Жан-Батист Леон Сәй: Француз саяхатшысы және экономисі

Кіріспе

Француз мемлекет қайраткері және дипломаты Жан Батист Леон Сей (6 маусым 1826, Париж – 21 сәуір 1896, Париж) – француз мемлекет қайраткері және дипломаты. XIX ғасырдың белгілі экономистерінің бірі, ол 1872 жылдан 1883 жылға дейін Францияның қаржы министрі болды.

Өмірбаян

Сэй отбасы – ерекше тегі. Оның атасы Жан Батист Сэй белгілі экономист болған. Оның інісі Луи Огюст Сэй (1774–1840) Нант қаласындағы қант фабрикасының директоры болды және экономика туралы бірнеше кітап жазды; оның ұлы Хорас Эмиль Сэй (1794–1860), Леон Сэйдің әкесі, Америкаға саяхаттағанға дейін Женевада білім алды. Парижге оралғаннан кейін ол бизнесте орнығып, кейін 1848 жылы Париж сауда палатасының президенті болды; Паристегі өнеркәсіптік жағдайды зерттеуі 1857 жылы оған Моральдық және саяси ғылымдар академиясында орын берді. Леон Сэй экономикалық зерттеулер мен теорияға құштарлықпен толы болды, ол жиырма екі жасында жарық көрген «Қассалық есеп айырысу тарихы» атты қысқаша еңбегімен көзге түсті. Бастапқыда заңгер болуға ниеттенген ол банкир болып, кейін «Chemins de fer du Nord» компаниясының атқарушы директоры болып тағайындалды. Осы аралықта ол «Journal des débats» журналына тұрақты түрде мақала жазып, Сена префекті барон Хаусманның қаржылық саясатына қарсы күресі арқылы беделін арттырды. Ол экономикалық мәселелерді көпшілікке түсіндіруде ерекше талант танытты. Оның, сондай-ақ, оның атасының пікірлері британдық экономика мектебіне жақын болды және ол Франция үшін еркін сауда қағидаларын қолдаушы ретінде танылды. Ағылшын тілін жақсы білетін, оның әдет-ғұрыптары мен институттарын жақсы танытын Сэй Гошеннің «Шетелдік валюталық сауда теориясы» атты еңбегін француз тіліне аударды. Ол Францияда кооперативтік қозғалыстың негізін қалаушылардың бірі болды. 1871 жылы Сена және Сена-э-Уаз департаменттерінен Ассамблеяға сайланған ол біріншісін таңдады және өмір бойы ұстанған орталық либералдардың қатарына қосылды. Ол Францияның ұлттық қаржысының жағдайы туралы парламенттік комиссияның баяндамашысы болып тағайындалды және осы ретте екі толыққанды мәлімдеме жасады. Тиер олардың жариялануына қарсы болғанымен, олардың қабілетіне қатты таң қалды және 5 маусымда Сейді Сена префекті етіп тағайындады. Империяның құлауы, Париждің қоршауы және Коммуна астананың басқаруын хаосқа ұшыратты, ал қайта құру міндеті префектура басшылығын қиын жағдайға түсірді. Дегенмен, бұл Сейге сыйлық болды, өйткені ол осы міндетке толыққанды сай келді; ол 1872 жылдың желтоқсанында ғана Қаржы министрі лауазымын қабылдау үшін осы лауазымнан кетті – бұл оның қабілеттеріне Тиерден берілген ерекше құрмет, өйткені Тиер күшті протекционистік көзқарастарды ұстанды. Сол жылы ол Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. Сэй өзін Тиердің шәкірті санайтын, ол өзінің соңғы ресми мәлімдемесінде Сейді өзінің жұмысын жалғастыратын жас жігіттердің бірі деп атады. Ол 1873 жылдың 24 мамырында Тиермен бірге қызметтен кетіп, Баффетке қарсы Палата төрағалығына сәтсіз кандидат болған Орталық солшыл парламенттік топтың жетекшісі болды. Олардың әртүрлі көзқарастарына қарамастан, ол Маджента герцогы және Франция президенті Патрис де