Кіріспе

15 ғасырдағы тарихи сарай, Чиода, Токио, Жапония.

Эдо қамалы (江戸城) – 1457 жылы Ота Доканның Мусаси провинциясының Тосима ауданындағы Эдода салған жазық далалық қамалы. Қазіргі кезде ол Токионың Чиода ауданындағы Токио император сарайының бір бөлігі болып табылады, сондықтан оны Чиода қамалы (千代田城) деп те атайды. Токугава Иэясу осы жерде Токугава сёгунатын құрды, және ол Эдо кезеңінде (1603–1867) япон тарихында сёгунның резиденциясы және әскери үкіметтің бас штабы болды. Сёгун отставкаға кеткеннен кейін және Мейдзи реставрациясынан соң ол Токио император сарайына айналды. Қамалдағы кейбір орлар, қабырғалар мен қоршаулар бүгінге дейін сақталған. Дегенмен, Эдо кезеңінде қамалдың аумағы кеңірек болды, Токио вокзалы мен қаланың Маруноути бөлігі ең сыртқы ордың ішінде орналасқан. Сондай-ақ, бұл жерге Китаномару паркі, Ниппон Будокан залы және айналасындағы басқа да қазіргі тарихи ескерткіштер де кірген.

Тарих

Едо Шигетсугу, Хэйан дәуірінің соңында (794–1185) немесе Камакура дәуірінің басында (1185–1333) қазіргі Эдо қамалының Хонмару және Ниномару бөліктерінде өз резиденциясын салған. 15-шы ғасырда Канто аймағындағы көтерілістердің салдарынан Эдо кланы кетіп қалды, ал Огигаятсу Уэсуги әулетінің вассалы Ота Докан 1457 жылы Эдо қамалын салдырды. 1524 жылы Эдо қамалынан кейін қамал Кейінгі Ходжо әулетінің бақылауына өтті. 1590 жылы Одавара қамалынан кейін қамал бос қалды. Токугава Иэясу, Тоётоми Хидэёсидің оған сегіз шығыс провинциясын сыйлағаннан кейін, Эдо қамалын өз базасы етіп алды. Құрылыстың көп бөлігі 1593 жылы басталды және 1636 жылы Иэясудың немересі Токугава Иемицу басқаруымен аяқталды. Осы кезде Эдода 150 000 адам тұрды. Қазіргі Хонмару, Ниномару және Санномару аймақтары Нишиномару, Нишиномару шита, Фукияге және Китаномару аймақтарымен кеңейтілді. Оның периметрі 16 км-ді құрады. Сёгун даймёлардан құрылыс материалдарын немесе қаржыны беруді талап етті, бұл даймёлардың билігін тежеу үшін қолданылған әдіс болды. Үлкен гранит тастар алыстан тасымалданды, тастардың көлемі мен саны даймёлардың байлығына байланысты болды. Байлар көбірек үлес қосты. Тас жеткізбегендер үлкен орларды қазу және төбелерді тегістеу сияқты жұмыстарға еңбек етуге міндетті болды. Орлардан алынған топырақ теңізді қайта мелиорациялау немесе жерді тегістеу үшін пайдаланылды. Осылайша Эдо қамалының құрылысы саудагерлердің қоныстануына жағдай жасаған қаланың бір бөлігіне негіз салды. Құрылыстың бірінші кезеңіне кем дегенде 10 000 адам, ал ортаңғы кезеңіне 300 000-нан астам адам қатысты. Құрылыс аяқталғаннан кейін қамалдың 38 қақпасы болды. Қамалдың биіктігі шамамен алғанда биік, ал сыртқы қабырғалары биік болды. Қорғаныс үшін концентрлі шеңберлер тәрізді орлар қазылды. Кейбір орлар Ичигая мен Йоцуяға дейін жетті, ал қамалдың бөліктері бүгінге дейін сақталған. Бұл аймақ теңізбен немесе Канда өзенімен шектеледі, бұл кемелерге кіруге мүмкіндік береді. Ғасырлар бойында болған түрлі өрттер қамалдың бір бөлігіне зақым келтірді немесе жойды, Эдо және оның көптеген ғимараттары ағаштан салынғандықтан. 1701 жылдың 21 сәуірінде Эдо қамалының Ұлы қарағай дәлізінде (Matsu no Ōrōka) Асано Такуми но Ками, Кира Кодзуке но Сукеден қорланғаны үшін оны өлтіруге тырысып, қысқа қылышын суырып алды. Бұл оқиға 47 рониннің оқиғаларын бастады. 1867 жылы сёгунат капитуляциядан кейін тұрғындар мен сёгун ғимаратты тастап кетуге мәжбүр болды. 1868 жылдың қазан айында қамал кешені Токио қамалы (東京城) деп аталды, ал 1869 жылы Император қамалы (皇城) деп өзгертілді. Мейджи 2 жылы (1868), жапон күнтізбесінің 10-шы айының 23-ші күні император Токиоға көшіп келді және Эдо қамалы император сарайына айналды. 1873 жылдың 5 мамырында ескі Эдо қамалы өртеніп кетті. 1657 жылғы Мейреки өртінен зардап шеккен ескі бастион орнында 1888 жылы салынған жаңа Император сарайы (宮城) орналасқан. Императорлық үкімет үшін жаңа құрылымдарға орын жасау үшін Токугава дәуіріндегі әлі де тұрған кейбір ғимараттар қиратылды. Алайда император сарайының өзі Хонмару ауласындағы сёгун сарайымен салыстырғанда Нисиномару ауласында салынды. Бұл жер 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және Токионың қирауы кезінде көп зақым көрді. Бүгінде бұл жер Токиодағы Император сарайының бөлігі болып табылады. Үкімет бұл аймақты тарихи ескерткіш деп жариялады және Эдо қамалының қалған құрылыстарын қалпына келтіру және сақтау үшін шаралар қабылдады.

