Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Құс түрі
Species of bird
Үлкен нүктелі шумақ (Dendrocopos major) – қара және ақ түсті қауырсындарымен өрнектелген, орташа мөлшердегі шумақ, құрсағының төменгі жағында қызыл дақ бар. Еркектер мен жас құстардың мойнында немесе басында да қызыл белгілер болады. Бұл түр Палеарктика аймағында, Солтүстік Африканың кейбір бөліктерінде кездеседі. Көбінесе қоныс жасайды, бірақ солтүстікте шырғаның тұқымы жетіспесе, кейбіреулері көшіп кетеді. Жекелеген құстардың шаңқауға бейімділігі бар, бұл 21 ғасырдың басында Ирландияның қайта қоныстануына және Солтүстік Америкаға кездейсоқ ұшып баруына әкелді. Үлкен нүктелі шумақтар азық табу үшін немесе ұя сауыттарын қазу үшін ағаштарды шағып, сондай-ақ байланыс үшін және аумақтық белгі беру үшін барабан тартады; басқа шумақтар сияқты, олардың дене құрылысы соққылау әрекетінен туындайтын физикалық күштерді басқаруға бейімделген. Бұл түр сириялық шумаққа ұқсас. Бұл шумақ барлық типтегі орманды жерлерде кездеседі және әртүрлі тағамдармен қоректенеді, қарағай конустарынан тұқымдарды, ағаштардың ішіндегі жәндіктердің дернәсілдерін немесе басқа құстардың ұяларынан жұмыртқаларын және балапандарын алуға қабілетті. Ол тірі немесе өлі ағаштардағы ойықтарда көбейеді, оларды ағаш сынықтарынан басқа ештеңемен жабыстырмайды. Әдетте, ұяда төрттен алтыға дейін жылтыр ақ жұмыртқа болады. Екі ата-ана да жұмыртқаларды күтіп жатыр, балапандарды тамақтандырып, ұяны таза ұстайды. Балапандар қанатқа түскеннен кейін ересектер оларды шамамен он күн бойы тамақтандырады, әр ата-ана ұрықтың бір бөлігін тамақтандыруға жауапкершілік алады. Бұл түр өзінің туысына жататын басқа да бірнеше түрлермен тығыз байланысты. Оның көптеген түршелері бар, олардың кейбіреулері жаңа түрлер болуы мүмкін. Оның кең таралған ареалы және үлкен популяциясы бар, кең таралған қауіптер жоқ, сондықтан ол Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) бойынша ең аз алаңдаушылық тудыратын түр ретінде жіктеледі.
The great spotted woodpecker (Dendrocopos major) is a medium sized woodpecker with pied black and white plumage and a red patch on the lower belly. Males and young birds also have red markings on the neck or head. This species is found across the Palearctic including parts of North Africa. Across most of its range it is resident, but in the north some will migrate if the conifer cone crop fails. Some individuals have a tendency to wander, leading to the recolonisation of Ireland in the first decade of the 21st century and to vagrancy to North America. Great spotted woodpeckers chisel into trees to find food or excavate nest holes, and also drum for contact and territorial advertisement; like other woodpeckers, they have anatomical adaptations to manage the physical stresses from the hammering action. This species is similar to the Syrian woodpecker. This woodpecker occurs in all types of woodlands and eats a variety of foods, being capable of extracting seeds from pine cones, insect larvae from inside trees or eggs and chicks of other birds from their nests. It breeds in holes excavated in living or dead trees, unlined apart from wood chips. The typical clutch is four to six glossy white eggs. Both parents incubate the eggs, feed the chicks, and keep the nest clean. When the young fledge they are fed by the adults for about ten days, each parent taking responsibility for feeding part of the brood. The species is closely related to some other members of its genus. It has a number of subspecies, some of which are distinctive enough to be potential new species. It has a huge range and large population, with no widespread threats, so it is classed as a species of least concern by the International Union for Conservation of Nature (IUCN).
