Парижді қайта жаңартушы Барон Осман

Кіріспе

Француз ақсүйегі және қала құрылысшысы (1809–1891)

Жорж Эжен Хаусман, көбінесе Барон Хаусман (ʒɔʁʒ øʒɛn (baʁɔ̃) osman; 27 наурыз 1809 – 11 қаңтар 1891), – француз чиновнигі, Сена префекті (1853–1870) қызметін атқарған. Ол император Наполеон III-тің Парижде жаңа бульварлар, саябақтар мен қоғамдық құрылыстарды салу арқылы қаланың ауқымды жаңарту бағдарламасын жүзеге асыру үшін таңдалды. Бұл жаңару Хаусманның Паристі жаңартуы деп белгілі. Сыншылар оның ысырапшылдығына наразылық білдіріп, отставкаға кетуіне мәжбүр етті, бірақ оның қала туралы көзқарасы бүгінгі күнге дейін Париждің орталық бөлігіне әсер етеді.

Шығуы және ерте мансабы

Хаусманн 1809 жылдың 27 наурызында Париждегі Божон ауданындағы Рю де Фаубор дю Руль көшесіндегі 53-үйінде дүниеге келді. Ол Николя Валентин Хаусманн мен Эв Мари Генриетта Каролина Денцельдің ұлы еді. Оның әкесінің әкесі Заң шығару жиналысы мен Ұлттық конвенцияның депутаты, Сена және Уаз департаменттерінің әкімшісі және армия комиссары болған. Анасының әкесі генерал және Ұлттық конвенцияның депутаты болды: fr, Наполеонның Бірінші империясының бароны. Ол Париждегі Анри IV колледжі мен Кондорсе лицейінде оқыды, содан кейін заңды оқуға кірісті. Сонымен қатар, ол талантты музыкант болғандықтан, Париж консерваториясында музыкамен шұғылданды. Хаусманн 1830 жылғы шілде революциясында әкесімен бірге көтерілісшілер қатарында болды, ол Бурбон королі Карл X-ты оның туысы, Орлеан герцогы Луи Филипптің пайдасына тақтан түсірді. Ол 1838 жылдың 17 қазанында Бордода Октави де Лахарппен үйленді. Олардың екі қызы болды: 1860 жылы банкир Камил Дольфуске үйленген Генриет және 1865 жылы оның департаменті штабының бастығы Виконт Морис Пернетиге үйленген Валентин. Валентин 1891 жылы Пернетиден ажырасып, кейін 1843-1897 жылдары Жорж Ренуарға үйленді. 1831 жылдың 21 мамырында Хаусманн мемлекеттік қызметтегі мансабын бастады; ол Пуатьедегі Вена департаменті префектурасының бас хатшысы болып тағайындалды, содан кейін 1832 жылдың 15 маусымында Иссингеоның орынбасар префекті болды. Өзін еңбекқор және үкіметтің қабілетті өкілі ретінде көрсеткенімен, оның мақтандығы, диктаторлық мінезі және жоғары тұрғандарға кедергі келтіру әдеті оның префектке көтерілуіне үнемі тосқауыл қойды. Ол 1832 жылдың 9 қазанында Лот-э-Гаронна департаментіне (Нэрак), 1840 жылдың 19 ақпанында Арьеж департаментіне (Сен-Жирон), ал 1841 жылдың 23 қарашасында Жиронда департаментіне (Блай) орынбасар префект болып тағайындалды. Тек 1848 жылғы революция шілде монархиясын құлатып, оның орнына Екінші Республиканы орнағаннан кейін ғана Хаусманнның бағы өзгерді. 1848 жылы Луи Наполеон Бонапарт Франция президенті болып сайланды. Хаусманн 1849 жылдың қаңтарында ішкі істер министрімен және жаңа президентпен кездесу үшін Парижге сапарлады. Ол шілде монархиясының мемлекеттік қызметінен адал қалған деп есептелді және олардың кездесуінен кейін көп ұзамай Людовик Наполеон Хаусманнды Драгиньяндағы Вар департаментінің префекті қызметіне көтерді. 1850 жылы Йонн департаментінің префекті болып тағайындалды, ал 1851 жылы Бордодан Жиронда департаментінің префекті болып тағайындалды. Императордың ішкі істер министрі Виктор де Персиньи Париж қызметіне Руан, Лилль, Лион, Марсель және Бордо префекттерімен сұхбаттасты. Ол өзінің естеліктерінде Хаусманмен болған сұхбатын былай сипаттады: "Маған ең көп әсер еткен месье Хаусман болды. Бұл таңғажайып жағдай еді, бірақ мен үшін оның таланты мен керемет ақылынан гөрі оның мінезіндегі кемшіліктер маңыздырақ болды. Менің алдымда осы заманның ең ерекше адамдарының бірі тұрды: ірі, күшті, жандануға толы, сонымен бірге ақылды және айлакер, мүмкіндіктерге толы жан. Бұл батыл адам өзінің кім екенін көрсетуден қорқа алмады. Ол маған өзінің әкімшілік мансабындағы барлық жетістіктерін айтты, ештеңе қалдырмады; ол алты сағат бойы үзіліссіз сөйлей берсе де болар еді, өйткені ол өзінің сүйікті тақырыбы – өзі туралы айтудан ләззат алатын. Мен мүлдем ренжімедім. Ол маған экономика мектебінің идеялары мен көңіл көшірулеріне қарсы күресуге, қор биржасынан келген бұзық адамдар мен күмәнданушыларға қарсы, әдістеріне аса немқұрайлы қарамайтын адамдарға қарсы күресуге қажетті адам сияқты көрінді; ол дәл сол адам еді. Ең жоғары рухты, ақылды, тура және асыл мінезді адам сөзсіз сәтсіздікке ұшырайды, ал бұл батыл және шебер атлет, жақсы амалдармен жақсы амалдарды, ақылды тұзақтармен тұзақтарды қарсы алуға қабілетті, міндетті түрде табысқа жетеді. Мен оған Париждегі жұмыстар туралы айтып, оған жетекшілік етуді ұсындым". Персиньи оны Наполеон III-ке Парижді жаңарту жоспарларын жүзеге асыруға қажетті адам деп ұсыныспен жіберді. Наполеон оны 1853 жылдың 22 маусымында Сенаның префекті етіп тағайындады, ал 29 маусымда император оған қаланы сауықтыру, тығыздығын азайту және оны сәнді ету миссиясын тапсырды. Хаусманн 1870 жылға дейін осы лауазымда қызмет етті.

