сәуірден маусымға дейін созылады. Ұрғашысы көбейтілген еркектің ұя қуысына үш-төрт жұмыртқа салады. Топ мүшелері кішкентай ақ жұмыртқаларды 10–13 күндей күтіп жатыр. Жұмыртқадан жарылғаннан кейін балапандар шамамен 26–29 күн ұя қуысында қалады. Ұшып кеткеннен кейін жастар көбінесе ата-аналарымен бірге қалады, тоғыз немесе одан да көп мүшеден тұратын топтар құрайды, бірақ көбінесе үш-төрт мүшеден аспайды. Әр топта көбейетін жұп құстардың тек біреуі ғана болады, және олар әдетте жылына бір рет балапандарды өсіреді. Басқа топ мүшелері, көбінесе алдыңғы көбейту маусымындағы еркектер, жұмыртқаларды күтіп, балапандарды өсіруге көмектеседі. Жастар аналықтары әдетте келесі көбейту маусымы басталар алдында топтан шығып, жалғыз еркектер тобын іздейді. Қызыл қақпанды ұялардың негізгі жауы – егеуқұйрық жыландары, бірақ жүгері жыландары да қауіпті. Зерттеулер сонымен қатар оңтүстік ұшқыштарының қуыстар үшін бәсекелестік пен жұмыртқалар мен балапандарды жеу арқылы қызыл қақпанды жыртқыштар популяциясына теріс әсер ету мүмкіндігін де қарастырды.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл тулпардың ареалы АҚШ-тың оңтүстік-шығысында Флоридадан Нью-Джерси және Мэрилендке дейін, батысқа қарай шығыс Техас пен Оклахомаға дейін, ал ішкі аймақтарда Миссури, Кентукки және Теннесси штаттарына дейін созылған. Бүгінде Флоридадан Вирджинияға дейін, батысқа қарай Оклахома мен Техастың шығысына дейін қызыл қақпанды тулпардың шамамен 5000 тобы немесе 12500 жеке құсы бар екені есептеледі. Бұл тулпардың бастапқы популяциясының шамамен бір пайызын құрайды (бір кезде 1 миллионнан астам жеке құс болған). Олар Кентукки, Мэриленд, Миссури, Нью-Джерси және Теннесси штаттарында жергілікті түрде жойылып кеткен. Ұзын жапырақты қарағайлар (Pinus palustris) ең көп таңдалатын түрі, бірақ оңтүстік қарағайының басқа түрлері де қолайлы. Басқа тулпарлар шіріген, жұмсақ ағаштары бар өлі ағаштарды қазып шығарса, қызыл қақпанды тулпар тірі қарағай ағаштарында ғана қуыстар қазады. Қызыл қақпанды тулпардың сүйікті ескі қарағайлары көбінесе "жүрек қызыл шірігі" деп аталатын саңырауқұлақтың жұқпасына шалдығады, ол ағаш діңінің ортасын зақымдайды, нәтижесінде ішкі ағаш, яғни жүрек ағашы жұмсарып, ыдырайды. Қуыстар әдетте 1-3 жыл ішінде қазылады. Қуыс ағаштардың жиынтығы кластер деп аталады және 3-60 акр (12,000-240,000 м2) аумақта 1-20 немесе одан да көп қуыс ағаштарды қамтуы мүмкін. Орташа кластер шамамен 10 акр (40,000 м2) құрайды. Белсенді пайдаланылатын қуыс ағаштарда көптеген, кішкентай шайыр ұңғымалары болады, олардан шайыр шығады. Құстар бұл шайырды, әдетте, егеуқұйрық жыландарынан және басқа да жыртқыштардан қорғану механизмі ретінде ағызып тұрады. Топтың әдеттегі аумағы шамамен 125-200 акр (500,000-800,000 м2) аралығында, бірақ байқаушылар 60 акр (240,000 м2) -ден 600 акрдан астам (2.40 км2) -ге дейінгі аумақтарды да хабарлаған. Белгілі бір аумақтың мөлшері тіршілік ортасының қолайлылығына және популяция тығыздығына байланысты. Қызыл қақпанды тулпарлардың жоғары тығыздықта кездесетін жерлерде, жекелеген құстар аумақты қорғауға көбірек уақыт жұмсайды, бұл азық іздеу мен көбеюге жұмсалатын уақыттың қысқаруына, нәтижесінде жұмыртқалардың санының және жас ұрпақтың өндірісінің төмендеуіне әкелуі мүмкін. Қызыл қақпанды тулпар оңтүстік қарағайлы орманның күрделі тіршілік желісінде маңызды рөл атқарады. Көптеген басқа құстар мен ұсақ сүтқоректілер қызыл қақпанды тулпарлар қазған қуыстарды пайдаланады, мысалы, көкшілдер, қызылкөздер, мысықтар және басқа да тулпарлар түрлері, соның ішінде қалыңбас, түкті және қызылбелді тулпарлар. Солтүстік фликер, қызылбелді немесе тақталы тулпар сияқты үлкен тулпарлар қызыл қақпанды тулпардың қуысын басып алып, кейде тесікті шығыс сұңқары, ағаш үйректер және тіпті егершелер кіруіне мүмкіндік беретіндей етіп кеңейтеді. Ұшатын егершелер, бірнеше бауырымен жорғалаушылар мен қосмекенділер, жәндіктер, негізінен аралар мен былдыршақтар да қызыл қақпанды тулпардың қуыстарын пайдаланады.

