Кіріспе

Латын әдебиетінде Август поэзиясы – Рим императоры Цезарь Августың билігі тұсында гүлденген поэзия, оның ең көрнекті өкілдері Вергилий, Гораций және Овидий. Ағылшын әдебиетінде Август поэзиясы – Август әдебиетінің бір саласы, ол 18-ғасыр поэзиясын, әсіресе ғасырдың бірінші жартысын қамтиды. Бұл термин бастапқыда Георг I патшаның өзін атау үшін қолданған сөзінен туындаған. Ол өзін Августтай санаған. Сондықтан британдық ақындар осы терминді өздерінің шығармашылығын сипаттау үшін пайдаланды, себебі ол тағы бір маңызды жайтқа сай келді: 18-ғасырғы ағылшын поэзиясы саяси, сатирикалық сипатқа ие болды және өлеңдерде жеке тұлғаның немесе қоғамның қайсысы басымдыққа ие екені туралы философиялық мәселе орталық орын алды.

Шолу

Британ әдебиетінің "Август дәуірі" деп аталатын кезеңінде ақындар бір-бірінің еңбектерін заманағыш романшылардан гөрі жақсырақ білген (август прозасын қараңыз). Олар бір-бірінің туындыларын тікелей дамытып, сатира арқылы қарсы пікірлерін күшейтіп, контрапункт тәсілімен жазған. Ғасырдың басында пасторальдың мәні мен рөлі төңірегінде Амброз Филипс пен Александр Поп арасында, содан кейін олардың ізбасарлары арасында қызу дау болды. Бірақ мұндай пікір қақтығысы екі әдеби ағымның бірдей уақытта дамуының нәтижесінде ғана мүмкін болды. Жалпы ағым, тек ақындар арасындағы күрес арқылы ілгері жылды, роман жанрындағыдай: субъективті "өз"ді лайықты тақырып ретінде табу, жеке психологияға басымдық беру, барлық өнер туындыларының қоғамның игілігі үшін жасалған көрсету және қоғамдық әрекет екенін қауптай беру. Осы үлкен тудың астында жеке-жеке шайқастар өтті. Екінші даму, екі тараптың да келіскені сияқты, поэзияның барлық классикалық формаларын біртіндеп иемденіп, жаңаша құру болды. Поэзияның әрбір жанры қайта қаралып, жаңа функцияларды орындау үшін пайдаланылды. Ода, баллада, элегия, сатира, пародия, ән және лирикалық поэзия бұрынғы, бастапқы әдеби мағыналарынан өзгеше мақсатта қолданылды. Одалар мадақтаудан, балладалар хикаяттаудан, элегиялар шын ниетпен еске алудан, сатиралар нақты ойын-сауықтан, пародиялар шеберлікпен орындалатын қойылымдардан, әндер жеке ой-сезімдерден, ал лирика ғашықтың зарлануынан гөрі жеке адамды – ер немесе әйелді жұртқа таныстыратын болды. Бұл екі даму (адамға баса назар аудару және автордың жанрды қайта жаңартуға дайындығы) Макс Вебердің пікірінше, протестантизмнің кеңеюіне байланысты, себебі олар Мартин Лютердің барлық сенушілердің діни қызметкер екендігі туралы доктринасының және кальвинистердің жеке құдайлық аянға (соның салдарынан жеке адамның қабілеті мен құндылығына) баса назар аударуының бірте-бірте күшеюін көрсетеді. Бұл буржуазияның күші мен белсенділігінің артуы және өсіп келе жатқан индустрияландыруда жұмысшының үйінен айырылуының көрінісі ретінде де қарастырылуы мүмкін. Марксистер, мысалы, Э. П. Томпсон айтқандай, адамдар фабрикаға немесе заводқа жұмыс істеуге мәжбүр болғандықтан, отбасыларында және қауымдастықтарында қалуға мүмкіндік болмады, сондықтан олар өздерін оқшауланған сезіне бастады. Субъективті жеке тұлғаның әлеуметтік жеке тұлғаға қарсы дамуы сауданың басқа экономикалық өндіріс әдістеріне қарағанда табиғи реакциясы болды, немесе тұйықталу мен кедейлердің қалаларға көшіруінен туындаған әлеуметтік байланыстың бұзылуының белгісі болуы мүмкін. Субъективті "өз"дің пайда болу себептеріне қатысты көптеген басқа да ықтимал және логикалық түсіндірмелер бар. Бірақ себеп қандай болса да, ақындар осы дамудың кернеуін көрсетті, консервативті көзқарастар әлеуметтік тұлғаны, ал жаңадан пайда болған көзқарастар жеке тұлғаны жақтады.