Haussmann was born on 27 March 1809, at 53 Rue du Faubourg du Roule, in the Beaujon neighbourhood of Paris, the son of Nicolas Valentin Haussmann and of Ève Marie Henriette Caroline Dentzel, both of German families. His paternal grandfather fr was a deputy of the Legislative Assembly and National Convention, an administrator of the department of Seine et Oise and a commissioner to the army. His maternal grandfather was a general and a deputy of the National Convention: fr, a baron of Napoleon's First Empire. He began his schooling at the Collège Henri IV and at the Lycée Condorcet in Paris, and then began to study law. At the same time, he studied music as a student at the Paris Conservatory, as he was a talented musician. Haussmann joined his father as an insurgent in the July Revolution of 1830, which deposed the Bourbon king Charles X in favor of his cousin, Louis Philippe, Duke of Orléans. He was married on 17 October 1838 in Bordeaux to Octavie de Laharpe. They had two daughters: Henriette, who married the banker Camille Dollfus in 1860, and Valentine, who married Vicomte Maurice Pernéty, the chief of staff of his department, in 1865. Valentine divorced Pernéty in 1891. She then married Georges Renouard (1843–1897). On 21 May 1831, Haussmann began his career in public administration; he was named the secretary general of the prefecture of the Department of Vienne at Poitiers; then, on 15 June 1832, he became the deputy prefect of Yssingeaux. Despite proving himself as a hard worker and able representative of the government, his arrogance, dictatorial manner, and habit of impeding his superiors led to his being continually passed over for promotion to prefect. He was posted as deputy prefect to the Lot et Garonne Department at Nérac beginning on 9 October 1832; the Ariège Department at Saint Girons on 19 February 1840; and the Gironde Department at Blaye on 23 November 1841. Only after the 1848 Revolution swept away the July Monarchy, establishing the Second Republic in its place, did Haussmann's fortunes change. Louis Napoleon Bonaparte, the nephew of Napoleon Bonaparte, became the first elected president of France in 1848. Haussmann travelled to Paris in January 1849 to meet the Minister of the Interior and the new president. He was deemed to be a loyal holdover from the civil service of the July Monarchy, and shortly after their meeting Louis Napoléon granted Haussmann a promotion to prefect of the Var Department at Draguignan. He became prefect of the Yonne Department in 1850, and in 1851 was appointed as prefect of the Gironde out of Bordeaux. The emperor's minister of the interior, Victor de Persigny, interviewed the prefects of Rouen, Lille, Lyon, Marseille and Bordeaux for the Paris post. In his memoirs, he described his interview with Haussmann:

