Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Француздық шаштараз-хирург
French barber surgeon
Амброаз Паре (шамамен 1510 – 20 желтоқсан 1590) – француздық шаштараз-хирург, Генрих II, Франциск II, Карл IX және Генрих III корольдеріне қызмет еткен. Ол хирургия және қазіргі заманғы сот медицинасының негізін салушылардың бірі, хирургиялық техникалар мен дала медицинасының, әсіресе жараларды емдеудегі алғашқы дамытушысы саналады. Ол сондай-ақ анатомист, бірнеше хирургиялық құралдарды ойлап тапты және Париж шаштараз-хирургтар гильдиясының мүшесі болды. Пьемонт жорығында (1537–1538) капитан Ратқа көрсеткен күтімі туралы жеке жазбаларында Паре: «Je le pansai, Dieu le guérit» ("Мен оны таңдым, Құдай оны айықтырды") деп жазды. Бұл оның мансабы бойы қолданған философиясының символы. Лаваль қаласындағы оның ескерткішіне жазылған бұл сөздер латын тіліндегі «medicus curat, natura sanat» ("дәрігер емдейді, табиғат айықтырады") деген мақалды еске түсіреді.
Ambroise Paré (c. 1510 – 20 December 1590) was a French barber surgeon who served in that role for kings Henry II, Francis II, Charles IX and Henry III. He is considered one of the fathers of surgery and modern forensic pathology and a pioneer in surgical techniques and battlefield medicine, especially in the treatment of wounds. He was also an anatomist, invented several surgical instruments, and was a member of the Parisian barber surgeon guild. In his personal notes about the care he delivered to Captain Rat, in the Piémont campaign (1537–1538), Paré wrote: Je le pansai, Dieu le guérit ("I bandaged him and God healed him"). This epitomises a philosophy that he used throughout his career. These words, inscribed on his statue in Laval, are reminiscent of the Latin adage medicus curat, natura sanat, "The physician cures, nature heals".
Ерте өмір
Паре 1510 жылы Францияның солтүстік-батысындағы Мэн провинциясының бір бөлігі болған, кейін Лаваль қаласына қосылған Бург Херсентте дүниеге келді. Бала кезінде ол Париждегі шашкергі-хирург ағасын жұмыста бақылап, оның шәкірті болды. Ол сонымен қатар Францияның ең көне ауруханасы – "Құдай үйі" (Hôtel Dieu) ауруханасында білім алды.
Paré was born in 1510 in Bourg Hersent, later incorporated into Laval, then part of the province of Maine, in northwestern France. As a child he watched, and was first apprenticed to, his older brother, a barber surgeon in Paris. He was also a pupil at Hôtel Dieu, France's oldest hospital.
Медицина
Паре жақсы байқаушы болған және сол кездегі қалыпты сенімдердің қолдағы дәлелдерді жоққа шығаруына жол бермеген. Ол өзінің «Түрлі жерлердегі саяхаттар» атты автобиографиялық кітабында, ертесіне шайқас алаңына оралғанда ғылыми әдістік тәсілді беймәлім түрде қолданған. Ол бір топ науқастарды дәстүрлі әдіспен – қайнатылған ескі маймен және күйдіру арқылы, ал қалғандарын жұмыртқа сарысы, раушан майы және терпентиннен жасалған құрамымен емдеген және түнге қалдырған. Паре қайнатылған маймен емделген сарбаздардың қатты азап шеккенін, ал маймен емделгендер терпентиннің антисептикалық қасиеттерінің арқасында жазылғанын анықтады. Бұл әдістің тиімділігін дәлелдеді және одан кейін күйдіруден бас тартты. Дегенмен, мұндай емдер көп жылдар бойы кеңінен қолданылмады. Ол өзінің алғашқы кітабын 1545 жылы «Аркебус пен отты қарудан туған жараларды емдеу тәсілі» деп жариялады. Паре сонымен қатар ампутация кезінде күйдірудің