Макмахонның шұғыл өтініші бойынша 1875 жылдың наурыз айында Буфет кабинетінде қызметке кірісті. Бірақ премьер-министрдің реакциялық саясаты оның және Сэйдің арасында баспасөз бен парламентте дау тудырып, Буфеттің отставкасына әкелді. Сэй Дюфоре мен Жюль Симонның басшылығымен, сондай-ақ 1877 жылдың желтоқсанындағы Дюфоре үкіметінде, 1879 жылдың желтоқсанына дейін Уоддингтон кабинетінде Қаржы министрлігіне қатысты міндетін жалғастырды. Бұл ұзақ кезеңде ол француз қаржы істерінің күмәнсіз деканы болды; алдымен ол соғыс өтемақысын төлеуді жүзеге асыруы керек болды – бұл міндет, негізінен оның валюта нарықтарының толық біліміне байланысты, белгіленген мерзімнен бұрын орындалды. 1878 жылы Сэй, Гамбетта және Шарль де Фрейсинет арасында өткен конференцияда соңғысы ұсынған қоғамдық жұмыстардың үлкен жобасы үкіметтік саясат ретінде қабылданды. Сэйдің жалпы қаржылық көзқарасы салық жүктемесін жеңілдету болды. Ол өзінің еркін сауда нарығы қағидаларына сәйкес француз ұлтын және оның қазынасын байытудың ең сенімді жолы ішкі саудаға қатысты барлық шектеулерді жою деп сенді. Осыған сәйкес, Сэй пошта бағасын төмендетті, қағаз сияқты көптеген негізгі коммуналдық қызметтерге салынатын салықтарды алып тастады және октроис жүйесіне қарсы күшті, бірақ сәтсіз күресті. 1880 жылы 30 сәуірде ол Франция мен Ұлыбритания арасындағы сауда шартын келісу мақсатында Лондонда елші лауазымын қабылдады, бірақ Сенат төрағалығы бос болғандықтан, ол 25 мамырда осы лауазымға сайланды, бірақ британ үкіметімен негізгі келісімге қол жеткізді, оның маңызды ерекшелігі – арзан француз шараптарына салынатын баж салығын төмендету болды. 1882 жылдың қаңтарында ол Фрейсинет кабинетінде Қаржы министрі болды, ол келесі шілдеде Египет мәселесі бойынша жеңіліске ұшырады. Сэйдің экономикалық саясаты француз саясатшыларының жаңа буыны үшін сұйылып қалды, өйткені оның академиялық либерализмі ескірген деп есептелді; ол ешқашан шабуылдауды тоқтатпаған социализм одан да күшті болды және еркін сауда Феликс Мелиннің протекционизміне ұшырады, оған қарсы Сэй нан бағасын арттыруға қарсы лиганы құрды. Дегенмен, ол табыс салығын арттыруға қарсы сәтті қарсылық көрсетуге үлкен үлес қосты, өйткені ол оның жеке күш-жігер мен үнемділікке кедерес келтіретініне сенді. 1889 жылы ол Либерализм үшін күш-жігері ұлттық ассамблеяда көбірек қажет деп есептеген Пау қаласынан депутат ретінде Сенаттан кетті. Өмірі бойы ол экономика бойынша жазушы және лекторы ретінде шаршамас еңбек етті және екеуі де саяси шеңберден тысқары кең ауқымда ықпал етті. «Қаржы сөздігі» және «Саяси экономиканың жаңа сөздігі» бойынша редакторлық және авторлық еңбегіне ерекше назар аудару керек. Оның стильі оңай және түсінікті болды және ол маңызды ресми құжаттарды дайындау бойынша кеңес беру үшін жиі шақырылды, мысалы, 1877 жылғы желтоқсандағы президенттік үндеу. Ол көп жылдар бойы Моральдық және саяси ғылымдар академиясының ең көрнекті мүшесі болды және 1886 жылы Эдмонд Абудан кейін Франция академиясының мүшесі болып тағайындалды. Сэй 1896 жылдың 21 сәуірінде Парижде қайтыс болды. Оның ең маңызды жазбалары мен сөздерінің таңдамасы «Үшінші республикадағы Францияның қаржысы» (1898–1901) атты төрт томдық жинақта жарияланды.