"It was Monsieur Haussmann who impressed me the most. It was a strange thing, but it was less his talents and his remarkable intelligence that appealed to me, but the defects in his character. I had in front of me one of the most extraordinary men of our time; big, strong, vigorous, energetic, and at the same time clever and devious, with a spirit full of resources. This audacious man wasn't afraid to show who he was. He told me all of his accomplishments during his administrative career, leaving out nothing; he could have talked for six hours without a break, since it was his favourite subject, himself. I wasn't at all displeased. It seemed to me that he was exactly the man I needed to fight against the ideas and prejudices of a whole school of economics, against devious people and skeptics coming from the Stock Market, against those who were not very scrupulous about their methods; he was just the man. Whereas a gentleman of the most elevated spirit, cleverness, with the most straight and noble character, would inevitably fail, this vigorous athlete full of audacity and skill, capable of opposing expedients with better expedients, traps with more clever traps, would certainly succeed. I told him about the Paris works and offered to put him in charge." Persigny sent him to Napoleon III with the recommendation that he was exactly the man needed to carry out his renewal plans for Paris. Napoleon made him prefect of the Seine on 22 June 1853, and on 29 June, the emperor gave him the mission of making the city healthier, less congested and grander. Haussmann held this post until 1870.

Парижді қайта құру

Наполеон III және Хаусман Парижде ауқымды қоғамдық жұмыстар жобасын бастады, қаланың санитариясын, сумен жабдықтауын және көлік жүйесін жақсарту үшін ондаған мың жұмысшыны жұмысқа алды. Наполеон III кеңсесіне Париждің үлкен картасын орнатты, онда жаңа бульварлар салынуын қалаған жерлер түрлі түспен белгіленді. Бульварлар жүйесі әскерлер мен артиллерияны оңай орналастыру механизмі ретінде жоспарланған, бірақ оның басты мақсаты тығыз қаладағы көлік кептелісін азайту және маңызды ғимараттарды байланыстыру болды. Ол Хаусманмен жобаларды талқылау үшін және жаңа Парижді салу кезінде туындаған үлкен қиындықтар мен қарсылықты жеңу үшін дерлік күн сайын кездесетін. 1815 жылдан бері Париж халқы екі есеге өсті, бірақ қаланың аумағы өзгерген жоқ. Өсіп келе жатқан халықты және жаңа бульварлар мен алаңдардың құрылысынан орталықтан шығарылатын адамдарды орналастыру үшін Наполеон III айналасындағы он бір коммунаны қосып, округтер санын он екіден жиырмаға дейін арттыру туралы жарлық шығарды, осылайша қаланың қазіргі шекарасын кеңейтті. Наполеон III билік құрған шамамен 20 жыл бойы және одан кейінгі он жыл бойы Париждің көп бөлігі үлкен құрылыс алаңына айналды. Қалаға таза су жеткізу үшін оның гидротехникалық инженеры Эжен Белгран Шампаньдегі Ванн өзенінен таза су әкелу үшін жаңа акведук және болашақ Монсури паркінің жанындағы жаңа үлкен су қоймасын салды. Бұл екі жұмыс Париждің сумен қамтамасыз етілуін күніне 87 000 текше метрден 400 000 текше метрге дейін арттырды. Ол қала бойынша суды тарату үшін жүздеген шақырым құбырлар төседі, сондай-ақ Ourq және Сена өзендерінің сапасы төмен суын көшелерді жуу және жаңа парктің мен бақтарды суару үшін пайдаланатын екінші желіні құрды. Ол Парижтің кәрізін толығымен қайта жаңартып, Париж көшелеріндегі мыңдаған жаңа шамдарға газ тарату үшін шақырымдаған құбырлар орнатты. 1854 жылдан бастап, қаланың орталығында Хаусманның жұмысшылары жүздеген ескі ғимараттарды бұзып, қаланың орталық нүктелерін байланыстыратын сексен шақырымдық жаңа даңғылдар салды. Бұл даңғылдардың бойындағы ғимараттардың биіктігі мен стилі бірдей болуы керек еді, ал сыртқы жағы крем түсті таспен қапталған, бұл Париж бульварларының біркелкі келбетін жасады. Виктор Гюго алдыңдағы үйдің мақсатын – театр, дүкен немесе кітапхана екенін анықтау қиын екенін айтты. Хаусман 17 жылдың ішінде қаланы қайта жаңартуға қол жеткізді. "Оның өзінің есебуынша, жаңа бульварлар мен ашық кеңістіктер 350 000 адамды қоныстандырды; 1870 жылға қарай Париждің орталық бөлігіндегі көшелердің бестен бірі оның туындысы болды; ол қалаға 2,5 миллиард франк жұмсады; париждіктердің бестен бірі құрылыс саласында жұмыс істеді". Қаланы Францияның қалған бөлігімен байланыстыру үшін Наполеон III екі жаңа теміржол стансасын салды: Лион вокзалы (1855) және Солтүстік вокзалы (1864). Ол қаланың орталығындағы үлкен темір және шыныдан жасалған өнімдер нарығы – Ле-Альды аяқтады және Иль-де-ла-Ситедегі құлап жатқан ортағасырлық ғимараттардың орнына жаңа муниципалды аурухана – Дьё ауруханасын салды. Оның ең танымал сәулеттік ескерткіші – Шарль Гарнье жобалаған әлемдегі ең үлкен театр, Париж операсы, Наполеон III-нің жаңа Паризінің орталығын безендірді. Императрица Евгения опера үйінің макетін көргенде, сәулетшіге стильдің қандай екенін сұрады, Гарнье жай ғана "Үшінші Наполеон" деп жауап берді. Наполеон III париждіктердің, әсіресе кеңейіп жатқан қаланың жаңа аудандарында демалуы мен серуендеуі үшін жаңа парктің мен бақтар салуды қалады. Наполеон III-нің жаңа парктері Лондондағы парктері туралы естеліктерінен, әсіресе Хайд-парктен шабыттанды, ол жерде ол жер аударылған кезде серуендеп, каретамен жүрді, бірақ ол одан да ірі масштабта салуды қалады. Хаусманмен және жаңа "Серуендеу және жасылдандыру қызметіне" жетекшілік ететін инженер Адольф Альфанмен бірлесіп, қаланың төрт бағытында төрт ірі парк салу жоспарын жасады. Мыңдаған жұмысшылар мен бағбандар көлдерді қазып, сарқырамалар құрыстырып, көгал, гүлзар, ағаштар отырғызып, шатырлар мен үңгірлер салды. Наполеон III Париждің батысында Болон ағашын (1852–58) құрды: шығысында Венсен ағашын (1860–65), солтүстігінде Бютт-Шомон паркін (1865–67) және оңтүстігінде Монсури паркін (1865–78).

