Кіріспе

Француз дипломаты (1754–1838), 1815 жылы Франция премьер-министрі. Шарль Морис де Талейран Перигор (,/t//æ//l//ɪ//r//æ//n//d// /'/p//ɛ//r//ɪ//g//ɔ//r/, ʃaʁl mɔʁis də tal(ɛ)ʁɑ̃ peʁiɡɔʁ, – moʁ ; 2 ақпан 1754 – 17 мамыр 1838), Беневентоның 1-ші ханзадасы, кейін Талейран ханзадасы, француздық дін қызметкері, мемлекет қайраткері және жетекші дипломат болған. Теологияны оқығаннан кейін 1780 жылы дін қызметкерлерінің бас агенті болып тағайындалды. 1789 жылы, Француз революциясынан аз бұрын, ол Аутун епископы болды. Ол Францияның түрлі үкіметтерінде жоғары деңгейде, көбінесе сыртқы істер министрі немесе басқа дипломатиялық лауазымда жұмыс істеді. Оның мансабы Людовик XVI, Француз революциясы жылдары, Наполеон, Людовик XVIII және Людовик Филипп I биліктерімен байланысты болды. Талейранға қызмет еткендердің көпшілігі оған сенімсіздікпен қарады, бірақ Наполеон сияқты, оны өте пайдалы деп санады. "Талейран" есімі айлакерлік пен цинизмді білдіретін сөз тіркесіне айналды. Ол Наполеонның бас дипломаты болып, француз әскерінің жеңістері арқасында Еуропа мемлекеттерінің бірінен кейін бірі француз гегемониясына бағынуына себепкер болды. Алайда, Талейран Францияның қол жеткендерін сақтап қалу үшін көбінесе бейбітшілік орнатуға ұмтылды. Ол 1801 жылғы Луневиль шарты арқылы Австриямен, ал 1802 жылғы Амиен шарты арқылы Ұлыбританиямен бейбітшілікке қол жеткізді. 1803 жылы соғыстың жаңаруына тосқауыл қоя алмаса да, 1805 жылы императорының Австрияға, Пруссияға және Ресейге қарсы жаңа соғыстарына қарсы шықты. 1807 жылдың тамызында сыртқы істер министрі лауазымынан кетті, бірақ Наполеонның сенімін сақтап қалды. Ол Ресей императоры Александр I және австриялық министр Меттернихпен құпия келісімдер арқылы императордың жоспарларын әлсіретуге тырысты. Талейран француз революциясының жемістерін сақтап қалу үшін келіссөздер арқылы бейбітшілік орнатуға ұмтылды. Наполеон бейбітшілікке келіспеді; 1814 жылы ол құлаған кезде Талейран одақтастардың шешімімен Бурбон монархиясын қайта орнатуды қолдады. Ол 1814–1815 жылдары Вена конгресінде маңызды рөл атқарды, онда Франция үшін тиімді келісімге қол жеткізіп, Наполеон соғыстарын аяқтауға көмектесті. Талейран туралы пікірлер қарама-қайшы. Кейбіреулер оны Еуропа тарихындағы ең әмбебап, білікті және ықпалды дипломаттардың бірі деп санайды, ал енді біреулер оны Ансиен Режимге, Француз революциясына, Наполеонға және Реставрацияға опасыздық жасаған сатқын деп есептейді.

Ерте өмір

Таллейран Парижде ежелгі және атақты, бірақ аса бай емес аристократиялық отбасында дүниеге келді. Оның әкесі, граф Шарль Даниэль де Тальейран Перигор, Шарль туғанда 20 жаста болды. Оның анасы Александрин де Дамас д’Антиньи еді. Оның ата-анасы екеуі де сарайда лауазымды қызметтер атқарды, бірақ отбасыларының кіші балалары болғандықтан, айтарлықтай табысқа ие болған жоқ. Тальейранның әкесі француз корольдік армиясында ұзақ қызмет етіп, генерал-лейтенант шеніне жетті, оның інісі Габриэль Мари де Перигор да солай болды, бірақ Тальейран өмір бойына азап шеккен кемсіздік олардың екеуіне де тән еді. Оның әкесі Жеті жылдық соғыста қатысты. Бала кезінен Тальейран ақсап жүрді, содан кейін оны «тоқылған шайтан» (француз тілінде «le diable boiteux») және басқа да лақаптармен атады. Ол өзінің естеліктерінде бұл кемшілікті төрт жасында болған оқиғаға байланыстырды, бірақ соңғы зерттеулер оның ақсап жүруінің тумысынан болғанын көрсетті. Қалай болғанда да, оның денсаулығы нашар болғандықтан әкесінің қадамын басып, әскери мансапқа ие бола алмады, сондықтан шіркеу мансабына жол ашылды. Бұл Шарль Мориске өзінің туысы Александр Анжелик де Тальейран Перигордың орнын басуға мүмкіндік берді, ол сол кезде Францияның ең беделді және бай епархияларының бірі – Реймс архиепископы еді. Сегіз жасында Тальейран Коллеж д’Аркурға, Сент-Сюльпис семинариясына оқуға түсті және 21 жасқа дейін Сорбоннада теологияны оқыды. Бос уақытында Монтескье, Вольтер және шіркеу мен мемлекет мәселелерінде Ескі тәртіптің билігін күмәндандыра бастаған басқа да жазушылардың еңбектерін оқыды. Субдиакон ретінде ол 1775 жылы Реймсте Людовик XVI-ның тәж кию рәсіміне куә болды. Ол төрт жылдан кейін, 1779 жылдың 19 желтоқсанында 25 жасында ғана дін қызметкері болып тағайындалды. Көп ұзамай, 1780 жылы ол дін қызметкерлерінің Бас Агенты ретінде ықпалды лауазымға ие болды және 1785 жылдан бастап Франциядағы шіркеу мүліктерінің толық тізімін жасауға және «шіркеудің бұзылмас құқықтарын» қорғауға белсенді түрде атсалысты, бірақ кейіннен ол бұл ұстанымнан бас тартты. 1788 жылы Тальейранның әкесі мен отбасының ықпалы патшаның наразылығын жеңіп, оны 22 000 ливр стипендиясымен Отун епископы қызметіне тағайындады. Ол 1789 жылдың 4 қаңтарында Луи Андре де Гримальдимен епископқа бекітілді.