Эдо қамалының сыртқы келбеті

Эдо қамалының жоспары үлкен ғана емес, сонымен қатар күрделі болды. Аумақ әртүрлі бөлімдерге немесе қамалдарға бөлінген. Хонмару орталықта орналасқан, ал Ниномару (екінші аула), Санномару (үшінші аула) шығысқа қарай созылған; Нишиномару (батыс аула) Нишиномару шита (сыртқы бөлім) және Фукияге (өрттен қорғау ауласы) арқылы шектескен, сондай-ақ Китаномару (солтүстік аула) болған. Әртүрлі бөлімдер орлармен және үлкен тас қабырғалармен бөлінген, олардың үстінде түрлі қарауылдық мұнаралар, қорғаныс үйлері мен қақпалар салынған. Шығысқа қарай, Санномарудан тыс жерде Отомачи және Даймё Кодзи аудандарын қоршап тұрған сыртқы ор орналасқан. Ишигаки тас қабырғалары Хонмару және Нишиномарудың шығыс жағында салынған. Әр бөлімге ағаш көпірлер арқылы жетуге болады, ал көпірлердің екі жағында қақпалар орналасқан. Айналымы туралы пікірлер әртүрлі, шамамен 6-дан 10 мильге дейін естіледі. XVII ғасырда санкин котай жүйесі енгізілгеннен кейін, даймёлар үшін шогунға жақын Эдода тұру ыңғайлы болды. Қамалдың ішкі аулаларын қоршаған жерде даймёлардың резиденциялары орналасқан, олардың көпшілігі оңтүстік-шығыстағы Сыртқы Сакурада қақпасының маңында және қамалдың шығысындағы Отемачи және Даймё Кодзи аудандарында шоғырланған. Кейбір резиденциялар сыртқы Нишиномарудағы ішкі орларда да болған. Олардың сарайлары үлкен және өте әсем болған, жапон бақтарымен және көптеген қақпалары бар сарайларды салуға аяқталмайтын қаражат жұмсалған. Әр блокта төрт-алты сарай болған, оларды дренаж үшін арықтар қоршап тұрған. Кем бай даймёларға өз үйлерін, банчо деп аталатын, қамалдың солтүстігінде және батысында орнатуға рұқсат берілген. Қамалдың шығысы мен оңтүстігінде саудагерлерге арналған аймақтар болған, себебі бұл жерлер тұруға қолайсыз деп есептелген. Сондай-ақ, Йошивара ойын-сауық ауданы да сол жерде орналасқан.