Napoleon III and Haussmann launched a series of enormous public works projects in Paris, hiring tens of thousands of workers to improve the sanitation, water supply and traffic circulation of the city. Napoleon III installed a huge map of Paris in his office, marked with coloured lines where he wanted new boulevards to be. To a degree the boulevard system was planned as a mechanism for the easy deployment of troops and artillery, but its main purpose was to help relieve traffic congestion in a dense city and interconnect its landmark buildings. He and Haussmann met almost every day to discuss the projects and overcome the enormous obstacles and opposition they faced as they built the new Paris. The population of Paris had doubled since 1815, with no increase in its area. To accommodate the growing population and those who would be forced from the centre by the new boulevards and squares Napoleon III planned to build, he issued a decree annexing eleven surrounding communes, and increasing the number of arrondissements from twelve to twenty, which enlarged the city to its modern boundaries. For the nearly two decades of Napoleon III's reign, and for a decade afterwards, most of Paris was an enormous construction site. To bring fresh water to the city, his hydraulic engineer, Eugène Belgrand, built a new aqueduct to bring clean water from the Vanne River in Champagne, and a new huge reservoir near the future Parc Montsouris. These two works increased the water supply of Paris from 87,000 to 400,000 cubic metres of water a day. He laid hundreds of kilometres of pipes to distribute the water throughout the city, and built a second network, using the less clean water from the Ourq and the Seine, to wash the streets and water the new park and gardens. He completely rebuilt the Paris sewers, and installed miles of pipes to distribute gas for thousands of new streetlights along the Paris streets. Beginning in 1854, in the centre of the city, Haussmann's workers tore down hundreds of old buildings and cut eighty kilometres of new avenues, connecting the central points of the city. Buildings along these avenues were required to be the same height and in a similar style, and to be faced with cream coloured stone, creating the uniform look of Paris boulevards. Victor Hugo mentioned that it was hardly possible to distinguish what the house in front of you was for: theatre, shop or library. Haussmann managed to rebuild the city in 17 years. "On his own estimation the new boulevards and open spaces displaced 350,000 people; by 1870 one fifth of the streets in central Paris were his creation; he had spent 2.5 billion francs on the city; one in five Parisian workers was employed in the building trade". To connect the city with the rest of France, Napoleon III built two new railroad stations: the Gare de Lyon (1855) and the Gare du Nord (1864). He completed Les Halles, the great iron and glass produce market in the centre of the city, and built a new municipal hospital, the Hôtel Dieu, in the place of crumbling medieval buildings on the Ile de la Cité. The signature architectural landmark was the Paris Opera, the largest theatre in the world, designed by Charles Garnier, crowning the center of Napoleon III's new Paris. When the Empress Eugenie saw the model of the opera house, and asked the architect what the style was, Garnier said simply, "Napoleon the Third." Napoleon III also wanted to build new parks and gardens for the recreation and relaxation of the Parisians, particularly those in the new neighbourhoods of the expanding city. Napoleon III's new parks were inspired by his memories of the parks in London, especially Hyde Park, where he had strolled and promenaded in a carriage while in exile but he wanted to build on a much larger scale. Working with Haussmann and Adolphe Alphand, the engineer who headed the new Service of Promenades and Plantations, he laid out a plan for four major parks at the cardinal points of the compass around the city. Thousands of workers and gardeners began to dig lakes, build cascades, plant lawns, flowerbeds, trees, and construct chalets and grottoes. Napoleon III created the Bois de Boulogne (1852–58) to the west of Paris: the Bois de Vincennes (1860–65) to the east; the Parc des Buttes Chaumont (1865–67) to the north, and Parc Montsouris (1865–78) to the south.