Француз төңкерісі

Аутун епископы болып тағайындалғаннан кейін көп ұзамай Таллеран 1789 жылы жалпы штаттар жиналысына қатысып, дін қызметкерлерін бірінші эстат ретінде өкілдік етті. Француз төңкерісі кезінде Таллеран революционерлердің антиклерикализмін күшті қолдады. Мирабомен бірге ол шіркеу мүліктерін иеленуді итермеледі. Ол Адам және азамат құқықтарының Декларациясын жазуға қатысып, шіркеуді Папаға адалдықтан гөрі ұлтқа бағындырған Діни қызметкерлердің азаматтық конституциясын ұсынды және алғашқы төрт конституциялық епископқа ант берді, тіпті ол 1791 жылы Папа Пий VI-ның экскоммуникациясынан кейін епископтықтан кеткеніне қарамастан. 14 шілде 1790 жылы Федерация мерекесінде Таллеран мисса өткізді. Ол 216 беттік «Халыққа білім беру туралы есеп» кітабын жазып, ағартушылық рухтағы білім беруді кеңінен қолдады. Ол жергілікті, аудандық және облыстық мектептер арқылы өсетін пирамидалық құрылымды ұсынды, ал кейбір бөлімдері кейін қабылданды. 5 айлық қызметі барысында Таллеран Париж полициясының ережелерін жасауға қатысты, еврейлерге сайлау құқығын ұсынды, ондық салықты жоюды қолдады және қарыздарды қамтамасыз ету әдісін ойлап тапты. Жаңа жарлыққа бағынуға ерген епископтар аза болды, ал француз дін қызметкерлерінің көпшілігі оны шинашыл деп қарады. Епископтықтан кеткенге дейін Таллеран Мирабо және аббат Сиеспен бірге Париж департаментіне сайланды. Осылайша ол қатал астанада тәртіпті сақтау үшін он сегіз ай бойы пайдалы жұмыс істеді. Мирабомен қарым-қатынасы жиі шиеленіскенімен, оның көзқарастары көбінесе осы мемлекет қайраткерімен сәйкес келді, ол қайтыс болғанға дейін Таллеранды Англиямен тығыз қарым-қатынас орнатуға кеңес берген. 1792 жылы ол екі рет, ресми емес түрде, соғысты болдырмау үшін Лондонға жіберілді, оны Питт пен Гренвилл жылы қарсы алды. Бірінші сапарынан кейін ол сол кездегі сыртқы істер министрі Шарль Франсуа Дюмориеге Лондонда толық өкілетті елші болудың маңыздылығын түсіндірді, ал маркиз де Шовелин оның орынбасары ретінде Таллеранды тағайындады. Алайда, 1792 жылғы алғашқы науқан кезінде британдықтардың бейтараптығын жариялағаннан кейін, оның миссиясы сәтсіз аяқталды. 1792 жылдың қыркүйегінде ол қыркүйектегі қырғынның басында Дантоннан жеке паспорт алып, Парижден Англияға кетті. 1792 жылдың желтоқсан айында Ұлттық конвент оның тұтқындалуына ордер шығарды. 1794 жылдың наурыз айында екі ел соғысқа қадам басқанда, Питттің қуғын бұйрығымен ол Британиядан кетуге мәжбүр болды. Содан кейін ол бейтарап ел – АҚШ-қа барды. Ол АҚШ-қа барған кемеде Ла-Манш бұғазындағы жаман ауа райынан Фалмутқа тоқтауға мәжбүр болды, онда Таллеран мейрамханада Бенедикт Арнольдпен кездесіп қалғанын баяндады. Таллеран АҚШ-та болған кезінде өзін-өзі қамтамасыз ету үшін тауар саудасымен және жылжымайтын мүлікпен айналысқан банк агенті ретінде жұмыс істеді. Ол Нью-Йорктегі Аарон Бёррдің үйінде қонақ болып, Филадельфияда Теофил Казеновпен бірлесіп жұмыс істеді. 1794 жылдың 19 мамырында Филадельфия мэрі Мэтью Кларксон одан ант қабылдады. Таллеран «Мен Америка Құрама Штаттарына адал болып, адал қызмет етемін» деп ант берді. Бёрр кейіннен өзі Еуропаға айдалып кеткен кезде (1808-12 жж.) Таллеранның үйінде ұқсас баспана іздеді. Алайда, Таллеран бұл жақсылықты қайтарудан бас тартты, өйткені Бёрр 1804 жылғы дуэльде Таллеранның досы Александр Гамильтонды өлтірген. 1796 жылы Таллеран Францияға оралды. 9 Термидордан кейін ол достарын (әсіресе аббат Марсиал Бори Десренаудс пен Жермен де Сталь) Ұлттық конвентте және жаңадан құрылған Директорияда өзінің қайта оралуын талап етуге жұмылдырды. Оның есімі эмигранттар тізімінен алынып тасталды және ол 1796 жылдың 25 қыркүйегінде Францияға оралды. Англиямен сауда қатынастарының және колонизацияның ұлтты жаңарту жолы ретінде құндылығы туралы сөздерімен назар аударғаннан кейін, ол 1797 жылдың шілдесінде Сыртқы істер министрі болды. Ол 1798-1800 жылдары АҚШ-пен жарияланбаған теңіз соғысына айналған XYZ ісі бойынша пара талап етудің артында тұрды. 1796-1797 жылдардағы Италия науқанында Таллеран Наполеонның саяси мансабының мүмкіндігін көрді. Ол Наполеонға көптеген хаттар жазды, екеуі жақын одақтас болды. Таллеран Венеция Республикасын жоюға қарсы болды, бірақ Австриямен Кампо-Формио келісімін жасасқанда (Венеция Австрияға берілді) Наполеонды мақтады, өйткені ол Наполеонмен одақты нығайтқысы келген шығар. Кейінірек 1797 жылы Таллеран 18 Фруктидор төңкерісіне көмектесуде маңызды рөл атқарды, ол Директорияның екі орташа мүшесін Якобин басшысы Пол Баррас басқаратын жаңа үкіметке алмастырды.