Қақпалар

Эдо қамалы бірнеше үлкен және кіші ағаш қақпалармен (мон) қорғалған, олар тас қабырғаның аралықтарында салынған. 36 негізгі қақпа болды. Сыртқы орларда көптеген қақпалар сақталмады, себебі олар қозғалысқа кедеріл келтіретін. Орталық аудан қазір Токио император сарайы болғандықтан, ішкі орлардағы кейбір қақпалар жақсы күтіліп, қауіпсіздік тексеру пункттері ретінде қолданылады. Ежелгі заманда "Оте мон" басты қақпа және ең жақсы қаруланған қақпа болған. "Оте моннан" кейін шогунның резиденциясына жету үшін тағы 3 қақпадан өту қажет болды. Бүгінде "Нисиномару мон" сарайға басты кіреберіс болып табылады. Алайда, оның алдындағы "Нижубаши" егіз көпірінің өзінен де әйгілі, сондықтан сарай кіреберісін көптеген адамдар "Нижубаши" деп атайды. Бұл оқиғаға куә болған француз режиссері Франсуа Карон Дежимадағы голланд колониясынан баяндайды. Ол қақпалар мен аулалардың сырттан келген адамды шатастыру үшін осылай орналастырылғанын сипаттады. Карон қақпалар тік сызықта емес, бірте-бірте орналасқандығын, адамды келесі қақпаға өту үшін 90 градусқа бұрылуға мәжбүр ететінін атап өтті. Барлық негізгі қақпалардың кіреберіс бөлігін үлкен ағаш конструкциялармен жабдықтаған, олар шогунаттың күшін көрсету үшін салынған.

Гаррисон

Эдо қамалында қанша қарулы адам қызмет еткені туралы әртүрлі мәліметтер бар. Филиппиннің испан генерал-губернаторы Родриго де Виверо и Веласко 1608–1609 жылдары куәгер ретінде баяндама жасап, қабырғаларды құрайтын алып тастарды және қамалдағы көптеген адамдарды сипаттады. Ол бірінші қақпа мен сёгун сарайы арасында 20 000 қызметшіні көргенін айтты. Ол мылтықпен қаруланған 1000 сарбаздан тұратын екі қатардан өтті, ал екінші қақпада 400 қарулы адамдар сүйемелдеді. Ол 200 жылқыға арналған тұрақтарды және 100 000 адамға жететін қару-жарақ сақталатын қару қоймасын көрді.

Хонмару

Хонмару (本丸) – қалқаның орталық, ең ішкі бөлігі, онда шогунның тұрағы мен резиденциясы орналасқан. Сыртқы, орталық және ішкі залдардан тұратын Хонмарудың әсем әрі сәнді бас ғимараттары Канэй дәуірінде (1624–1644) белгілі бір аумақты құрағандығы айтылады. Хонмаруды 11 күзет мұнарасы, 15 қорғаныс үйі және 20-дан астам қақпасы бар қоршау қабырғалары қоршап тұрған. Хонмару бірнеше рет өртеніп, әр өрттен кейін қайта жаңартылған. Қалқа мен басты сарай тиісінше 1657 және 1863 жылдары қиратылып, қайта құрылмаған. Фуджими ягура күзет мұнарасы және Фуджими тамон қорғаныс үйі сияқты кейбір қалдықтар әлі де сақталған. Хонмарудың барлық жағын қамалдармен қоршаған. Солтүстік жағында Хонмару мен Китаномаруды Инуи бори және Хиракава бори бөліп тұрса, шығыс жағында Ниномаруды Хакучо бори, ал батыс және оңтүстік жағында Нишиномаруды Хасуике бори мен Хамагури бори бөліп тұрған. Олардың көпшілігі қазірге дейін сақталған, бірақ Хакучо бори Мэйдзи дәуірінен бастап жартылай толтырылған.

Кітаханэбаши-мон

(Солтүстік Ырғақ қақпасы) – Дайкан Чо көшесі арқылы Китаномару ауданына қарап тұрған Хонмару ауданының солтүстік қақпасы. Бұл қақпа да Оте моны мен Хиракава моны сияқты масу қақпасы ретінде салынған, және сол жақ бұрышта ватари ягура моны орналасқан. Едо дәуірінде көтергіш көпір болған қақпа алдындағы көпір қазір жерге бекітілген. Көпірді көтеру үшін қолданылған металл құлыптар әлі де қақпа төбесіне ілініп тұр.