"Барон Хаусман"

Хаусманның еңбегіне алғыс айту үшін Наполеон III 1857 жылы Хаусманды француз Сенатының мүшесі етуді және оған генералдарының кейбіреулеріне бергендей, құрметті атақ беруді ұсынды. Хаусман барон атағын сұрады, ол өз естеліктерінде айтқандай, анасының әкесінің атағы, Жорж Фредерик, Барон Денцель, Наполеон I-нің қол астындағы генерал, және Хаусман оның жалғыз тірі еркек мұрагері болған. Естеліктерінде ол «герцог» және «су өткізгіш» француз сөздерімен байланысты ойынға орай, акведук атағын қарастыра алатынын, бірақ мұндай атақ жоқ екенін әзілдеп айтқан. Дегенмен, барон атағын пайдалану ресми түрде бекітілмеді, сондықтан ол заңды түрде Мсье Хаусман болып қалды.

Төмендеу

Наполеон III билігінің алғашқы жартысында француз заң шығарушы органының нақты билігі аз болды; барлық шешімдер император қабылдады. Алайда, 1860 жылдан бастап Наполеон империяны либералдауға және заң шығарушыларға билік беруге шешім қабылдады. Парламенттегі оппозиция мүшелері Наполеон III-ті көбінесе Хаусманға қарсы сынға алып, оның шығындарын және парламентке деген жоғарыпарсылық қатынасын сынады. Қайта құру жобаларының құны да жылдам өсіп жатты. 1858 жылдың желтоқсан айында Мемлекеттік кеңес жер иесінен алынған жердің бір бөлігін, егер ол көше үшін қажетті болмаса, сақтап қалуға рұқсат берді, бұл экспроприацияның құнын едәуір арттырды. Жер иелері де өз ғимараттары үшін жоғары төлемдерді талап етуде, көбінесе ғимараттарында жалған дүкендер мен кәсіпорындар құру арқылы едәуір шеберлік танытты. Экспроприацияның құны алғашқы жобалар үшін 70 миллион франктан екінші толқын жобалары үшін шамамен 230 миллион франкқа дейін өсті. 1858 жылы империяның қаржысын бақылаған Есептер палатасы (Cour des Comptes) Caisses des Grands Travaux жеке компанияларға «жасырын несиелер» бергендігі үшін заңсыз әрекет еткенін анықтады. Палата мұндай несиелер парламенттің мақұлдауымен берілуі керек деп шешті. Парламенттен 1865 жылы 250 миллион франк, ал 1869 жылы тағы 260 миллион франк несие беру сұралды. Оппозиция мүшелері әсіресе ашуланды, өйткені 1866 жылы Наполеон Люксембург бақтары мен Обсерватория арасындағы жаңа даңғыл үшін Люксембургтің бір бөлігін алып тастады және Аугуст Конт, Ассас көшелері мен Обсерватория даңғылы арасындағы ескі бақша-жайды қиратты. Император мен императрица Люксембург бақтарының жанындағы Одеон театрындағы қойылымды тамашалағанда, көрермендер «Хаусманды жұмыстан шығарыңыз!» деп шу шығарды және императорды ұялтып жіберді. Дегенмен, император Хаусманның жағында қалды. Наполеонға қарсы парламенттік оппозицияның жетекшілерінің бірі Жюль Ферри 1867 жылы Хаусманның есептесу тәжірибесін «Хаусманның фантастикалық есептері» (Les Comptes fantastiques de Haussmann) деп әжуалады, бұл «Гоффманның фантастикалық әңгімелері» (Les Contes Fantastiques de Hoffmann) сөздерімен ойнау болды. Наполеон III құлағаннан кейін Хаусман шамамен бір жыл бойы шетелде болды, бірақ 1877 жылы Аякчодан Бонапартист депутаты болып сайланғаннан кейін қоғамдық өмірге қайта оралды.