орнына артерияларды байлауды (алғаш Гален қолданған, кейін Аль-Захрави сипаттаған) қайта енгізді. Жараларды ыстық темірмен жабу әдеттегі әдіс қан кетуді тоқтатуға көмектеспеді және науқастардың шоктан қайтыс болуына себеп болды. Лигатура техникасы үшін ол «Қараудың мүсізі» («Bec de Corbeau») деп аталатын, қазіргі гемостаттардың алғашқы нұсқасын жасады. Бұл әдіс хирургиялық тәжірибеде маңызды жаңалық болды. Паре 1564 жылы «Хирургия туралы трактат» кітабында ампутация кезінде қан кетуді болдырмау үшін лигатураны қолдану әдісін егжей-тегжейлі сипаттады. Жарақат алған сарбаздармен жұмыс істеу кезінде Паре ампутацияланғандардың «фантомдық» аяқ-қолдың сезімін сезінетін ауырсынуын тіркеді. Паре фантомдық ауырсынулар аяқ-қолдың қалдықтарында емес, мида (қазіргі медициналық қауымдастықтың консенсусы) пайда болады деп сенді. Ол сонымен қатар көптеген нейрохирургиялық операцияларды жасады. 1542 жылы Перпиньянды қоршау кезінде француз әскерімен бірге болған Паре оқ шығаруда жаңа тәсіл қолданды. Шайқаста Маршал де Бриссак иығына оқ тиіп жарақат алды. Оқты табу мүмкін болмаған кезде Паре құрбанға оқ тиген кездегідей дәл сол күйде тұруын сұрады. Оқты Генридің жеке хирургы Николь Лаверно тауып алып, шығарды. Паре сонымен қатар 16 ғасырдың ортасында акушерлік саласының дамуына үлкен үлес қосты. Ол ішкі мүшелерді сыртқа бұру тәсілін қайта жаңғыртты және тіпті бас жағдайында да хирургтардың нәрестені бөлектеп алудың орнына аман-есен босатуға болатынын көрсетті. Hôtel Dieu-де болған кезінде Паре болашақ патшалық акушер Луиза Бурсьенің біліміне тікелей әсер етті. Паре сонымен қатар тіс шығар кезде ланцетпен нәрестелердің қызыл иектерін кесуді енгізді, өйткені тістердің тіс етінен шығу жолы болмағандықтан шыға алмайды және бұл сәтсіздік өлімге себеп болады деп сенді. Бұл сенім мен тәжірибе бірнеше ғасырлар бойы сақталды, кейбір ерекшеліктермен, 19 ғасырдың соңына дейін қызыл иектерді кесуге қатысты даулар көбейіп, кейіннен тоқтатылды. Пареге оның жұмысын латын тіліне аударған шәкірті Жак Гильмео көмектесті, ал кейінірек ол өзі де акушерлік туралы трактат жазды. Оның ағылшын тіліндегі аудармасы 1612 жылы «Бала туу немесе әйелдердің бақытты босануы» деген атпен жарық көрді. 1552 жылы Паре Генрих II-нің Валуа әулетінің патшалық қызметіне қабылданды; бірақ ол 1559 жылы турнир кезінде патшаның басына тиген жараны емдеуге шамасы келмеді. Паре 1590 жылы өмірінің соңына дейін Франция патшаларының қызметінде болды, соңында Генрих II, Франциск II, Карл IX және Генрих III-ке қызмет етті. Генрих IV-нің бас министрі Сюллидің айтуынша, Паре гугенот болған және 1572 жылы 24 тамызда, Сен-Бартоломей күніндегі қырғын күні, король Карл IX оны киім шкафына жасырған кезде Паренің өмірі сақталған. Ол 1590 жылы 20 желтоқсанда Парижде 80 жасында табиғи себептерден қайтыс болды және Сен-Андре-де-Арц шіркеуіне жерленді. Паре гугеноттар ісіне жақтас болса да, ол қауіптен сақтану үшін католик болып көрінгенін көрсетеді: ол екі рет үйленген, балаларын шүкірлік рәсімінен өткізген және католик діні бойынша жерленген. Паренің еңбектерінің жинағы (ол оларды өмір бойы жеке-жеке жариялаған, олар оның шайқас алаңында сарбаздарды емдеу тәжірибесіне негізделген) 1575 жылы Парижде жарық көрді. Олар жиі қайта басылып шығарылды, неміс және голланд тілдерінде бірнеше басылымдар жарық көрді, ал ағылшын тіліндегі аудармалардың арасында Томас Джонсонның (1634 ж.) аудармасы болды.