Наполеонның тұсында

Таллеран, Наполеонның кіші інісі Люсьен Бонапартпен бірге 1799 жылғы 18 Брумердің төңкерісінде маңызды рөл атқарды, осы арқылы француз консулдығы үкіметі құрылды, бірақ қажет болған жағдайда қашуға дайындық жасады. Ол сондай-ақ Баррасты директорлық қызметінен кетуге көндірді. Наполеон Таллеранды тез арада Сыртқы істер министрі етіп тағайындады, бірақ ол Наполеонның сыртқы саясатымен көбінесе келіспеді. Ішкі саясатта Таллеран эмигранттарға, қарсылық көрсеткен дін қызметкерлеріне және батыстағы роялистерге қарсы қатаң заңдарды жоюға ықпалын пайдаланды. 1801 жылғы Конкордатта Папа Таллеранды экскоммуникациядан босатты, сонымен қатар дін қызметкерлерінің азаматтық конституциясын жойды. Таллеран 1802 жылы Амиен келісімінің жасалуына септігін тигізді. Ол Наполеонның Францияның ең жоғары кеңею шегіне жеткенін ойлағандықтан, содан кейін бейбітшілікті сақтауын қалады. Таллеран Германияның медиатизациясында маңызды рөл атқарды. 1797 жылғы Кампо-Формио келісімімен неміс князьдері Рейннің сол жағындағы жерлерінен ресми түрде айырылған, бірақ бұл 1801 жылғы Луневиль келісіміне дейін күшіне енген жоқ. Франция осы жерлерді аннексиялаған кезде, басшылар Баден, Бавария, Вюртемберг, Пруссия, Гессен және Нассау сияқты сол жағалаудағы аумақтарын жоғалтқан мемлекеттердің билеушілері шіркеулік княздықтарды секуляризациялау арқылы оң жағалаудағы жаңа аумақтар алуы керек деп санады. Осы билеушілердің көптегені жаңа жерлерді алу үшін пара берді, ал Таллеран мен оның серіктестері бұл процесте шамамен 10 миллион франк жинады. Бұл – қасиетті Рим империясының құлауының алғашқы соққысы болды. Таллеран көрші мемлекеттерде француз үстемдігін орнатуға көмектесіп, Бонапартқа өмір бойына бірінші консул атағын алуға көмектессе де, Францияның тұрақты игілігін қамтамасыз етудің барлық жолдарын іздеді. Ол 1803 жылғы мамырда Амиен бейбітшілігінің бұзылуын болдырмау үшін көп еңбек етті және сол жылдың басында Луизиананы сатып алуға қарсылық көрсетуге тырысты. Бұл оқиғалар, оның пікірінше, Францияның мүддесіне зиян келтірді және соғыс пен дипломатия арқылы қол жеткізген жетістіктеріне қауіп төндірді. Содан кейін ол Наполеонның амбицияларын баяулатуға және Еуропалық жүйені мүмкіндігінше сақтауға ұмтылды. Наполеон Таллеранды 1802 жылдың қыркүйегінде ұзақ жылдар бойы сүйіктісі болған Катерина Грандқа (туған есімі Ворле) үйленуге мәжбүр етті. Таллеран 1803 жылдың мамырында Наполеонның ұсынысымен Шато-де-Валенсайды сатып алды. Кейіннен ол 1808-1813 жылдары Наполеонның Испанияға басып кіргеннен кейін испан корольдық отбасының түрмесі ретінде пайдаланылды. 1804 жылдың мамырында Наполеон Таллеранға Империяның Ұлы палаталы атағын берді, оған жылына 500 000 франк төленді. 1806 жылы ол оңтүстік Италиядағы бұрынғы Папалық феодалы Беневентоның (немесе Беневент) тәуелсіз ханзадасы болды. Таллеран 1815 жылға дейін бұл атақты сақтап, княздықты басқа міндеттерімен бірге басқарды. Таллеран 1805 жылғы Пресбург келісімінде Австрияға және 1807 жылғы Тильзит бейбітшілігінде Пруссияға қатал қарауға қарсы болды. 1806 жылы Пресбургтен кейін ол неміс жерлерін қайта ұйымдастырудан үлкен пайда тапты, бұл жолы Рейн конфедерациясын құру арқылы. Ол Саксониямен Позен келісімін жасасты, бірақ Тильзит келіссөздерінен толығымен шеттетілді. Пруссияның Луиза патшайымы Наполеоннан елді сақтауды өтінгеннен кейін жылап, Таллераннан жұбаныш алды. Бұл оған Франциядан тыс Еуропа елдерінің элитасы арасында жақсы бедел әкелді.