Таксономия
Ағашқактар – үш кіші тұқымдастан тұратын ежелгі құс туысы: мойынбұраушылар, кішкентай ағашқактар және нағыз ағашқактар (Picinae). Picinae ішіндегі бес тайпаның ең ірісі – Меланерпини тайпасы, ала ағашқактар, оның құрамына үлкен нүктелі ағашқак кіреді. Dendrocopos туысының ішінде үлкен нүктелі ағашқактың ең жақын туыстары – Гималай, Синд, Сирия, ақ қанатты және Дарджилинг ағашқактары. Үлкен нүктелі ағашқак сириялық ағашқакпен будандасқан жағдайлар тіркелген. Ол 1816 жылы неміс натуралисі Карл Людвиг Кох тарапынан қазіргі туысы Dendrocopos-қа көшірілді. Dendrocopos туысының атауы грек тіліндегі dendron, "ағаш", және kopos, "соғу" сөздерінің қосындысынан құралған. Ал "major" атауы латын тілінен келген, "үлкен" деген мағынаны білдіреді.
Woodpeckers are an ancient bird family consisting of three subfamilies, the wrynecks, the piculets and the true woodpeckers, Picinae. The largest of the five tribes within the Picinae is Melanerpini, the pied woodpeckers, a group which includes the great spotted woodpecker. Within the genus Dendrocopos the great spotted woodpecker's closest relatives are the Himalayan, Sind, Syrian, white winged woodpeckers and the Darjeeling woodpecker. The great spotted woodpecker has been recorded as hybridising with the Syrian woodpecker. It was moved to its current genus, Dendrocopos, by the German naturalist Carl Ludwig Koch in 1816. The genus name Dendrocopos is a combination of the Greek words dendron , "tree", and kopos, "striking". The specific major is from Latin maior, "greater".
Кіші түрлер
Танылған түршелер авторға қарай 14-тен 30-ға дейін өзгереді. Бұл көптеген аралық формалардың болуына және өзгерістердің географиялық байланысты болуына байланысты. Дегенмен, митохондриялық ДНК деректері Каспий теңізі аймағындағы Dendrocopos major poelzami, жапондық D. m. japonicus және қытайлық D. m. cabanisi түршелерінің толық түр мәртебесіне ие болуға лайық екенін көрсетеді. Ерекше сыртқы түріне қарамастан, Канар аралдарындағы Тенерифеден табылған D. m. canariensis, номинативті D. m. major түршесімен тығыз байланысты болып көрінеді. Қазба түршесі D. m. submajor Орта плейстоценнің Рисс мұз басу кезеңінде (250,000 – 300,000 жыл бұрын) Еуропаның мұз қабатынан оңтүстікке қарай табылған. Ол кейде жеке түр ретінде қарастырылады, бірақ қазіргі үлкен жоташылдан айтарлықтай ерекшеленбегендіктен, оның еуропалық түршелері оның тікелей ұрпақтары болуы мүмкін.
Recognised subspecies vary by author from as few as 14 to nearly 30. This is largely because changes are clinal with many intermediate forms. However, mitochondrial DNA data suggests that the Caspian Sea region's Dendrocopos major poelzami, Japanese D. m. japonicus and Chinese D. m. cabanisi may all merit full species status. Despite its distinctive appearance, D. m. canariensis from Tenerife in the Canary Islands appears to be closely related to the nominate subspecies D. m. major. The fossil subspecies D. m. submajor lived during the Middle Pleistocene Riss glaciation (250,000 to 300,000 years ago) when it was found in Europe south of the ice sheet. It is sometimes treated as a distinct species, but did not differ significantly from the extant great spotted woodpecker, whose European subspecies are probably its direct descendants.
Сипаттама
Ересек үлкен таплы туки 30-36 см ұзындыққа жетеді, салмағы 70-95 грамм және 46-54 см қанат кеңістігіне ие. Жастардың бетіндегі жолақ толық болмауы мүмкін, сондықтан оларды Сирия тукиімен шатастыруға болады. Ақ қанатты тукидің қанаттағы ақ дағы үлкен таплы тукиге қарағанда әлдеқайда кең.
An adult great spotted woodpecker is long, weighs and has a wingspan. although juvenile great spotted woodpeckers often have an incomplete cheek bar, so can potentially be misidentified as Syrian. The white winged woodpecker has a far more extensive white wing patch than the great spotted woodpecker.