The Say family is a most remarkable one. His grandfather, Jean Baptiste Say, was a well known economist. His brother Louis Auguste Say (1774–1840) was a director of a sugar refinery at Nantes who wrote several books on economics; his son, Horace Émile Say (1794–1860), Léon Say's father, was educated at Geneva, before travelling in America. After returning to Paris, he then established himself in business later becoming President of Paris Chamber of Commerce in 1848; his acclaimed study of industrial conditions in Paris earned him a seat at the Academy of Moral and Political Sciences in 1857. Léon Say was thus imbued with a zeal for economic study and theory, which first emerged at the age of twenty two with his brief Histoire de la caisse descompte. Having initially been destined for the law, he became a banker and then was appointed as an executive for the Chemins de fer du Nord. Meanwhile, he was a regular contributor to the Journal des débats, growing his reputation through a series of brilliant attacks on the financial administration of Baron Haussmann, Prefect of the Seine. He displayed a particular talent for engaging popular audiences in economic questions. His sympathies, like those of his grandfather, lay with the British economics school of thought, and he established a reputation as a proponent of free trade principles for France. As a fluent English speaker, well acquainted with its customs and institutions, Say translated into French Goschen's Theory of Foreign Exchanges. He was one of the pioneers of the co operative movement in France. Elected to the Assembly of 1871 for the Departments of Seine and Seine et Oise, he adopted the former, taking his seat with the Moderate Liberals, whose principles he espoused throughout his life. He was immediately chosen as rapporteur to the parliamentary commission regarding the state of French national finances, and in this capacity he produced two elaborate statements. Thiers, though opposing their publication on grounds of public expediency, was much struck by the ability displayed in them, and on 5 June appointed Say as Prefect of the Seine. The fall of the Empire, the siege of Paris, and the Commune had reduced the administration of the capital to chaos, and the task of reconstruction severely tried the prefecture's administration. This was, however, a gift to Say who was eminently suited to the task; he only quit this post to assume, in December 1872, the office of Minister of Finance — a remarkable tribute to his abilities from Thiers, who held strong protectionist views. In that same year, he was elected as a member to the American Philosophical Society. In all other respects Say regarded himself as the disciple of Thiers, who, in his last public utterance, designated Say as one of the younger men who should carry on his work. He fell from office with Thiers on 24 May 1873 and became leader of the Centre Left parliamentary group, having unsuccessfully contested the Presidency of the Chamber against Buffet. In spite of their divergent views, he consented, at the urgent request of Patrice de MacMahon, Duke of Magenta and President of France, to take office in March 1875 in the Buffet Cabinet; but the reactionary policy of the Prime Minister led to a dispute between him and Say both in the press and in parliament, leading to Buffet's resignation. Say continued to hold the Finance ministerial brief under Dufaure and Jules Simon, and again in the Dufaure Government of December 1877, as well as in the succeeding Waddington Cabinet, till December 1879. During this long period, in which he became the undoubted doyen of French financial affairs; he first had to make repayment for the War Indemnity — a task which, owing largely to his consummate knowledge of foreign exchange markets, was effected long before the prescribed time. It was at a conference held between Say, Gambetta and Charles de Freycinet in 1878 that the great scheme of public works, introduced by the latter, was adopted as government policy. Say's general financial outlook was to ameliorate the burden of taxation. In accordance with his free trade market principles, he believed that the surest way of enriching the French nation, and therefore its Treasury, was to remove all restrictions on internal commerce. Accordingly, Say reduced the rate of postage, repealed duties on many basic utilities, such as paper, and fought strongly, though unsuccessfully, against the system of octrois. On 30 April 1880 he accepted the post of Ambassador to London for the purpose of negotiating a commercial treaty between France and Britain, but the Presidency of the Senate having become vacant, he was elected to this office on 25 May, but not before securing an outline agreement with the British Government, an important feature of which was the reduction of duty on cheaper French wines. In January 1882 he became Minister of Finance in the Freycinet Cabinet, which was defeated in the following July over the Egyptian question. Say's economic policies fell out of favour with the new generation of French politicians, since his academic Liberalism became regarded as old fashioned; Socialism, which he never ceased to attack, obtained even greater power, and free trade was discarded in favor of Félix Méline's protectionism, against which Say organized in vain the Ligue contre le renchérissement du pain. He had, however, a large share in the successful opposition to raising income tax, which he considered likely to discourage individual effort and thrift. In 1889 he resigned from the Senate to enter the Chamber as Deputy for Pau, in the belief that his efforts for Liberalism were more urgently needed in the National Assembly. Throughout his career he was indefatigable both as a writer and as a lecturer on economics, and in both capacities exerted a far wider influence than just in political circles. Special mention must be made of his work, as editor and contributor, on the Dictionnaire des finances and Nouveau Dictionnaire d'économie politique. His style was easy and lucid, and he was often called upon for advice in drawing up important official documents, such as the famous presidential message of December 1877. He was for many years the most prominent member of the Académie des Sciences Morales et Politiques, and in 1886 was appointed to an Académie française seat, succeeding Edmond About. Say died in Paris on 21 April 1896. A selection of his most important writings and speeches has since been published in four volumes under the title of Les Finances de la France sous la troisime république (1898 1901).