Paré was a keen observer and did not allow the beliefs of the day to supersede the evidence at hand. In his autobiographical book, Journeys in Diverse Places, Paré inadvertently practised the scientific method when he returned the following morning to a battlefield. He compared one group of patients who were treated in the traditional manner with boiling elder oil and cauterization, and the remainder with a recipe made of egg yolk, oil of roses and turpentine, and left overnight. Paré discovered that the soldiers treated with the boiling oil were in agony, whereas the ones treated with the ointment had recovered because of the antiseptic properties of turpentine. This proved this method's efficacy, and he avoided cauterization thereafter. However, treatments such as this were not widely used until many years later. He published his first book The method of curing wounds caused by arquebus and firearms in 1545. Paré also reintroduced the ligature of arteries (first used by Galen and later described by Al Zahrawi) instead of cauterization during amputation. The usual method of sealing wounds by searing with a red hot iron often failed to arrest the bleeding and caused patients to die of shock. For the ligature technique he designed the "Bec de Corbeau" ("crow's beak"), a predecessor to modern haemostats. Although ligatures often spread infection, it was still an important breakthrough in surgical practice. Paré detailed the technique of using ligatures to prevent hemorrhaging during amputation in his 1564 book Treatise on Surgery. During his work with injured soldiers, Paré documented the pain experienced by amputees which they perceive as sensation in the 'phantom' amputated limb. Paré believed that phantom pains occur in the brain (the consensus of the medical community today) and not in remnants of the limb. He also performed many neurosurgical procedures. In 1542, during the siege of Perpignan, Paré, accompanying the French army, employed a novel technique to aid in bullet extraction. During a battle, Maréchal de Brissac was wounded, having been shot in the shoulder. When finding the bullet seemed impossible, Paré had the idea to ask the victim to put himself in the exact position he was in when shot. The bullet was then found and removed by Henry's personal surgeon, Nicole Lavernault. Paré was also an important figure in the progress of obstetrics in the middle of the 16th century. He revived the practice of podalic version, and showed how even in cases of head presentation, surgeons with this operation could often deliver the infant safely, instead of having to dismember the infant and extract the infant piece by piece. During his time at the Hôtel Dieu, Paré directly influenced the education of future royal midwife Louise Boursier. Paré also introduced the lancing of infants' gums using a lancet during teething, in the belief that teeth were failing to emerge from the gums due to lack of a pathway, and that this failure was a cause of death. This belief and practice persisted for centuries, with some exceptions, until towards the end of the nineteenth century lancing became increasingly controversial and was then abandoned. Paré was ably seconded by his pupil Jacques Guillemeau, who translated his work into Latin, and at a later period himself wrote a treatise on midwifery. An English translation of it was published in 1612 with the title Childbirth; or, The Happy Delivery of Women. In 1552, Paré was accepted into royal service of the Valois Dynasty under Henry II; he was however unable to cure the king's fatal blow to the head, which he received during a tournament in 1559. Paré stayed in the service of the kings of France to the end of his life in 1590, ultimately serving Henry II, Francis II, Charles IX, and Henry III. According to Henri IV's chief minister Sully, Paré was a Huguenot and on 24 August 1572, the day of the St. Bartholomew's Day Massacre, Paré's life was saved when King Charles IX locked him in a clothes closet. He died in Paris on 20 December 1590 from natural causes in his 80th year, and is buried at the church of Saint André des Arts. While there is evidence that Paré was sympathetic to the Huguenot cause, he seems to have kept up the appearance of being Catholic to avoid danger: he was twice married, had his children baptized, and was buried according to the Catholic faith. A collection of Paré's works (he published these separately throughout his life, based on his experiences treating soldiers on the battlefield) was published at Paris in 1575. They were frequently reprinted, several editions appeared in German and Dutch, and among the English translations was that of Thomas Johnson (1634).
Безоар тас эксперименті
1567 жылы Амбруаз Паре безоар тастарының қасиеттерін сынап көру үшін тәжірибе жасағанын айтты. Сол кезде осы тастар кез келген удың әсерін емдей алады деп есептелген, бірақ Паре мұны мүмкін емес деп ойлады. Паренің сарайындағы бір аспаз қымбат күміс ыдыстарды ұрлағаны үшін аспанға ілінуге үкім шығарылды. Аспаз оның орнына улануға келісті, шарты бойынша у берілгеннен кейін бірден безоар берілсе және ол аман қалса босатылатын болды. Тас оны құтқара алмады, ол уланғаннан кейін жеті сағаттан соң қиналып өлді. Осылайша Паре безоардың барлық уды емдей алмайтынын дәлелдеді.
In 1567, Ambroise Paré described an experiment to test the properties of bezoar stones. At the time, the stones were commonly believed to be able to cure the effects of any poison, but Paré believed this to be impossible. It happened that a cook at Paré's court was caught stealing fine silver cutlery, and was condemned to be hanged. The cook agreed to be poisoned instead, on the condition that he would be given a bezoar straight after the poison and go free in case he survived. The stone did not cure him, and he died in agony seven hours after being poisoned. Thus Paré had proved that bezoars could not cure all poisons.
Соттық-медициналық
Паре еңбектерінде зор күшпен келтірілген өлімнің ішкі органдарға тигізетін әсері жөніндегі жүйелі зерттеулерінің қорытындылары да бар. Ол медициналық сараптамаға қатысты заңдық есептерді жазу тәртібін сипаттайтын "Соттағы баяндамалар" атты еңбекті жазып, жасады. Оның жазбалары мен нұсқаулары қазіргі заманғы сот медицинасының бастауы ретінде танымал. Ол сонымен қатар эмальдалған алтын, күміс, фарфор және шыныдан жасалған жасанды көздерді, яғни кейбір көз протездерін ойлап тапты.
Paré's writings further include the results of his methodical studies on the effects of violent death on internal organs. He also created and wrote, Reports in Court, a procedure on the writing of legal reports in relation to medicine. His writings and instructions are known as the beginning of modern forensic pathology. He also invented some ocular prostheses, making artificial eyes from enameled gold, silver, porcelain and glass.
Құрметтер
2003 жылы француздық әуесқой астроном Бернар Кристоф ашқан 259344 Паре астероиды оның құрметіне аталды.
Asteroid 259344 Paré, discovered by French amateur astronomer Bernard Christophe in 2003, was named in his memory.