Жақтарды ауыстыру

Өзінің енді көп сенімсіздік білдіретін басшысына қызмет етуден жалыққан Таллеран 1807 жылы сыртқы істер министрі лауазымынан қанағаттанды, бірақ император оны Мемлекеттік кеңесте Империяның Вице-директоры ретінде қалдырды. Ол Наполеонның Испаниядағы бастамасын жақтырмады, нәтижесінде 1808 жылы Пиреней соғысы басталды. 1808 жылдың қыркүйек-қазан айларында Эрфурт конгресінде Таллеран патша Александрға құпия кеңес берді. Патша Наполеонға күдіспен қарады. Таллеран Ресей монархының сенімін қайта қалпына келтірді, ол Наполеонның Австрияға қарсы тікелей әскери одақ құру әрекеттерін сынады. Наполеон Таллеранның патшаны өз ұсыныстарын қабылдауға көндіруге көмектесетінін күткен, бірақ Таллеранның мақсаттарына қарсы жұмыс істеп жатқанын ешқашан білмеді. Таллеран Наполеонның көптеген билеушілер арқылы құрған империясын әуелде бұзылатынына сенді. 1807 жылы министрліктен кеткеннен кейін Таллеран Наполеонның құпияларын сату үшін қарсы күштерден (көбінесе Австриядан, сондай-ақ Ресейден) пара алаяқтауды бастады. Таллеран мен Жозеф Фуше, әдетте саясатта да, қоғамда да жау болған, 1808 жылдың соңында жақындасып, императорлық мұрагерлік туралы пікірталас бастады. Наполеон бұл мәселені әлі шешпеген еді, және екеуі де заңды мұрагер болмаған жағдайда Наполеонның өлімінен кейін билік үшін күрес болатынын білді. Тіпті Наполеонның саясаты Францияны құлдырауға алып барады деп сенген Таллеран да биліктің бейбіт түрде ауысуын қажет деп түсінді. Наполеон олардың әрекеттерінен хабар алып, оларды опасыздық деп санады. Бұл оның Таллеранды Наполеонның маршалдарының алдында қатты сынауына себеп болды, онда Наполеон оны "әйнекті сындыра аламын, бірақ ол үшін қиналмаймын" деді, содан кейін Таллеранды "жібек шұлықтағы қоқыс" деп атады. Министр Наполеон кеткеннен кейін салқынқандылықпен: "Осындай ұлы адамның нашар тәрбиеленгені өкінішті" деді. Таллеран 1809 жылы Бесінші коалиция соғысынан кейін Австрияға қатысты қатал шараларға қарсы болды. Ол 1812 жылы Францияның Ресейге басып кіруіне де қарсы болды. 1813 жылдың соңында бұрынғы лауазымына қайта шақырылды, бірақ Таллеран биліктің Наполеонның қолынан шығып жатқанын сезді. Ол 1814 жылдың басында кеңестен кетуді ұсынды, бірақ Наполеон бұл қадамға келіспеді. Таллеран Париж құлағаннан кейін наурыз айының соңында патшаны қабылдады, оған Бурбон үйімен тұрақтылыққа жетудің ең жақсы мүмкіндігі бар екенін сендірді және оның қолдауын алды. 1814 жылдың 1 сәуірінде ол консерваторлық Сенатқа жетекшілік етіп, Парижде уақытша үкімет құрды, оның президенті болып сайланды. 2 сәуірде Сенат Наполеонды императорлық құқығынан айыру туралы актімен ресми түрде құлатты; 11 сәуірде ол Фонтенбло шартын бекітті және Бурбон монархиясын қайта орнату үшін жаңа конституцияны қабылдады.