During the first half of the reign of Napoleon III, the French legislature had little real power; all decisions were made by the Emperor. Beginning in 1860, however, Napoleon decided to liberalise the Empire and give legislators power. The members of the opposition in the parliament increasingly aimed their criticism of Napoleon III at Haussmann, criticising his spending and high handed attitude toward the parliament. The cost of the reconstruction projects was also rising rapidly. In December 1858 the Council of State ruled that a property owner whose land was expropriated could retain the land that was not specifically needed for the street, greatly increasing the cost of expropriation. Property owners also became much more clever in claiming higher payments for their buildings, often by creating sham shops and businesses within their buildings. The cost of expropriations jumped from 70 million francs for the first projects to about 230 million francs for the second wave of projects. In 1858, the Cour des Comptes, which oversaw the finances of the Empire, ruled that the Caisses des Grands Travaux was operating illegally by making "disguised loans" to private companies. The court ruled that such loans had to be approved by the parliament. The parliament was asked to approve a loan of 250 millions francs in 1865, and another 260 million francs in 1869. The members of the opposition were particularly outraged when in 1866 he took away part of the Luxembourg to make room for the new avenue between the Luxembourg Gardens and the Observatory, and destroyed the old garden nursery which lay between rue Auguste Comte, rue d'Assas and the avenue de l'Observatoire. When the Emperor and Empress attended a performance at the Odeon Theater, near the Luxembourg gardens, members of the audience shouted "Dismiss Haussmann!" and jeered the Emperor. Nonetheless, the Emperor stood by Haussmann. One of the leaders of the parliamentary opposition to Napoleon, Jules Ferry, ridiculed the accounting practices of Haussmann as Les Comptes fantastiques de Haussmann, or "The fantastic accounts of Haussmann", in 1867 (a play on words of "Les Contes Fantastiques de Hoffmann", The Fantastical Tales of Hoffmann). After the fall of Napoleon III, Haussmann spent about a year abroad, but he re entered public life in 1877, when he became Bonapartist deputy for Ajaccio.

Мұра

Хаусманның Парижге арналған жоспары Каир, Буэнос-Айрес, Брюссель, Рим, Вена, Стокгольм, Мадрид және Барселона қалаларында ұқсас бульварлар, алаңдар мен саябақтарды салуға, сондай-ақ қала құрылысын жоспарлауға әсер етті. 1867 жылғы Париж халықаралық көрмесінен кейін Пруссия королі Вильгельм I Хаусманның жобаларын көрсететін үлкен картаны Берлинге алып келді, бұл қаланың болашақ дамуына ықпал етті. Оның еңбегі АҚШ-тағы «Сұлу қала» қозғалысына да әсер етті. Нью-Йорктегі Центральді парктің авторы Фредерик Ло Олмстед 1859 жылы Еуропаға жасаған оқу сапары барысында Булон орманын сегіз рет аралады, сондай-ақ Парк де Буттс-Шомонның инновацияларынан да шабыттанды. Америкалық сәулетші Дэниел Бернхам Хаусманның жоспарынан кеңінен пайдаланып, 1909 жылғы Чикаго жоспарына диагональды көшелер дизайнын енгізді. Хаусман 1857 жылы сенатор, 1867 жылы Көркем өнер академиясының мүшесі, ал 1862 жылы Құрмет легионының үлкен кресімен марапатталды. Оның есімі Бульвар Хаусманн атауында сақталған.

