Кіріспе

Француз физигі және астрономы (1786–1853)

Доминик Франсуа Жан Араго, жай ғана Франсуа Араго деп белгілі (fʁɑ̃swa aʁaɡo; каталан: Francesc Aragó; 26 ақпан 1786 – 2 қазан 1853), француз математигі, физигі, астрономы, масон, Карбонари революционерлерін қолдаушы және саясаткер болған.

Ерте өмір және еңбек

Араго Франциядағы Пиреней-Ориенталь департаментіндегі Перпиньян қаласына жақын, 3000 тұрғыны бар шағын Эстагель ауылында дүниеге келді. Оның әкесі Франсуа Бонавентура Араго (1754–1814), анасы Мари Араго (1755–1845) болды. Араго төрт бауырдың үлкені еді. Жан (1788–1836) Солтүстік Америкаға эмиграциялап, Мексика армиясында генерал болды. Жак Этьен Виктор (1799–1855) 1817–1821 жылдары Луи де Фрейсинеттің «Урания» кемесімен жасаған саяхатына қатысты, ал Францияға оралғаннан кейін журналистика мен драмаға берілді. Төртінші бауыры Этьен Винсент (1802–1892) Оноре де Бальзакпен «Бираг мұрагері» романын жазуға бірлесіп жұмыс істеген, ал 1822–1847 жылдары көбінесе бірлесіп көптеген жеңіл драмалық туындылар жазды. Франсуа Араго әскери мамандыққа бейімділігін көрсетіп, Перпиньян қалалық колледжіне жіберілді, онда ол Эколь Политехникасына емтиханға дайындалу үшін математиканы оқып бастады. Екі жарым жылдың ішінде емтиханға қажетті барлық пәндерді меңгеріп, одан да көп білім алды. 1803 жылдың соңында Араго Париждегі Эколь Политехникаға түсті, бірақ ондағы профессорлардың білім беруге немесе тәртіп сақтауға қабілетсіз екенін байқады. Оның мақсаты артиллерия қызметіне өту болды, 1804 жылы Симеон Пуассонның кеңесі мен ұсынысы бойынша Париж обсерваториясының хатшысы болып тағайындалды. Ол Пьер Симон Лапласпен танысып, оның ықпалымен Жан Батист Биотпен бірге Дж. Б. Ж. Деламбр бастаған, 1804 жылы П. Ф. А. Мешайнның қайтысынан кейін тоқтап қалған меридиандық доға өлшемдерін аяқтауға кірісті (Деламбр мен Мешайнның меридиандық доғасы). Араго мен Биот 1806 жылы Парижден шығып, Испания таулары бойында жұмыстарды бастады. Биот Форментера ендігін анықтағаннан кейін Парижге оралды, ол зерттеулер жүргізілген ең оңтүстік нүкте болды. Ол 1819 жылы Ұлы кометаның құйрығынан поляризацияланған жарық ашып, кометаның поляриметриялық бақылауын алғаш жасаған адам болды. Жарық жылдамдығын эксперименттік жолмен анықтау идеясын кейіннен Гипполит Физо мен Леон Фуко іске асырды, оны 1838 жылы Араго ұсынған, бірақ оның нашар көру қабілеті егжей-тегжейлі жоспарлауға немесе эксперимент жүргізуге кедергі келтірді. Арагоның ғалым және ашқан ретіндегі даңқы негізінен магниттік құбылыстарға, Леон Фукомен бірге орамдық тоқтарды ашқандығына және одан да көп оптикаға қосқан үлесіне байланысты. Ол су, шыны, мыс сияқты темір емес беттерде тербеліске арналған магниттік ине бетке жақындаған сайын тербелісінің мөлшеріне қарай тезірек төмен түсетінін көрсетті. Бұл жаңалық 1825 жылы Корольдік қоғамның Копли медалін жеңіп алды, содан кейін айналатын мыс пластинасы үстіне ілінген магниттік инеге қозғалысын беруге бейім екені анықталды, оны ол «айналма магнетизмі» деп атады, бірақ (Фарадейдің 1832 жылғы түсіндірмесінен кейін) қазір бұрандалы ток деп аталады. Араго сонымен қатар Солтүстік шамы мен магниттік элементтердің өзгеруі арасындағы ұзақ күдіктелген байланысты дәлелдеген деп санауға құқылы. 1828 жылы ол Швеция Корольдік ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды. Оптика саласында Араго өзі де маңызды жаңалықтар жасады, сонымен қатар Жан-Огюстен Френельдің генийін ынталандырды, оның тарихы, сондай-ақ Этьен Луи Малус пен Томас Янгтың тарихымен оның өмірінің бұл бөлігі тығыз байланысты. XIX ғасырдың басында кем дегенде үш философтың еңбектері жарықтың толқындық теориясын қалыптастырды. Френельдің осы теорияны қолдаған аргументтерін Лаплас, Пуассон және Биот, эмиссия теориясының жақтастары, оларды қатты қолдады. Араго толқындық гипотезаны қолдауға қосқан көптеген үлестерінің бірі – ол ауадағы, судағы және шыныдағы жарық жылдамдығын тікелей өлшеу үшін жүргізілуі тиіс экспериментті ұсынды. Эмиссия теориясы бойынша жылдамдық ортаның тығыздығы артқан сайын үдеуі керек, ал толқындық теория бойынша баяулауы керек. 1838 жылы ол академияға өзінің аппаратының егжей-тегжейін жеткізді, ол 1835 жылы Чарльз Уитстон электр разрядының жылдамдығын өлшеу үшін қолданған релелік айналарды пайдаланды; бірақ жобаны жүзеге асырудағы үлкен қиындықтар мен 1848 жылғы революция салдарынан оның еңбегіне кедергі келтіргендіктен, 1850 жылдың көктеміне дейін ол өз идеясын сынауға дайын болды; содан кейін оның көзі кенеттен нашарлап қалды. Алайда, оның өлімінен бұрын тығыз ортадағы жарықтың баяулауы Х. Л. Физо мен Б. Л. Фуконың эксперименттерімен дәлелденді, олар егжей-тегжейлі жақсартулармен бірге ол ұсынған жоспарға негізделді. 1834 жылы Араго Шотландияға тағы да сапар шекті, Эдинбургте өткен Британдық қауымдастықтың мәжілісіне қатысты...