Бурбондық реставрация және шілде монархиясы

1814 жылы сәуірде Наполеонның орнын Людовик XVIII басқарған кезде, Таллеран Бурбон әулетін қайта орнатудың басты тұлғаларының бірі болды, бірақ ол Людовик билігінің жаңа заңнамасына қарсы шықты. Таллеран Вена конгресінде француз тарапынан келіссөздер жүргізді және сол жылдың басында Париж шартына қол қойды. Бұл оның шеберлігінің нәтижесінде, шарты Францияға өте кеңдік көрсетті. Конгресс ашылғанда, шешім қабылдау құқығы төрт елге – Австрияға, Ұлыбританияға, Пруссияға және Ресейге ғана берілді. Франция және басқа еуропалық елдер қатысуға шақырылды, бірақ олар процеске әсер ете алмады. Таллеран дереу шағын елдердің қорғаушысы болды және шешім қабылдау процесіне қатысуды талап етті. Төрт үлкен держава Франция мен Испанияны, Таллеранның дипломатиялық шеберлігімен және Испания өкілі Педро Гомес Лабрадор маркизінің қолдауымен, конференцияның шешім қабылдау ортасына қабылдады. Испания біраз уақыттан соң шығарылды (маркиз Лабрадордың тиімсіздігі мен Испанияның мақсаттарының қияли сипаты салдарынан), бірақ Францияға (Таллеранға) соңына дейін қатысуға рұқсат берілді. Ресей мен Пруссия Конгресте өз аумақтарын кеңейтуге тырысты. Ресей Польшаны (қазірде орыс әскерлері басып алған) аннексиялауды талап етті, бұл талап Франция, Австрия және Ұлыбританияның наразылығына қарамастан қанағаттандырылды. Австрия Ресеймен немесе Пруссиямен болашақ қақтығыстардан қорқып, ал Ұлыбритания олардың кеңеюіне қарсы болды. Таллеран бұрынғы французға қарсы коалициядағы осы қайшылықтарды пайдалана білді. 1815 жылдың 3 қаңтарында Францияның Таллераны, Австрияның Меттернихі және Ұлыбританияның Кастлерегі арасында құпия шартқа қол қойылды. Бұл шарт, ресми түрде қорғаныс одағының құпия шарты, үш держава қажет болған жағдайда күш қолдануға келісті, «агрессияны тойтару» (Ресей мен Пруссиядан) және «қауіпсіздік пен тәуелсіздік күйін» қорғау үшін. Таллеран орталық позицияны орнатуға қол жеткізгеннен кейін, оның қолдауы үшін басқа елдерден бірқатар жеңілдіктер алды: Франция 1792 жылғы шекарасына қайтарылды, өтемақы талап етілмеді, француздықтар 1789 жылғы Француз революциясы басталғанда тәуелсіз болған паптық Контат Венассин, Монбельяр және Сальм графтықтарын бақылады. Кейін Франция үшін қайсысы жақсырақ болар еді: Пруссияға Саксонияның барлығын қосуға рұқсат беру (Таллеран патшалықтың тек бір бөлігінің қосылуын қамтамасыз етті) немесе Рейн провинцияларын қосу? Бірінші нұсқа Пруссияны Франциядан алыстатар еді, бірақ оған қарсылық күштірек болар еді. Кейбір тарихшылар Таллеранның дипломатиясы Бірінші дүниежүзілік соғыстың қақтығыс сызықтарын қалыптастырды деп санайды, әсіресе ол Пруссияға Рейннің батысындағы шағын неміс мемлекеттерін жұтуға мүмкіндік берді. Бұл Пруссия армиясын француз-неміс шекарасына алғаш рет орналастырды, Пруссияны Рур және Рейн аймағының аумағы, халқы және өнеркәсібі тұрғысынан ең ірі неміс державасы етті және ақырында Пруссия тағының астында Германияның бірігуіне жол ашты. Алайда, сол кезде Таллеранның дипломатиясы сәтті деп есептелді, өйткені ол жеңімпаздардың Францияны бөлу қаупін жойды. Таллеран Франциядағы өзінің беделін де нығайтты (ультрароялистер корольдік кабинетте бұрынғы «революционер» және «Дюк д’Энгиенді өлтірушінің» болуын мақұлдамады). Наполеонның 1815 жылы Францияға оралуы және оның кейін жеңілуі, «Жүз күн», Таллеранның дипломатиялық жеңістеріне кері соққы болды (ол Венада барлық уақыт бойы болды). Екінші бейбіт келісім әлдеқайда кеңдік көрсетті және Франция үшін Конгресс жұмысы аяқталғаны сәтті болды. 