Сақтау

Негізгі мұнара (天守台) Хонмару ауласының солтүстік бұрышында орналасқан. Кітаханэбаши мон оның жанында орналасқан және бұл ішкі бөлікке кіретін басты қақпалардың бірі болды. Оның ені шығыстан батысқа, ұзындығы солтүстіктен оңтүстікке және биіктігі көрсетілген. Бұл жерде бұрын бес қабатты мұнара тұрған, ол биіктікте болды, сонымен қатар бүкіл Жапониядағы ең биік мұнара болып, сёгунның күшін символдаған. Мұнара мен оның көптеген шатырлары 1607 жылы салынды және алтынмен әшекейленді. 1657 жылғы Мейреки өртінен қирап, қайта жаңартылмады. Қазірде мұнараның іргетасы ғана қалды. Осыған қарамастан, Эдода түсірілген тарихи фильмдерде (мысалы, Абаренбо Шогун) Эдо қамалында мұнара бар деп көрсетіледі және осы мақсатта Химеджи қамалы қолданылады. 2004 жылы "Эдо жоны қайта құру қауымдастығы" (NPO江戸城再建) атты коммерциялық емес ұйым құрылды, мақсаты – кем дегенде негізгі мұнараны тарихи дәлдікпен қайта жаңарту. 2013 жылдың наурызында ұйым жетекшісі Наотака Котаке "Астанаға символдық ғимарат қажет" деді және мұнараны қайта тұрғызу ниетімен азаматтардан қол жинауды жоспарлады. Ескі құжаттарға сүйене отырып, қайта құру жоспары жасалды. Императорлық үй агенттігі жобаны қолдайтынын немесе қолдамайтынын хабарламады.

Фудзими-ягура

(富士見櫓) Хонмару қоршауының оңтүстік-шығыс бұрышында тұр және үш қабатты. Фудзими Ягура – Эдо замкісінің ішкі цитаделінен сақталған үш мұнараның бірі, ал бастапқыда он бір мұнара болған. Қалған мұнаралар – Фушими ягура (Нидзюбашидің жоғарғы болат көпірінің қасында) және Тацуми нидзюягура (Кикио моң қақпасының жанындағы Кикио борының бұрышында). Бұл мұнараны "барлық жағынан бірдей" деп те атайды, себебі барлық бағыттан қарағанда барлық жақтары ұқсас көрінеді. Бұрын осы мұнарадан Фудзи тауы көрінген деп есептеледі, содан аты осылай қойылған. Эдо замкісінің бас мұнарасы 1657 жылы қиратылып, қайта жаңартылмағандықтан, Фудзими Ягура оның орнын басып, 1659 жылы Эдо дәуірінде салынғаннан кейін маңызды ғимаратқа айналды. Фудзими Ягураның шамамен солтүстігінде 1701 жылы қырық жеті ронин оқиғасына әкелген драматикалық оқиғалар болған Мацу но Орока дәлізінің бұрынғы орны орналасқан.

Фудзими-тамон

(富士見多聞) қорғаныс үйі Мацу но Орокадан шамамен солтүстікке қарай орналасқан. Бұл қорғаныс үйі Хасуике борына (Лотос өсіретін ор) қарап тұратын үлкен тас қабырғалардың үстінде салынған. Мұнда қару-жарақ және құралдар сақталған. Эдо дәуірінде Хонмаруды қоршап тұрған тас қабырғаның стратегиялық тұстарында екі және үш қабатты (ягура) бекіністер салынған. Әр бекіністің арасында қорғаныс мақсатында қорғаныс үйі (тамон деп аталатын) орнатылған. Бұрын Хонмаруда мұндай 15 үй болған, олардың қазірде тек Фудзими тамон ғана сақталған.

Ишимро

Фудзими тамонының солтүстігінде, беткейде (石室) орналасқан. Оның нақты мақсаты белгісіз, бірақ бұрынғы ішкі сарай қоймасының жанында болғандықтан, шогунатқа қатысты жабдықтар мен құжаттарды сақтау үшін қолданылған болуы мүмкін.

Шиоми-зака

(潮見坂) – қазіргі Императорлық музыка департаменті ғимаратының бойымен Ниномару бекінісіне қарай созылатын еңіс. Көне заманда осы жерден теңіз көрінгендіктен, осылай аталып кеткен.