Парижді қайта құруды қаржыландыру

Париж қаласының орталығын қайта құру Еуропадағы ең ірі қоғамдық құрылыс жобасы болды. Бұрын ешбір ірі қала мұндай жағдайда толыққанды қайта құрылмаған еді, себебі қалалардың көпшілігі бұрынғыдай толық күйінде сақталған жоқ. Лондон, Рим, Копенгаген және Лиссабон ірі өрттерден немесе жер сілкінісінен кейін қайта жаңартылды. Наполеон III өзінің ауқымды жобаларын принц-президент болып тұрғанда, мемлекеттік қазына толы болғанда бастады. 1851 жылғы жоспарында ол Луврді Виль қонақ үйімен байланыстыратын Риволи көшесін кеңейтуді, солтүстік-оңтүстік бағытта жаңа, кең Бульвар де Страсбургті салуды және ұзақ уақыттан бері аяқталмай келген орталық өнімдер базары – Ле-Альді аяқтауды ұсынды. Ол Парламентке жүгініп, елу миллион франк қарыз алуға рұқсат алды. Бірақ императордың амбициялары одан да зор еді: ол Луврді аяқтауды және қаланың батысында Бои де Булонь деп аталатын үлкен саябақ салуды қалаған. Оның Сена департаментінің префекті Бергер қалада жеткілікті қаражат жоқ екенін айтып наразылық білдірді. Сонда Наполеон Бергерді қызметтен босатып, Хаусманды тағайындады, ал Хаусман жобаларын қаржыландырудың тиімді жолын іздеді. Наполеон III 1855 жылғы Париждің Халықаралық көрмесі ашылғанға дейін Луврден Виль қонақ үйіне дейін Риволи көшесінің кеңейтілуін аяқтауға ерекше мән берді. Наполеон III көрме кезінде императорлық қонақтарын қабылдау үшін жаңа, сәнді қонақ үй салуды талап етті. Наполеон III және Хаусман қаржы табу үшін париждік банкирлер Эмиль Перейр мен Исаак Перейрге жүгінді, олар Crédit Mobilier банкін құрған еді. 1854 жылдың желтоқсанында, көрме ашылуына уақыт аз болғандықтан, Перейр ағайындар көше мен қонақ үйді салу үшін жаңа компания құрды. Олар 240 000 акцияны әрқайсысы жүз франктан сатты, оның 106 665 акциясын Crédit Mobilier, 42 220 акциясын Перейр ағайындары сатып алды, ал қалғаны жеке инвесторларға сатылды. Наполеонның өтініші бойынша 1850 және 1851 жылдары қаланың мемлекеттік мұқтаждар үшін жеке меншік жерді иемденуін жеңілдететін жаңа заңдар қабылданды. Бұл заңдар қалаға жаңа көшелер үшін ғана емес, сондай-ақ жаңа көшелердің екі жағындағы барлық құрылыс алаңдарын, құнды активтерді қоғамдық мүдде үшін иемденуге мүмкіндік берді. Үкімет жаңа көше мен қонақ үйді салу үшін қажетті жерді, ғимараттармен бірге иемденді, ал иелеріне төрелік кеңес белгілеген баға төленді. Үкімет содан кейін жерді және ғимараттарды Перейр ағайындары құрған компанияға сатты, олар ескі ғимараттарды бұзып, жаңа көше, тротуарлар және жаңа алаң – Place du Palais Royale салды. Жаңа көше бойында жаңа ғимараттар салып, оларды жаңа иелеріне сатты немесе жалға берді. Олар Париждегі ең үлкен ғимараттардың бірі және қаладағы алғашқы заманауи сәнді қонақ үйлердің бірі – Лувр қонақ үйін салды. Компания сонымен қатар Риволи көшесі бойында және қонақ үйдің айналасында жабық галерея астында сәнді дүкендер қатарын салып, оларды дүкен иелеріне жалға берді. Құрылыс дереу басталды. Көше мен қонақ үйді аяқтау үшін үш мың жұмысшы екі жыл бойы күні-түні еңбек етті, олар көрмеге дейін аяқталды. Бұл жоба парламенттен тәуелсіз жүргізілді, бұл парламент мүшелерін қатты ашуландырды.