Дауыс
Үлкен нүсқалы тоқылдақтың дауысы өткір "кик" болып табылады, егер құс алаңдатылса, ол ағаштай дірілдеген "крррраарр" ретінде қайталанады. Жұптасу шақыруы, "гвиг", көбінесе демонстрациялық ұшу кезінде естіледі. Өлі ағаштар мен бұтақтарда, кейде қолайлы жасанды құрылыстарда дірілдетіп барабан тартады. ХХ ғасырдың басына дейін барабанның дауыстық екені ойлаған, бірақ 1943 жылға дейін ол толығымен механикалық екені дәлелденбеді.
The call of the great spotted woodpecker is a sharp kik, which may be repeated as a wooden rattling krrarraarr if the bird is disturbed. The courtship call, gwig, is mostly given in the display flight. Drumming on dead trees and branches, and sometimes suitable man made structures, As late as the early twentieth century it was thought that the drumming might be a vocalisation, and it was not until 1943 that it was finally proved to be purely mechanical.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Түрлер Еуразияда Ирландиядан Жапонияға дейін, Солтүстік Африкада Мароккодан Туниске дейін таралған; ол тек орманды мекендеуге жарамсыз, тым суық немесе құрғақ аймақтарда кездеспейді. Таулы аймақтардағы құстар қыс айларында көбінесе төменгі биіктіктерге түседі. Жас балапандар да өздері туған жерден біршама қашықтағы жерлерге көшіп барады, көбінесе , кейде , бірақ арал табиғи түрде қайта қоныстанды, ал 2007 жылы Даун округінде алғаш рет ұя салғаны анықталды. Оның ареалы кеңейіп келеді, 2013 жылға қарай кем дегенде 10 округте көбейіп өсіп жатыр деген деректер бар, негізгі шоғырлануы Даун және Уиклоу округтерінде байқалады. Генетикалық зерттеулер көрсеткендей, бұл құстар скандинавиялық емес, британдық текті, ал Ирландия мен Солтүстік Ирландиядағы популяциялардың шығу тегі әртүрлі. Сонымен қатар, 2009 жылдан бері Мэн аралында да ұя салғаны анықталды.
The species ranges across Eurasia from Ireland to Japan, and in North Africa from Morocco to Tunisia; it is absent only from those areas too cold or dry to have suitable woodland habitat. Highland populations often descend to lower altitudes in winter. Juveniles also have a tendency to wander some distance from where they were hatched, often as far as , sometimes up to but the island has been naturally recolonised, with the first proven nesting in County Down in 2007. Its expansion in range is continuing, with breeding proven or suspected in at least 10 counties by 2013, with the main concentration in Down and County Wicklow. Genetic evidence shows the birds to be of British, rather than Scandinavian, ancestry, with the populations in Ireland and Northern Ireland having separate origins. The great spotted woodpecker was also found to have been nesting in the Isle of Man from 2009,
Мінез-құлық
Үлкен нүктелі шумақ көп уақытын ағаштарға өрмелеп көтерілумен өткізеді және осы тіршілік салтына бейімделген, олардың көптегені басқа шумақ түрлерімен ортақ. Оларға екі саусағы алға, екі саусағы артқа қаратылған аяқтың зигодактильді орналасуы және тіреу үшін қолданылатын қатайған құйрық қауырсындары жатады. Көптеген құстарда құйрық сүйектері ұшына қарай кішірейеді, бірақ шумақтарда мұндай болмайды, ал соңғы омыртқа, пигостиль, күшті құйрық бұлшықтарын бекіту үшін өте үлкен болады. Үлкен нүктелі шумақ және оның көптеген туыстарының бас сүйегінің алдыңғы бөлігі жоғарғы томсықпен байланысатын жері ішке қарай бүгілген, ол қатты ағашқа соққандағы соққыға қарсы тұру үшін бұлшық етпен керіледі. Скелеттік бейімделулер мен нығайту да соққыны жұтуға көмектеседі, ал тары мұрындықтар ұшып келетін сынықтардан қорғайды.