Ниномару

Хонмарудың шығыс жағындағы Шиоми закасының етегінде Эдо қамалының (二の丸) орналасқан. 1639 жылы батыс аймақта (Батыс периметрі) Токугава сёгундарының мұрагерлері үшін сарай салынды. 1630 жылы оның оңтүстік-шығысында жапон ландшафтының негізін қалаушы Кобори Эншю жасаған бақ болғандығы хабарланады. Бірнеше өрт осы жерде болғандығын жойды және ол қайтадан жаңартылмады. Хонмару сарайынан басқа, Ниномару 7 мұнара, 8 қорғаныс үйі, шамамен 10 қақпа және басқа күзет үйлерімен қоршалған. Тенджин бори Ниномарудың бір бөлігін Санномарудан бөліп тұрады. Мэйдзи дәуіріне дейін бірнеше рет жаңарту жұмыстары жүргізілді. Содан бері Эдо дәуірінен қалған ескі тоғанның айналасында толығымен жаңа бақ салынды. Қазірге дейін тек Хякунин баншо және Дошин баншо ғана сақталған.

Дошин-баншо

(同心番所) күзет үйі. Бүгінгі қауіпсіздік орналасқан Оте-монның ішінде үлкен күзет үйі болған. Күзет үйінен батысқа қарай созылатын жол екі жағындағы тас қабырғалардың арасында тар болады. Дошин баншо осы жолдан өткеннен кейін оң жақта орналасқан. Бұл жерде самурай сақшылары қамал аумағын күзетуге орналастырылған.

Хиякунин-баншо

Дошин баншосының алдында, Отэ сано мону ватари ягураның негізін құрайтын үлкен тас қабырға орналасқан. Осы негіздің оңтүстік жағындағы сол жақта созылып жатқан ғимарат – (百人番所). Хиякунин баншосы, Токугава әулетімен тығыз байланыста болған жүз сақшыға арналғандықтан осылай аталған.

О-баншо

Хиякунин баншосының алдындағы үлкен тас қабырға – Нака но мон ватари ягураның (Ішкі қақпаның қараулы мұнарасы) қалдығы. Қақпаның ішкі оң жағындағы ғимарат – (大番所). Хонмару қоршауы Нака но мон қақпасының тікелей артынан басталатындықтан, О баншо Эдо қамалының қауіпсіздігінде маңызды рөл атқарған болуы мүмкін.

Сува-но-Чая

(Суваның шайханасы) Эдо дәуірінде Фукияге бағында болған шайхана. Мейдзи дәуірінде бірнеше рет көшірілгеннен кейін, қазіргі Ниномару бағында орналасқан.

Санномару

(Үшінші қоршау) – Ниномарудың жанындағы ең шығыс қоршауы, олар Тенджин бори арқылы бөлінген. Ōте бори солтүстікке қарай, ал одан кейін оңтүстікке қарай Кикё бори өтеді.

Байрин-зака

(梅林坂) шығыс Хонмарудан Хиракава монасына қарай, қазіргі Архивтер және Мавзолиялар бөлімінің ғимаратының алдындағы тік еңіспен түседі. 1478 жылы Ота Докан Сугавара но Мичизанэге арнап бірнеше жүз шаға ағашын отырғызған деген әңгіме бар. Докан осы жерде Санно Гонгендоны салған деседі, Токугава әулеті орналасқан кезде онда екі кисет болған. Эдо қамалының Хонмаруы салынғаннан кейін, Сугавара но Мичизанэге арналған кисет Кодзимачи Хиракава чоға көшіріліп, кейін Хиракава кисеті деп аталды. Санно кисеті алдымен Эдо қамалының Момидзиямасына көшіріліп, оның қамқор кисеті болды, бірақ одан әрі көшірілді. Бүгінде ол Хие кисеті деп танылады.