1815 жылдың 9 шілдесінде сыртқы істер министрі және кеңес төрағасы болып тағайындалған Таллеран сол жылдың қыркүйек айында екінші келісімге қарсылық білдіргендіктен, қызметінен кетті. Людовик XVIII оны Францияның Ұлы палата төрағасы етіп тағайындады, бұл көбінесе рәсімдік рөл болды және Таллеранға тұрақты табыс әкелді. Келесі он бес жыл бойы ол өзін «аға мемлекет қайраткері» рөлімен шектеді, полиция министрі Элиге, герцог Деказге, премьер-министр герцог де Ришельеге және басқа да саяси қарсыластарына қарсы сындар мен интригалар тудырды. Бордо герцогінің тууына орай Людовик XVIII Таллеранды Киелі Рух орденінің рыцары етті. 1829 жылдың желтоқсанында Таллеран «Националь» газетін құруға қаржы жұмсады. Газеттің редакторы оның жақын досы Адольф Тьер, Арман Каррел, Франсуа Мигне және Стендаль болды, ал газеттің алғашқы саны 1830 жылдың 3 қаңтарында жарық көрді. Газет тез арада Орлеанисттердің идеологиялық құралына айналды және француз либерал буржуазиясының арасында танымал болды. 1830 жылғы шілде революциясынан кейін Людовик Филипп I таққа отырғаннан кейін Таллеран Ұлыбританиядағы елші болуға келісім берді, ол 1830 жылдан 1834 жылға дейін осы қызметте болды. Осы қызметте ол Людовик Филипп режимінің заңдылығын нығайтуға тырысты. Ол 1830 жылғы Лондон конференциясында маңызды рөл атқарды, оның ұлы Шарль де Флао жасаған бөлісу жоспарын сынады және жаңадан тәуелсіз Бельгия Корольдігінің тағына Саксония-Кобургтың Леопольдін келтіруге көмектесті. 1834 жылдың сәуір айында ол Францияны, Ұлыбританияны, Испанияны және Португалияны одақтас еткен шартқа қол қойып, дипломатиялық мансабын аяқтады. 1834 жылдың қарашасында Лондон елшілігінен кеткеннен кейін Таллеран француз саясатына белсенді қатысуын тоқтатты. Ол Валансе шатосы мен Сен-Флорентен арасында уақытын бөліп, жиі банкеттер берді және қонақтарымен вист ойнады. Оның денсаулығы нашарлай бастады және Людовик Филипп I оған дөңгелек кресло берді. Ол көбінесе Дино герцогинясының серігі болды және оның қызы Полинеге білім берумен айналысты. Таллеран мұрасы мен Наполеон мифінің дамуына байланысты туындаған қайталанатын депрессиядан зардап шекті. Осы мақсатта ол өзінің өмірбаяндық кітабын, «Мемуарларын» өлімінен кейін 30 жыл өткен соң жариялауға бұйрық берді. Ол сонымен қатар болашақта қоғамдық пікірді қалыптастыруға ықпал ететін адамдармен достық қарым-қатынас орнатуға тырысты, олардың ішінде Оноре де Бальзак, Леди Гранвилл және Альфонс де Ламартин болды. Өмірінің соңғы жылдарында Таллеран Католик шіркеуімен қайтадан жарасуды жоспарлады. 1838 жылдың 16 мамырында ол шіркеуге жасаған қателіктерін мойындады және Папа Григорий XVI-ға бағыну туралы хатқа қол қойды. Ол келесі күні, сағат 15:55-те Сен-Флорентенде қайтыс болды. 1838 жылдың 17 наурызында өсиетіне қосымша Таллеран өзінің «Мемуарларын» және құжаттарын Дино герцогинясына және Адольф де Бакурға қалдырды. Соңғысы оларды мұқият өңдеді және Таллераннан шыққан басқа да материалдарды қосты. Оларға күмән туды: біріншіден, Таллеран өзінің маңызды құжаттарының көп бөлігін жойғанын білуге болды, екіншіден, де Бакур қазір бізге белгілі байланысты әңгімені шатасқан нотаттардан құрастырған болуы мүмкін. «Мемуарлар» кейін герцог де Брогли өңдеп, 1891 жылы жарияланды.