Экология

Маңызды бәсекелес – қақылдақ (Dryocopus pileatus), ол ағаштардағы қуыстардың енін екі еселеп кеңейтуімен белгілі, соның салдарынан ағаш қызыл көкпекке тұруға жарамсыз болады.

Қорғау

Қызыл қаққ ағаштан өсетін құрттар мекендейтін қарағайлар жойылғанда олардың тұратын жерлері фрагменттеуге ұшырайды. Үлкен құстар тобы бөлініп кеткенде, жас құстарға жұптасу қиынға соғады, соңынан түрлердің таралуына қатысты мәселелер туындайды. Техас, Луизиана, Алабама және Джорджия штаттарындағы орман шаруашылығы басқармалары қызыл қаққ құстың санын арттыру мақсатында ұзын жапырақты қарағайларға жасанды қуыстар жасап жатыр. Орман шаруашылығы қызметкерлері ұзын жапырақты қарағайға қуыстарды орнату үшін екі әдіс қолданады. Ең жаңа және беделді тәсіл – ағашта ұя салуға арналған қуысты қазып, оған тек қызыл қаққ құсы ғана сыятын, ПВХ құбыры бар, шіруға төзімді ағаш қорапты орнату. Бұл қораптар, сондай-ақ "қосымшалар" деп те аталады, 10 жылға дейін тозуға төтеп бере алады. Ескі және аз қолданылатын тәсіл – құстардың сол жерде қоныстануы және ұя салуы үмітімен ағашқа ойық қазу. Жаңа қуыстарды қазудың күш шығындалатын процесіне байланысты, жаңа аумақтарды мекендеудің орнына, қолданыстағы қоныс орындары үшін бәсекелесуге көбірек күш жұмсалады. Альфа-еркектер әдетте ең жақсы қуыста, альфа-әйелдер көбейтілген кезге дейін екінші жақсы қуыста тұрады, одан кейін олардың еркек серіктері қуысты ұяға айналдыруға рұқсат береді. Жастар нашар сапалы қуыстарда немесе мүлдем қуыссыз қалады, сондықтан олар түні бойы сыртқы бұтақта қоныстануға мәжбүр болады. Отбасының әрбір мүшесіне қоныстану үшін қуыс қажет болғандықтан, жерді басқарушылар жастардың тіршілігін арттыру үшін қосымша жасанды қуыстарды орнатуды таңдауы мүмкін. Қызыл қаққ құстары тіпті тасталған аумақтарды да қуыстар жасалған кезде қайтадан мекендей алады. Жаңа қуыстар жасаумен қатар, қолданыстағы қуыстарды қорғау әдістері де қолданылады. Ең көп қолданылатын техника – шектегіш пластина. Бұл пластина басқа түрлердің қуыс кіреберісін кеңейтуіне немесе пішінін өзгертуіне жол бермейді. Алайда, бұл шектегіш пластиналардың қызыл қаққ құсына кедергі келтірмейтінін қамтамасыз ету үшін оларды мұқият бақылау қажет. Ағаш өскен сайын түзетулер енгізілуі керек. Сонымен қатар, оңтүстік ұшқыш тілшесіздерді жою құрылғыларын қарастыруға болады. Бір зерттеуге сәйкес, басқарушылар құстардың жаңа топтарын өзендерден алыс құрып, ұшқыш тілшелердің көбеюіне ықпал ететін артық қуыстарды пайдалануды шектеуі керек. Қуыстардағы ұшқыш тілшелерге капсаициннің қолданылуы тиімді әдіс болуы мүмкін.

Жер иелерінің мекендеу ортасын қасақана жоюы

Жеке меншік жер иелеріне орта тұру орындарын өзгертуге немесе Құрып кету қаупі бар түрлер туралы заңмен (ESA) қорғалған жануарларды ұстауға тыйым салынады. Қызыл қаққшықтың тізімге енгізілуіне байланысты Шығыс Техаста жер иелері қақшықтар өз ағаштарында ұя салмас үшін ұзын жапырақты қарағайларды кесіп тастай бастады. Жеке меншіктегі жердің бір бөлігіндегі ағаштарды жою арқылы жер иелері енді АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметінің биологтарының талаптарын орындауға міндетті емес. Құрып кету қаупі төнген түрлерге арналған ортаны жою арқылы жер иелері экономикалық пайда көре алады және мүлікке құрылыс құқығын сақтай алады. Бұл "Қауіпсіз бейім" келісімдерінің жасалуына әкелді, онда жер иелері өздерінің жерлерін ерекше қорғауға алынған түрлерді сақтаумен үйлесімді басқаруға келісті, ал ESA қорғау ережелерін жеңілдету арқылы өздерінің жерлерін икемдірек басқаруға мүмкіндік алды.