The great spotted woodpecker spends much of its time climbing trees, and has adaptations to this lifestyle, many of which are shared by other woodpecker species. These include the zygodactyl arrangement of the foot, with two toes facing forward and two back, and the stiff tail feathers that are used as a prop against the trunk. In most birds the bones of the tail diminish in size towards its end, but this does not occur in woodpeckers, and the final vertebra, the pygostyle, is very large to anchor the strong tail muscles. In the great spotted woodpecker and most of its relatives, the hinge where the front of the skull connects with the upper mandible is folded inwards, tensioned by a muscle that braces it against the shock of the impact when the bill is hammering on hard wood. Skeletal adaptations and strengthening also help to absorb the shock, and narrow nostrils protect against flying debris.
Өсіру
Үлкен нүктелі шумақтар өте аумақтық, әдетте жыл бойы шамамен бір аумақты алып, оны негізінен аталықтары қорғайды, бұл мінез-құлық аналарды тартады. Жұптар көбейту кезеңінде моногамды болады, бірақ келесі маусымға дейін серіктестерін жиі ауыстырады. Жыныстық жетілу бір жасқа толғанда жүзеге асады; құдаласу мінез-құлқы келесі желтоқсанда басталады. Аталықтың қанат соғуы шағын және құйрығы жайылған ұшу көрсетілімі бар. Ол ұшып бара жатқанда шақырып, мүмкін болатын ұя орнына қона алады. Жұптар жерден кемінде бір метр биіктікте, бірақ көбінесе екі метрден төмен шұңқыр қазып алады, кейде одан да жоғары. Таңдалған орын әдетте тірі немесе өлі ағаш, сирек жағдайда электр бағанасы немесе ұя қорабы болады. Ескі шұңқырлар сирек қайта пайдаланылады. Ұя қуысы терең, кіреберіс тесігі шамамен 5 см енді. Оны екі жыныс та қазып жатыр, аталық көбінесе кесу жұмыстарын атқарады. Ұя үшін таңдалған ағаштардың жұмсақ өзегі және берік қабықшасы бар, алғашқысы көбінесе ағаштың өзегін әлсірететін паразиттер немесе аурулардың салдарынан болады. Ағаштардың қалай таңдалатыны нақты белгісіз, бірақ барабан соғу арқылы, әр түрлі серпімділік модулі мен тығыздығы бар ағаштар дыбысты әр түрлі жылдамдықпен жеткізе алады деген болжам бар. Жапондық зерттеуде көптеген отбасыларға жататын ағаштарда ұялар табылды; оларға сұр терек, жапондық ақ қайың, жапондық шоқыр, жапондық гүлді қайың, есекжем, жапондық лавр және Сарджент вишнясы кіреді. Моңғол емені және уытты касторовый бұтасы сирек немесе ешқашан қолданылмаған. Әдеттегі жұмыртқа саны төрттен алтыға дейін, жылтыр ақ түсті, өлшемдері шамамен 36x28 мм және салмағы шамамен 5 грамм, оның 7% -ы қабықтан тұрады. Олар сәуірдің ортасынан маусымға дейін салынады, кейінгі мерзімдер аумақтың солтүстігінде немесе биік тауларда көбейетін құстарға тән. Шаян тәрізділер, жұмсақ денелілер және өлекселер жеуге болады, ал құс азықтандырғыштар тұқым, май және үй жануарларының қалдықтары үшін келіп тұрады. Үй шақшықтарының колониялары қайталап келу арқылы жойылуы мүмкін.
Great spotted woodpeckers are strongly territorial, typically occupying areas of about year round, which are defended mainly by the male, a behaviour which attracts females. Pairs are monogamous during the breeding period, but often change partners before the next season. Sexual maturity is attained at an age of one year; courtship behaviour commences in the following December. The male has a fluttering flight display with shallow wingbeats and a spread tail. He calls in flight and may land at a prospective nest site. The pair excavate a new hole at least above the ground and usually lower than , although sometimes much higher. The chosen site is normally a tree, alive or dead, occasionally a utility pole or nest box. Old holes are rarely re used, The nest cavity is deep with an entrance hole wide. It is excavated by both sexes, the male doing most of the chiselling. Trees chosen for nest holes have soft heartwood and tough sapwood, the former often due to parasites or diseases that weaken the tree's core. It is not certain how suitable trees are selected, although it may be by drumming, since woods with differing elastic modulus and density may transmit sound at different speeds. A Japanese study found nests in trees from many families; these included grey alder, Japanese white birch, Japanese hop hornbeam, Japanese tree lilac, willows, Japanese larch and Sargent's cherry. The Mongolian oak and prickly castor oil tree were rarely if ever used. The typical clutch is four to six glossy white eggs that measure and weigh about , of which 7% is shell. They are laid from mid April to June, the later dates being for birds breeding in the north of the range or at altitude. Crustaceans, molluscs and carrion may be eaten, and bird feeders are visited for seeds, suet and domestic scraps. House martin colonies can be destroyed in repeated visits.