Александр Поуп, Скриблириандар және поэзия әлеуметтік әрекет ретінде

Август дәуірінің поэзиясы Александр Поптың ықпалында болды. Поп өте жас кезінде шығармаларын жариялап, өмірінің соңына дейін осыны жалғастырғандықтан, оның поэзиясы 1710-шы, 1720-шы, 1730-шы, тіпті 1740-шы жылдардағы әңгімелерде маңызды нүкте болып табылады. Сонымен қатар, Поптың қабілеттері оның мансабының басында танылды, сондықтан замандастары оның басымдығын мойындады. Шындығында, Поп сияқты ақын көптен бері көпшілік алдында көшбасшы ретінде мойындалған емес, және Джон Драйден немесе Уильям Вордсворт сияқты тұлғалардың екінші буыны оның орнын басып тастаған жоқ. Техникалық тұрғыдан алғанда, Александр Поптың иамбтық пентаметрлік жабық жұп өлеңіндегі (қаһармандық өлең) кемелдігіне небары ақын жеткен, ал оның жолдары қазіргі ағылшын тілінде көптеген клишелер мен мақал-мәтелдерді тудырды. Дегенмен, Поптың бәсекелестері аз болса да, жаулары көп еді. Оның техникалық кемелдігі оны саяси, философиялық немесе діни қарсыластардан қорғамады, ал Поптың өзі басылымдарда дауласуға бейім болды. Оның техникалық артықшылығы Попты басқа авторлардың өңдеуі мен аудармасында ақылсыз түзетулер жасауға итерді. Алайда, Поп пен оның жаулары (көбінесе 1727 және 1738 жылдардағы «Дунциада» атты сатирикалық туындысында Поп оларды сәтті сатиралағандықтан «Дунцтар» деп аталды) поэзияның дұрыс тақырыбы және поэтикалық дауыстың дұрыс бейнесі туралы маңызды мәселелер үшін күресті, және екі тараптың жетістіктері де, қателіктері де шайқастың маңыздылығын көрсетті. Поп пен Филипс арасындағы пікірталас 1709 жылы Александр Поп өзінің пасторальдарын жариялағанда болды. Поптың пасторальдары төрт маусымды қамтыды. Олар жарық көрген кезде, Баттон кофеханасындағы Аддисонның «Кіші Сенат» мүшесі Томас Тикель (жоғарыда қараңыз) Guardian газетінде Амброз Филипс пасторальдарын Поптың пасторальдарынан жоғары бағалаған мақала жазды. Поп Guardian газетінде жауап ретінде Филипс пасторальдарын мақтап, оларға қара көңілділікпен жауап берді. Поп Филипс ең нашар жолдарын келтіріп, оның өңдеуін мазақтап, бос жолдарын көрсетуден ләззат алды. Филипс Баттон кофеханасының еденіне Поп пайда болған жағдайда оны ұру үшін таяқтар қойды. 1717 жылы Поп пасторлық поэзия туралы диссертациясында пасторлық теориясын түсіндірді. Ол пасторальдық бейнелердегі шопандар мен олардың сүйіктілері заманауи шопандар болмауы керек, олар Алтын ғасырдың символы болуы керек деп мәлімдеді: «біз шопандарымызды қазіргі шопандар ретінде емес, ең жақсы адамдар жұмыс істеген кезде болуы мүмкін болған ретінде сипаттауымыз керек» (Гордон). Филипс пасторальдары аса нашар өлеңдер емес еді, бірақ олар пасторальды «жаңарту» қалауын көрсетті. 