Жеке өмір

Таллеранның әуреттілік пен ләззатқа құмарлықпен айналысқаны белгілі болды. Ол жиырмадан астам баланың әкесі болуы мүмкін, бірақ заңды баласы болған жоқ. Оның төрт мүмкін баласы анықталды: Шарль Жозеф, граф де Флао, Таллеранның заңсыз ұлы деп қабылданған; суретші Эжен Делакруа, бір кезде Таллеранның ұлы деп айтылған, бірақ бұл мәселені зерттеген тарихшылар күмәндандырды (мысалы, француз елшісі Леон Ноэль); болашақ әйелі Кэтрин Ворле Грандтан туған болуы мүмкін «Сырлы Шарлотта»; және герцог және герцогиня Диноның қызы Паулина. Осы төрт оқиғаның тек біріншісіне ғана тарихшылар сенім білдіреді. Дегенмен, француз тарихшысы Эммануэль де Вараскиль Таллеран мен Паулина арасындағы әке-қыз қарым-қатынасына жақында үлкен сенім білдірді, оны «сүйкімді Минетт» деп атады. Таддей Стивенс «Стивенс туғанға дейін бір жыл бұрын Жаңа Англияға Таллеран бармады». Аристократ әйелдер Таллеранның саяси тактикасының маңызды бөлігі болды, олардың ықпалы және шекарадан кедергісіз өту қабілеті үшін. Оның сүйіктісі деп саналатын Жермен де Сталь оған үлкен әсер етті, ал ол оған. Олардың жеке философиялары өте әртүрлі болғанымен (олар романтик болса, ол сезімтал емес еді), ол оған үлкен көмек көрсетті, әсіресе Баррасқа Таллеранның Америкадағы жер аударылуынан Францияға оралуына рұқсат беру үшін лоббилеу арқылы, содан кейін оны сыртқы істер министрі етіп тағайындады. Ол Үндістанда туып, сол жерде Чарльз Грандқа үйленген Кэтрин Ворлемен бірге өмір сүрді. Ол 1780 жылдары Парижге қоныстанғанға дейін саяхаттап жүрді, онда бірнеше жыл бойы атақты куртизан ретінде өмір сүрді, содан кейін Грандтан ажырасып Таллеранға үйленді. Таллеран үйленуге асықпады, және көптеген кейінге қалдырулардан кейін Наполеон оны 1802 жылы қарым-қатынасты ресмилеуге немесе саяси мансабын тәуекелге салуға мәжбүр етті. Вена конгресінде (1814–1815) жоғары деңгейдегі келіссөзші болып қызмет еткенде, Таллеран өзінің немере інісі Дино герцогының әйелі Доротея фон Биронмен келісімге келді. Көп ұзамай ол Кэтриннен ажырасты. Таллеранның сатқындығы белгілі болды; Ансиен режим дәстүрінде ол мемлекеттік міндеттері үшін ақы алатынын күтті. Мысалы, Германияның медиатизациясы кезінде, кішігірім неміс мемлекеттерінің бірігуі кезінде, бірқатар неміс билеушілері мен элиталары оған өз иеліктерін сақтау немесе аумақтарын кеңейту үшін ақы төледі. Ол АҚШ үкіметінен келіссөздер бастау үшін ақша сұрады, бұл дипломатиялық апатқа әкелді («XYZ ісі»). Еуропадағы дипломатиялық табысы мен АҚШ-тағы сәтсіздік арасындағы айырмашылық оның дипломатиясы француз армиясының күш-қуатына берік негізделгенін көрсетеді, бұл қолжетімді неміс мемлекеттеріне қорқынышты қауіп төндірді, бірақ теңіздерде британдық теңіздік үстемдік болғандықтан АҚШ-қа қауіп төндіруге логистикасы болмады. Наполеон жеңілгеннен кейін ол «Беневенто князі» атағынан бас тартты, бірақ оның әйелі сияқты өмір бойы «Талейран князі» атағымен Талейран герцогы болды. Биограф Филип Зиглер Таллеранды «көрнекілік пен нәзіктіктің үлгісі» және «шеберлік пен қулықпен жаратылған жаратылыс» деп сипаттады. Ол Адель де Бельгард пен оның әпкесі Ауроре өткізген салонға жиі баратын, ол бес жыл бойы үнемі бірге тамақтанатын. 1801 жылдан 1804 жылға дейін ол Бордодағы Шато-О-Брионға ие болды. 1803 жылы Наполеон Таллеранға шетелдік беделді адамдарды қабылдау үшін қолайлы орын ретінде Шато-де-Валенсайды сатып алуға бұйрық берді, ал Таллеран оны 1838 жылы қайтыс болғанға дейін өзінің негізгі тұрғылықты жері етті. Ол жерде ол танымал француз аспазшысы Мари Антуан Каремді жұмысқа алды, ол «патшалардың аспазы және аспазшылардың патшасы» деп аталатын алғашқы атақты аспазшылардың бірі болды және ол онымен күн сайын бір сағат өткізді. Оның 1812 жылы сатып алынған және 1838 жылы Джеймс Майер де Ротшильдке сатылған Париждегі резиденциясы қазір АҚШ елшілігінің меншігінде. Таллеранды сатқын деп санады, себебі ол кейбірі өзара жау болған жүйелерді қолдады. Француз философы Симон Вейлдің айтуынша, оның адалдығын сынға алу негізсіз, өйткені Таллеран әр режимге қызмет етпеді, бірақ шын мәнінде «әр режимнің артында Франция» болды. Өмірінің соңына таман, Таллеран кішкентай немересіне қарапайым дұғаларды үйрету кезінде католиктік дінге қайтадан қызыға бастады. Аббат Феликс Дюпанлуп өзінің соңғы сағаттарында Таллеранға келді және оның есебіне сәйкес Таллеран мойындады және экстремалды майлауды алды. Әбб Талейранның алақандарын майлауға тырысқанда, ол оған қолдарын кері бұрып, дін қызметкерінің қолына майлауға рұқсат берді, өйткені ол епископ еді. Ол сондай-ақ аббаттың қатысуымен «Католик, Апостолдық және Рим шіркеуін мазалаған және оған өзінің түскен қателіктерін» ашық жоққа шығарған солемді жарияламаға қол қойды. Ол 17 мамыр 1838 жылы қайтыс болды және Валенсай шатосының жанындағы Нотр-Дам капелласына жерленді. Бүгінде дипломатия өнері туралы сөз болғанда, «ол Таллеран» деген фраза мемлекеттік істерде өте тапқыр және шебер дипломатты немесе цинизмге бой алдырған, адалдығы жоқ саясаткерді сипаттау үшін қолданылады.