Хиракава-мон

(平川門) Эдо қамалының Санномаруына басты қақпа болған делінеді. Сондай-ақ, бұл қақпа қызметші қыздарға арналған қосымша қақпа болғандықтан, оны Оцубоне мон деп атаған. Бұл қақпаның пішіні масугата түрінде, Оте монға ұқсас. Дегенмен, корай моның ішінде, сол жақ бұрышпен тікелей жанасқан ватари ягура моны орналасқан, олардың саны екі. Екінші корай мон ватари ягура монының батысында орналасқан, ол қамал ішіндегі қайтыс болғандар мен қылмыскерлер үшін "ластың қақпалары" ретінде қолданылған. Алайда, екі көпір де көбінесе Nijūbashi деп аталады. Қазіргі күні екі көпір де 2 қаңтар мен Императордың туған күнінен басқа уақытта жұртшылыққа жабық.

Фушими-ягура

(Фусими мұнарасы) – ішкі Нисиномаруға қарайтын батыс бұрышында сақталған екі қабатты сарай. Оның екі жағынан екі галерея (тамон) орналасқан. Бұл Нисиномарудағы жалғыз сарай. Ол бастапқыда Киотодағы Фусими қамалынан келген.

Сақашита-мон

(Сакашимоно) бастапқыда солтүстікке қараған, бірақ Мейдзи дәуірінде шығысқа бұрылды. Бұл мұнара қақпасы Хамагури бориін қарап тұрады. Шогунның Ақсақалдар кеңесінің мүшесі Андо Нобумаса осы қақпаның сыртында өлтірілді.

Момидзияма

(紅葉山) - Солтүстік Нисиномарудағы аймақ. Бұл аймақта бұрынғы сёгунға арналған киелі орындары болған, онда оларды еске алу рәсімдері өткізіліп, тұрақты түрде ұйымдастырылған. 1602 жылы Токугава Иэясу Канадзавадағы ескі кітапханадан алған көптеген кітаптарымен қамалдың Фуджими бөктерінде кітапхана салдырды. 1693 жылғы шілдеде Момидзиямада (Момидзияма Бунко) жаңа кітапхана салынды. "Момидзияма Бункобон" деп аталатын кітаптар сол кітапханадан алынған кітаптар, қазір Жапонияның Ұлттық мұражайында сақтаулы. Бұл жиын негізінен Сун әулеті кезінде басылған кітаптардан, бұрын Каназава Бунко кітапханасында болған корей кітаптарынан, Хаяши әулеті сыйға берген кітаптардан және Токугава үкіметі жинаған кітаптардың таза көшірмелерінен тұрады.

Фукияж

(吹上) – 1657 жылғы Мейрекидегі үлкен өрттен кейін өрт кесу жолағы ретінде жасалған батыс аймақ. Фукияге шығыстан Докан бори және Нисиномару, оңтүстіктен Сакурада бори, батыстан Ханзо бори, солтүстік-батыстан Чидоригафучи, ал солтүстіктен Инуи боримен қоршалған.

Иню-мон

(乾門) Император үйі Агенттігінің қазіргі бас кеңсесіне жақын Нисиномару ауданында орналасып, Нисиномару Ура моны деп аталды. Ол Мэйдзи дәуірінде Китаномару мен Фукияге бағының арасына, қазіргі орнына көшірілді. Император сарайының солтүстік-батыс бөлігінде орналасқандықтан осылай аталды.

Ханзомон

(半蔵門) – корай стиліндегі қақпа. Ескі қақпа Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде өрттен қирады. Оның орнына Удакура қақпасы көшірілді. Ханзо-мон бүгінде Фукияге аймағына сырттан баруға жалғыз мүмкіндік беретін қақпа.

Китаномару

(北の丸) - Хонмарудың жанында орналасқан солтүстік қоршау. Сёгундық кезеңде дәрілік бақ (Оханабатакэ) ретінде пайдаланылған. 17 ғасырда Сюруга Дайнагонның резиденциясы да сол жерде орналасқан, оны Токугава әулетінің тармақтары пайдаланған. Бүгінде бұл жерде мемлекеттік Китаномару саябағы бар. Эдо қамалынан тек екі қақпа – Шимидзу мон және солтүстікке қарай Тайясу мон ғана сақталған. Китаномаруды су қоршап тұр. Оңтүстіктегі Инуи бори және Хиракава бори оны Хонмарудан бөліп тұр, ал батысында Чидоригафучи орналасқан.

Токиодағы жер атауларының туындылары

Токиодағы көптеген жер атаулары Эдо қамалынан шыққан. (大手町), (竹橋), (虎ノ門), (内堀通り), (外堀通り) және (丸の内) олардың мысалдары.