Соңғы жылдар

Араго өмірінің соңына дейін тұрақты республикашыл болып қалды. 1852 жылғы төңкерістен кейін, ең әуелі қант диабетімен, содан кейін сусынына байланысты асқынған Брайт сырқатынан зардап шеккенімен, ол адалдыққа ант берудің орнына астроном қызметінен бас тартты. Наполеон III қарт адамға ешқандай кедергі келтірмеуге және қалағанын айтуға және істеуге еркіндік беруге бұйрық берді. 1853 жылдың жазында дәрігерлер Арагоға туған жерінің ауасының тиімділігін сынап көруге кеңес берді, сол себепті ол шығыс Пиреней тауларына аттанды, бірақ бұл тиімсіз болды және ол Парижде дүние салды. Оның қабірі Париждегі танымал Пэр-Лашез зиратында орналасқан. Араго атеист болған.

Арагоның атымен аталған

Твенте университетінің қолданбалы физика студенттік бірлестігі Арагоның есімімен аталады. Оның аты Эйфель мұнарасына жазылған 72 есімнің қатарында. Сондай-ақ, оның құрметіне сыртқы негізгі белдеудегі 1005 Араго астероиды, Нептун планетасының ішкі сақинасы, Ай бетіндегі Араго кратері және Марс планетасындағы Араго кратері аталған. Оның есімімен екі француз кабель кемесі аталды: 1882 жылғы «Франсуа Араго» және 1914/1931 жылдардағы «Араго».

Құрметтер

Леопольд орденінің офицері. 1842 жылғы Пруссияның ғылым және өнер саласындағы «Pour le Mérite» ордені.