1724 жылы Филипс «Уолполдан, мемлекетті басқарушыдан, балалар бөлмесіндегі мисс Пултенейге» арналған өлеңдер сериясын жазып, поэзияны қайта жаңартады. Ол үшін жол ұзындығын 3,5-ке дейін қысқартты, яғни қалыпты иамбтық пентаметрлік жолдың жартысына жуығы. Генри Кэри осы өлеңдерді сатирикалық түрде ең жақсы жазғандардың бірі болды, ал оның Namby Pamby Филипс пен оның әрекеттерін жоюға айналды. Алайда, Филипс пен Поп арасындағы ерекшелік жеке өлеңдер мен олардың жауаптары емес, екі ақынның да пасторальды және оданы өзгертіп, бейімдегендігі болды. Поптың Алтын ғасыр пасторалына деген талабы, Филипс оны жаңартуға деген құштарлығы сияқты саяси мәлімдеме жасады. Амброз Филипс модернизмнің жеңіске жетуіне ұмтылса, Поптың жасанды түрде шектелген пасторалы идеалдың (ежелгі феодалдық тәртіпке негізделген) қандай болуы керектігін көрсетті. Скриблер клубы поэзиямен қатар проза да жазды, ал клубтың құрамында Джон Гей болды, ол Поптың досы және әріптесі ғана емес, сонымен қатар сол дәуірдің басты дауыстарының бірі болды. Джон Гей, Поп сияқты, пасторальды бейімдеді. Гей Поптың ұсынысы бойынша жұмыс істеп, The Shepherd's Week-те жаңартылған пасторалды пародия жазды. Сондай-ақ ол «Тривиа» шығармасында Ювенал сатираларын еліктеді. 1728 жылы оның «Күсік операсы» үлкен жетістікке жетіп, бұрын-соңды болмаған сексен қойылымға шықты. Бұл шығармалардың бәрінде ортақ нәрсе – жанашырлық. Trivia-да Гей Лондонда тұратын және құлап жатқан қабырғалар мен төсек-орынды шұңқырлар қауіп төндіретін адамдарға жанашырлық танытатын сияқты жазады, ал The Shepherd's Week күнделікті өмірдің ақымақтықтары мен ерекшеліктері туралы егжей-тегжейлі мәліметтер келтіреді. Тіпті «Күсік операсы», Роберт Уолполды сатиралайтын шығарма, өзінің кейіпкерлерін жанашырлықпен бейнелейді. Зұлымдардың өзіне тән әндері бар және олар шексіз зұлымдық емес, қажеттіліктен әрекет етеді. Гейдің үні Джонатан Свифт үнінен мүлдем өзгеше. Свифт өзінің адамзатты жек көретінін, бірақ жеке адамдарды сүйетінін айтқан, ал Гейдің поэзиясы адамзатқа деген сүйіспеншілікті және тым байыпты немесе мақтанғақ адамдарды жеңіл мазақтап көрсетеді. Ескі стильдегі поэтикалық пародия автордың стилін көңіл көтеру үшін еліктеуді білдірді, бірақ мазақтау үшін емес. Еліктелген адам сатираланбады. Амброз Филипс пасторальды заманауи лириканы бейнелеу үшін бейімдеу және жаңарту идеясын ұсынды (яғни, оны заманауи шопандардың жеке махаббат шағымдарын жазу үшін пайдалану), онда жеке тұлғалар өрнектеледі, ал жалпы, типтік және идеализирован шопаннан нақты, шын және жеке шопанға көшу пікірталастың мәні болды. Амброз Филипстен бұрын Джон Филипс, 1701 жылғы «The Splendid Shilling» шығармасы Джон Мильтонның бос өлеңінде кедейліктің қайғысына арналған еліктеу болды, ол Аддисонның Kit Kats клубымен мақтанды. «The Splendid Shilling», Поптың поэзиясы және «Торі зиялыларының» басқа поэзиясы сияқты, әлеуметтік адамның мәлімдемесі болып табылады. Шиллинг, кедейлік және шағымдардың бәрі Лондондағы адам, қоғамдағы және бірлестіктегі адам тұрғысынан қарастырылады, бірақ жеке тұлға немесе ерекшеліктері тұрғысынан емес. Бұл Скриблерлер поэзиясына толық сәйкес келетін өлең болды. Алайда, Амброз Филипстен кейін ақындар идеал емес, ерекшеліктер мен шындықтар туралы айта бастады. Бұл пікірталас және поэтикалық кернеу ғасырдың соңында Сэмюэл Джонсонның «тюльпан жолақтары» туралы пікірталасына дейін жалғасты (Rasselas).