Анекдоттар

1797 жылы Ұлыбритания королі қайтыс болды деген қауесет тарады. Ішкі ақпараттан пайда табуды үміттенеген банкир Таллеранның есігіне келіп, ақпарат сұрады. Таллеран: "Әрине. Мен қуанышты болар едім, егер мен берген ақпарат сізге пайдалы болса." Банкир Таллеранның сөзін тынысымен тыңдады: "Кейбіреулер Англия королі қайтыс десе, енді біреулер өлмеді дейді, мен жеке басым ешқайсысына да сенбеймін. Бұл туралы сізге құпия айтамын, бірақ сіздің сыр сақтауыңызға сенемін." Испания елшісі Таллеранға дипломатиялық хаттарының мөрлері бұзылғаны туралы шағымданды. Таллеран: "Мен оқиғаның қалай болғанын болжай аламын. Сіздің хатыңыздың ішіндегіні білу үшін біреу ашқан деп ойлаймын." Жермен де Стальдің "Дельфин" романында Таллеран қарт әйел, ал өзі қаһарман ретінде бейнеленген. Мадам де Стальмен кездескенде Таллеран: "Маған сіздің романыңызда екеуміз де әйел кейпінде суреттелгенін айтты." Таллеран ұйықтағанда төсектен құлаудан қатты қорқатын. Осыған жол бермеу үшін төсегінің ортасын шұңқылатып жасатқан. Қосымша қауіпсіздік үшін бірден он төрт мақтадан тігілген түнгі бас киім киетін, олар "тиараға" ұқсас бір затпен байланыстырылған. Одақтастар келгеннен кейін Таллеранның сарайында Александр патша қонақта болды. Кейіннен оның жатын бөлмесі уақытша үкіметтің бас кеңсесіне айналды. Маңызды оқиғаларды жатын бөлмеде өткізу жиі кездесетін, себебі бұл үй иесі үшін жылы болса, ал қатысушылар суық түнде тұруға мәжбүр болатын. Түрік елшісінің қайтысы туралы естіген Таллеран: "Ол мұның қандай мағынасы бар екенін білгісі келді екен?" деген сөзді айтқан деседі. Бірақ бұл цитата көбінесе 1838 жылы Таллеранның қайтысынан кейін австриялық дипломат Меттернихке тиесілі деп есептеледі. Парижді одақтастар басып алған кезде пруссиялық генерал Блюхер Францияның Пруссияға қарсы жеңісінің құрметіне аталған Иена көпірін қиратуды қалады. Париж префекті Блюхердің шешімін өзгертуге тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады, соңында Таллеранға хат жазып, генералдан көпірді бұзбауын сұрауға рұқсат сұрады. Таллеран оның орнына Парижде болған Александр патшаға хат жазып, Париж тұрғындарына көпірді жаңа атаумен (Pont de l'École militaire) ашуға рұқсат беруін сұрады. Патша келісімін берді, ал Блюхер одақтасы ашқан көпірді бұза алмады. Көпірдің атауы Луи-Филипп тұсында бастапқы атына қайтарылды. Англияның Манчестер қаласындағы Левеншульм ауданы Таллеран атымен аталады. Жергілікті дәстүр бойынша, ол 1792-94 жылдары осы жерде болған.

Ғылыми зерттеулер

Блинн, Гарольд И. "Вена конгресінде Таллиран туралы жаңа жарық". Pacific Historical Review 4#2 1935, 143–160 беттер. онлайн
Ерл, Джон Л. "Филадельфиядағы Таллиран, 1794–1796". Pennsylvania Magazine of History and Biography 91#3, 1967, 282–298 беттер. онлайн
Ферраро, Гульельмо. Еуропаның қайта құрылуы: Тальеран және Вена конгресі, 1814–1815 (1941) онлайн
Неаве, Г. "Мсье де Тальеран Перигордың қасиеттері". Жоғары білім беру саясаты 19, 401–409 (2006). онлайн
Норман, Барбара. Наполеон мен Талейран: Соңғы екі апта (1976) онлайн
Росс, Стивен Т. Еуропаның дипломатиялық тарихы, 1789–1815: Франция Еуропаға қарсы (1969)
Скед, Алан. "Таллеранд және Англия, 1792–1838: Жаңаша түсіндіру". Diplomacy & Statecraft (2006) 17#4, 647–664 беттер.
Стинчкомб, Уильям. "Таллиранд және 1797–1798 жылдардағы америкалық келіссөздер". Journal of American History 62#3, 1975, 575–590 беттер. онлайн
Суэйн, Дж. Е. "Таллеранның соңғы дипломатиялық кездесуі". The Historian 1#1, 1938, 33–53 беттер. онлайн, Ұлыбританиядағы елші.

Тарихнама

Монкур, Джеймс А. ред. Еуропалық тарихи биография зерттеулеріне нұсқаулық: 1450–қазіргі уақытқа дейін (4 том, 1992); 4:1823–33

Негізгі дереккөздер

Альберт де Брольдің "Тальейранның естеліктері" басылымы. (1891) онлайн
Дилке, Чарльз Вентворт. "Тальейран естеліктері". The North American Review, 152-том, 411-сан, 1891, 157–174-беттер. онлайн
Тальейран, Принц. Вена конгресі кезіндегі Тальейран мен король Людовик XVIII-нің хат алмасуы (Kessinger Publishing, 2005).