The reconstruction of the centre of Paris was the largest such public works project ever undertaken in Europe; never before had a major city been completely rebuilt when it was still intact; London, Rome, Copenhagen and Lisbon had been rebuilt after major fires or earthquakes. Napoleon III began his grand projects when he was prince president, when the government had a full treasury. In his plan of 1851 he proposed to extend the Rue de Rivoli to connect the Louvre with the Hôtel de Ville; to build a wide new avenue, the Boulevard de Strasbourg, on a north south axis; and to complete the central produce market, Les Halles, long unfinished. He approached the Parliament and received authorisation to borrow fifty million francs. However, the Emperor's ambitions were much greater; he also wanted to finish the building of the Louvre and to create an enormous new park, the Bois de Boulogne, to the west of the city. His prefect of the Seine, Berger, protested that the city did not have the money. At this point, Napoleon dismissed Berger and hired Haussmann, and Haussmann looked for a better way to finance his projects. Napoleon III was especially anxious to finish the extension of rue de Rivoli from the Louvre to the Hotel de Ville, before the opening of the Paris Universal Exposition of 1855. Napoleon III demanded the construction of a new luxury hotel, to house his imperial guests during the Exposition. Napoleon III and Haussmann turned for funding to two Parisian bankers, Emile Pereire and Isaac Pereire, who had created a bank called Crédit Mobilier. In December 1854, with no time to lose before the opening of the exposition, the Pereire brothers created a new company to construct the street and the hotel. They sold 240,000 shares for one hundred francs each, with 106,665 shares purchased by Credit Mobilier, 42,220 by the Pereire brothers, and the rest to private investors. At Napoleon's request, new laws had been passed in 1850 and 1851 making it easier for the city to expropriate private land for public purposes. They also allowed the city to expropriate, in the public interest, not only land for new streets, but all of the building sites on both sides of the new streets, an asset of enormous value. The government expropriated the land, with buildings, that it needed to build the new street and hotel; the owners were paid a price set by an arbitration board. The government then in turn sold the land and buildings to the company established by the Pereire brothers, which tore down the old buildings, constructed a new street, sidewalks and a new square, the Place du Palais Royale; built new buildings along the new street, and sold them or rented them to new owners. They constructed the Hotel du Louvre, one of the largest buildings in the city and one of the first modern luxury hotels in Paris. The company also built rows of luxury shops under a covered arcade along the Rue de Rivoli and around the hotel, which they rented to shopkeepers. Construction began immediately. Three thousand workers laboured both day and night for two years to complete the street and hotel, which were finished in time for the Exposition. It also functioned entirely independently of the parliament, which greatly irritated the members of parliament.

Хаусман бульварларының әскери қызметі туралы пікірталас

XX ғасырдағы кейбір сыншылар мен тарихшылар, әсіресе Льюис Мамфорд, Хаусман бульварларының нағыз мақсаты – армияға халық көтерілістерін жаншуды жеңілдету болды деп санайды. Бұл сыншылардың пікірінше, кең бульварлар әскердің жылдамдығын арттырып, артиллериясының ату қашықтығын ұлғайтып, көшелерді баррикадалармен жабуды қиындатты. Олар Хаусман салған бульварлардың арқасында француз армиясы 1871 жылы Париж коммунасын оңай басып тастағанын айтады. Басқа тарихшылар бұл пікірмен келіспейді; олар Хаусманның өзі жобаларына қаржы іздеген кезде бульварлардың әскери артықшылықтарын айтса да, бұл ешқашан басты мақсат болмағанын көрсетеді. Наполеон III және Хаусманның сөзіне қарағанда, басты мақсат – қалалық қозғалысты жақсарту, кеңістік, жарық беру және қаланың тамаша орындарын көрсете білу, сондай-ақ қаланы әдемілеу болды. Хаусман өзі кең көшелердің әскери маңызын мойындады. "Ескериктерінде" ол Севастополь бульварының "ескі Парижді, тәртіпсіздік пен баррикадалар кварталын" қиратуға себеп болғанын жазды. Ол кейде парламентте жобаларының жоғары құнын ақтау үшін осы аргументті пайдаланғанын мойындады, олардың ұлттық қорғанысқа арналғанын және кем дегенде ішінара мемлекеттік қаражат есебінен төленуі керек екенін дәлелдеді. Ол былай деп жазды: "Бірақ, бастапқы жобаға осы қосымшаларды енгізуші ретінде, мен оларды қосу кезінде олардың стратегиялық маңызы туралы ешқашан ойламағанымды айтамын".