Аударма және бейімдеу

Гей Ювеналады бейімдеді, өйткені Поп Вергилийдің «Эклогтарын» бейімдеген еді, және Август дәуірінде классикалық ақындарды «жаңарту» кең таралған құбылыс болды. Бұл аударма емес, классикалық үлгілерді еліктеу болды, және осы еліктеу ақындарға жасаған пікірлері үшін жауапкершіліктен қашып құтылуға мүмкіндік берді. Александр Поп, «Августқа хатында» Горацийді еліктеу арқылы патшаға тікелей жағымсыз пікір білдіре алды. Сол сияқты, Сэмюэл Джонсон Август дәуіріне жататын «Сатира III-тің еліктемесі» атты «Лондон» өлеңін жазды. Еліктеудің өзі консервативті болды, өйткені барлық жақсы нәрселер ескі классикалық білімде табылатынын дәлелдеді, бірақ осы еліктемелер прогрессивті мақсаттарда қолданылды, себебі оларды қолданған ақындар көбінесе саяси жағдайға наразылық білдіру үшін мұны істеді. Адаптацияны оқығандар түпнұсқаны білуі керек деп есептелді. Шын мәнінде, түпнұсқа аударма грамматикалық мектептегі стандартты сынақтардың бірі болды. Поптың Гомердің «Илиадасы» мен «Одиссеясын» аударғаны Август аудиториясына қолжетімді ету үшін емес, Гомер мен Поптың арасындағы орталық тұғырды алып жатқан жаңа туынды жасау үшін болды. Аударма мәтіндік тұрғыдан дәл болуы керек еді, бірақ ол Поптың аудармасы болуы керек еді, Поптың сөздерінің шеберлігі мен ұйқасының тазалығымен. Сонымен қатар, Поп Джон Доннның шығармаларын, олар кеңінен қолжетімді болғанмен, «өзгерте» берді. Поптың жасаған өзгерістері – мазмұн мен түсіндірме. Поптың Шекспирдің басылымы мәтіндік тұрғыдан мінсіз деп мәлімдеді (дегенмен ол бұзылған еді), бірақ бейімделуге деген құштарлығы оны Шекспирдің жолдарын «тегістеу» және «тазалау» әрекеттеріне итермеледі. Сатирада Поп Август дәуіріндегі барлық уақыттағы ең ұлы поэтикалық сатиралардың екеуін жасады, және олардың екеуі де пародияның еліктеу және бейімделу талаптарынан туындады. «Қойманы зорлау» (1712 және 1714) – ерлікпен теңестірілген пароди, бірақ ол Вергилийдің «Энеидасына» негізделген. Поп Вергилийдің ерлік және эпикалық құрылымын жас әйелдің (Арабелла Фермор) махаббатқа толы баронның (Лорд Петре) шашын кесу оқиғасына қолданды. Салыстырудың құрылымы Попты күреске назар аудармау үшін мифологиялық күштерді ойлап табуға мәжбүр етті, сондықтан ол күлкілі (оған) алхимик Парацельстен сильфтерді алып, оларды бос әйелдердің рухтары етіп жасады. Ол көлеңке ойыны үшін эпикалық шайқас ұйымдастырды, ол шашты шайтандық иемденуге әкелді. Соңында deus ex machina пайда болады және шаштың түбі апотеозды бастан кешіреді. Бір жағынан, Поп Джонатан Свифттің «Ваннадағы әңгіме» шығармасындағы метафораларды тура мағынада шындық деп ойлап, күнделікті өмірге сай миф ойлап табуын бейімдеді. Пародия Вергилийге ешқандай түсініктеме емес еді. Керісінше, ол жаңа мақсат үшін жасалған еліктеме болды. Эпос ұлттық негіздерге