Жыртқыш және паразиттер
Еуразиялық сұңқар мен солтүстік сұңқар сияқты орманды жыртқыш құстар үлкен нүктелі шумақтыққа аң аулайды. Бұл шумақтық қанмен қоректенетін Carnus hemapterus шыбығының иесі болып табылады, ал оның ішкі паразиттері тікенбас құрт Prosthorhynchus transversus болуы мүмкін. Сондай-ақ, токсоплазмоз ауруын қоздыратын, қауіпті Toxoplasma gondii сияқты протозоалар да кездеседі. Үлкен нүктелі шумақтық – Anomotaenia brevis таспа құртының сүйікті иесі.
Woodland birds of prey such as the Eurasian sparrowhawk and the northern goshawk hunt the great spotted woodpecker. This woodpecker is a host of the blood feeding fly Carnus hemapterus, and its internal parasites may include the spiny headed worm Prosthorhynchus transversus. Protozoans also occur, including the potentially fatal Toxoplasma gondii, which causes toxoplasmosis. The great spotted woodpecker is the favoured host of the tapeworm Anomotaenia brevis.
Мәртебе
Үлкен жоталы тоқылдақтың жалпы саны 73,7–110,3 миллион жекелеген құсқа бағаланады, олардың 35% Еуропада қоныстанған. Көбею ареалы шамамен есептелген, ал популяциясы тұрақты немесе сәл өсіп келе жатқан, жалпы алғанда үлкен деп саналады, әсіресе Ұлыбританияда, онда популяция жақында Ирландияға таралып кеткен. Осы себепті, IUCN үлкен жоталы тоқылдақты ең аз қызығушылық тудыратын түр ретінде бағалайды. Көбейту тығыздығы 0,1 мен 6,6 жұп/10 га (0,04–2,7 жұп/10 акр) аралығында тіркелген, ал ең жоғары тығыздық аллювийлік топырақта өсетін ересек орманды жерлерде байқалады. Еуропада орманды жерлердің отырғызылуы арқасында олардың саны артты, бұл көбею ортасын қамтамасыз етеді және өлі ағаштардың көп болуына мүмкіндік береді, сонымен қатар бұл түрдің орман түрлеріне бейімделуі және адамдарға жақын жерде өркендеу қабілетіне байланысты пайда тапты. Қатал қыстар мәселе туғызады, ал орман фрагментациясы жергілікті қиындықтарға әкелуі мүмкін. Канар аралдарындағы D. m. canariensis түрiнің Тенерифеде және D. m. thanneri түрiнің Гран-Канариядағы популяциялары жергілікті қарағай ормандарын пайдаланудан туындаған қауіпке тап болуы мүмкін.
The total population for the great spotted woodpecker is estimated at 73.7–110.3 million individuals, with 35% of the population in Europe. The breeding range is estimated as , and the population is considered overall to be large and apparently stable or slightly increasing, especially in Britain, where the population has recently overspilled into Ireland. For this reason the great spotted woodpecker is evaluated as a species of least concern by the IUCN. Breeding densities have been recorded as between 0.1 and 6.6 pairs/10 ha (0.04–2.7 pairs/10 acres), with the greatest densities in mature forest growing on alluvium. Numbers have increased in Europe due to the planting of forests, which provides breeding habitat, and more available dead wood, and this species has profited from its flexibility with regard to types of woodland and its ability to thrive in proximity to humans. Harsh winters are a problem, and fragmentation of woodland can cause local difficulties. The Canary Islands populations of the subspecies D. m. canariensis on Tenerife and D. m. thanneri on Gran Canaria face a potential threat from the exploitation of the local pine forests.