арналған мадақтан елдік ақсүйектердің өзіндік маңыздылығына сатираға айналды. Өлең, кем дегенде, көпшілік арасында үлкен жетістікке ие болды. Осы жетістіктен кейін Поп философиялық және саяси, сондықтан да көп дау туғызатын шығармалар жазды, мысалы «Сын-пікір туралы очерк» және «Адам туралы очерк», сондай-ақ сәтсіз пьеса. Нәтижесінде, он жылдан кейін жұмсақ, күлдіргіш сатира «Қойманы зорлаудан» кейін Поп өзінің шедеврін – «Дунциаданы» жазды. Поп Гомерді аударған және Уильям Шекспирдің қате басылымын шығарған, ал 1727 жылғы «Дунциада» Джон Драйденнің Макфлекноудың улы қалам шайқасын жаңартып, қайта бағыттады. Оқиға Дулнесс құдайының жаңа бейнесін таңдауы туралы. Ол Поптың жеке жауы Льюис Теобальдқа тоқталады, ал өлең Теобальдтың билікке көтерілуіне арналған Ұлыбританияның барлық дунктері жасаған тажына отырғызу және ерлік ойындарды сипаттайды. Поптың жаулары «Дунциадаға» шабуылмен жауап бергенде, Поп «Дунциада Вариорумды» шығарды, ол әр дункеттің шабуылдарынан басқа дункетке жағымсыз пікірлерді алып тастады, бәрін түпнұсқалық «Дунциадаға» түсініктеме етіп жинады және өзінің кінәсіздігі мен қадір-қасиетіне сенім білдірген Поптың сын пікірін қосты. 1743 жылы Поп «Дунциаданың» жаңа нұсқасын («Дунциада B») төртінші кітабы қосылған күйінде шығарды. Ол сондай-ақ кейіпкерді Льюис Теобальдтан Колли Сибберге ауыстырды. Жаңа «Дунциаданың» төртінші кітабында Поп жарық пен қараңғылық (ағартушылық пен Қараңғы ғасырлар) арасындағы шайқаста түн мен қараңғылық жеңіске жетуге тағдырланғанын, барлық құнды заттар жақында білмеудің пердесі астында болады деген пікірін білдірді. Джон Гей мен Александр Поп жеке тұлғаны және қоғамды атап өтушілерді бөліп тұратын сызықтың бір жағында тұрады. Поп «Қойманы зорлауды» екі үлкен отбасы арасындағы дауды шешу үшін, оларды бейбітшілікке күлдіру үшін жазғанын айтты. Ол «Сын-пікір туралы очерк» және «Адам туралы очерк» адам өмірінің қоғамдық сипатын және әдебиеттің қоғамдық рөлін қайта-қайта баса көрсету үшін жазды. Тіпті «Дунциада», Поптың жауларының тізімі бойынша «көлемді өлтіру» сияқты көрінетін, осы тұлғаларды әдебиеттегі қауіпті және антиәлеуметтік күштердің көрінісі ретінде бейнелейді. Теобальд пен Сиббер мақтан мен тәкаппарлықпен, моральға немқұрайлылықпен, олардың аты шыққанша белгілі болуымен ерекшеленеді. «Дунциаданың» ерлік ойындар бөлімінде Поп аяусыз шабуылдайтын жалдама қаламдардың бәрі ашкөздік пен жалғанның бейнесі болып табылады. Сол сияқты, Гей, оның юморындағы жекелеген нюанстар мен жеке өмірдің егжей-тегжейлі сипаттамаларына қарамастан, саяси қоғам туралы, қоғамдық қауіптер туралы және үлкен бүтінді қорғау үшін шешілуі керек әрекеттер туралы жазады. Алайда, осы сызықтың екінші жағында Гей мен Поптың (және Свифттің) саясатына келісетін, бірақ тәсілдерімен ерекшеленетін адамдар болды.

Романтизмнің бастауышшылары

Бұл бөліністің екінші жағына Август дәуірінің басында Джон Дайер, Джеймс Томсон және Эдвард Янг жатады. 1726 жылы осы екі ақынның поэмалары жеке көзқараспен пейзажды бейнелеп, тікелей байқау арқылы сезімдерін және моральдық сабақтарын жеткізді. Бірі – Дайердің «Гронгар төбесі», екіншісі – Джеймс Томсонның «Қыс», одан кейін барлық маусымдарды қамтыған туындылары (1726–30). Екеуі де Поуптың «Виндзор орманында» бейнеленген Алтын ғасыр пасторалінің түсінігінен өзгеше. Мифология минималды деңгейде, Британия мен тәжді мақтау жоқ. Дайердің сегіз буынды өлеңдері тау пейзажінің табиғи сұлулығын жырлайды және тыныш ойларға жетелейді, ал Томсонның қысқы медитациясының бос өлеңдері мұңды және поэзиялық өрнек үшін лайықты сезімді қалыптастырады. Эдвард Йонгтың «Түнгі ойлар» (1742–1744) осы бағыттағы көрнекті ізбасары болды. Бұл «Қыс» поэмасынан да гөрі терең жалғыздық, қайғы-қасірет және үмітсіздік туралы өлең. Аталған поэмалардың барлығында романтистер көретін лириканың бастапқы белгілері бар: әлемге деген көзқарасқа жеке тұлғаның ерекше, бірақ үлгілі жауаптарын жырлау. Бұл туындылар Поптың өмірінде жарық көрді және танымал болды, бірақ ескі, консервативті поэзия біраз уақытқа дейін өз беделін сақтап тұрды. Алайда, Томас Грейдің «Ауылдық шіркеуде жазылған жоқтау» поэмасы мұңды толғаныстарға жаңа қызығушылықты тудырды. Грейдің «Жоқтауы» 1750 жылы жарық көрді және бірден жаңа бағытты белгіледі. Біріншіден, ол Лондонға қарсы емес, «елде» жазылған. Шындығында, поэмада қала және қоғам өмірі туралы ештеңе айтылмаған және ол классикалық үлгіге сүйенбейді. Сонымен қатар, бұл толыққанды жоқтау поэмасы емес. Бұдан өзге, өлең жалғыз бақылаушыны ерекше жағдайға қояды. Ақын тек жалғыздық арқылы толығымен жеке түйсікпен жететін шындық туралы айта алады, ал өлең – тек ойшыл (және жоғары) санаға ғана сыйылған аяндар тізбегі. Грейден кейін, көбінесе «Шіркеу ағаштарының ақындары» деп аталатын топ оның бейнесін және кейде стилін еліктеуге кірісті. Бұл еліктеулер ешқандай нақты немесе дәстүрлі саяси немесе діни бөлініске бағынбады. Оливер Голдсмит («Қыраулы ауыл»), Томас Уортон және тіпті Томас Перси («Уоркворттың уақыт өткізушісі»), барлығы консервативті және классицист болған (Грей өзі грек тілінің профессоры болды), жалғыздық пен жоғалтудың жаңа поэзиясын қабылдады. Сонымен қатар, жас ақындардың арасында Томас Чаттертон да болды. Бұл ақындардың ортақ ерекшелігі – олардың орталығы Лондон емес (Чаттертон бір кезде басқаша болды), және олардың әрқайсысы ауылдың қирауы туралы әлдебір жолмен ойланды. Сондықтан, романтистер 18 ғасырдың соңында пайда болған кезде, олар субъективті өзіндік жаңашылықты ойлап тапқан жоқ, тек бұрынғысын ресмилендірді. Сол сияқты, 18 ғасырдың соңында Томас Персидің «Ежелгі ағылшын поэзиясының қалдықтары» баладаларға деген қызығушылықты қайта жандандырды. Бұл қалдықтар әрқашан ежелгі болған жоқ, өйткені баладалардың көптегені тек 17 ғасырдан бастау алады (мысалы, Багфорд баладалары немесе Перси жинағындағы Уонтлидің айдауы), сондықтан антикварлық қозғалыстан бастау алған нәрсе көп ұзамай халықтық қозғалысқа айналды. Бұл халықтық күш «Шіркеу ағаштарының ақындарының» жеке және субъективті күшімен біріккенде, романтизмге жетуге болатын емес.