Кіріспе

Интернеттегі қаржы алаялығы

Домендік атауларға қатысты спекуляция, кәсіби жаргонда домендік инвестициялау, домендік ауыстыру немесе доменинг деп белгілі, бұл пайда табу үшін кейін сату мақсатымен жалпы интернет домендік атауларын инвестиция ретінде анықтау және тіркеу немесе сатып алу практикасы. Домендік атауларға қатысты спекуляцияның негізгі нысаналары – түйіндеу трафигі үшін және олардың сипаттамалық ететін қасиеттеріне байланысты кез келген сала бойынша үстемдік позицияға ие болуы мүмкін жалпы сөздер. Сондықтан покер, сақтандыру, саяхат, несие карталары, қарыз және басқалар сияқты жалпы сөздер мен тіркестер кез келген жоғары деңгейлі доменде домендік спекуляцияның тартымды нысаналары болып табылады, олардың ең танымал түрі .com. Домендік атаулардың спекуляциялық ерекшеліктері жаңалықтарға немесе ағымдағы оқиғаларға байланысты болуы мүмкін. Дегенмен, мұндай мүмкіндіктердің тиімді кезеңі шектеулі болуы мүмкін. Домендерді қайта сатудағы жылдам айналымды жиі домендік ауыстыру деп атайды. Домендік ауыстыруға құнды домендік атауды сатып алу және оның айналасында тиісті веб-сайтты құру процесі де кіруі мүмкін, мұның бәрі доменді және жаңадан салынған веб-сайтты қызығушы тарапқа сату мақсатында жасалады.

Тұжырымдама

Кейде домендік атауларға қатысты спекуляциялар нарықтың бастапқы кезеңінде домендік атауларды табуды, әсіресе жаңа жоғары деңгейлі домен іске қосылғанда, оларды тіркеуді және нарық өскенше сату үшін күтуді қамтиды. Мысалы, voice.com, sex.com және fund.com домендері миллиондаған АҚШ долларына сатылды. COM жоғары деңгейлі домені (немесе «TLD») домендік спекуляцияның негізгі бағыты болып табылады, себебі ол ең ірі TLD. Домендік спекуляция басқа TLD-лерде де кездеседі, мысалы NET және, аз дәрежеде ORG, INFO және BIZ. Жалпы жоғары деңгейлі домендердің ішінде INFO, бастапқы тіркеудің төмен құны және INFO сөзінің «ақпарат» деген сөздің аббревиатурасы ретінде танылуына байланысты ең танымал. Домендік атауларға қатысты спекуляция елдік кодты жоғары деңгейлі домендерде (ccTLD) де болады, мысалы uk, de және us. Неміс TLD 12 миллионнан астам доменнен тұрады. Nominet-тің домендік тіркеу статистикасы веб-сайтына сәйкес, Ұлыбритания доменінде 7,7 миллионнан астам домен тіркелген, негізінен оның коммерциялық қосалқы доменінде co.uk. Бұл TLD-лер жақсы домендік атаулардың жоғары бағаға ие болатын дамыған нарықтары. Еуроодақтың ccTLD-і – «әдеттегі» домендік тіркеуден асып түскенде спекуляциялық әрекеттерге ұшырағанда не болатынының мысалы. EURid (Еуропалық домендік тізілім) тарапынан тиімсіз басқару және нашар құрылымдалған нормативтік базаны пайдаланған бизнес тарапынан шамадан тыс спекуляция нәтижесінде 2006 жылдың соңында EURid-тің өзінің статистикасына сәйкес, тіркеулердің 50%-дан астамы ең жақсы жағдайда спекуляциялық, ал ең нашар жағдайда домендік атауларды сақтау ретінде қарастырылды. Мамандықталған және қайта мақсатталған ccTLD-лерде де домендік атауларға қатысты спекуляция элементтері кездеседі. Ең жақсы мысалдардың бірі – tv ccTLD, ол TV сөзінің «теледидар» сөзінің аббревиатурасы екенін пайдалы деп тапты. mobi TLD – бұл арнайы TLD-нің жақсы мысалы, себебі ол ұялы телефондарға және ұқсас ұялы технологияларға бағытталған. mobi, mTLD операторлары аукционға шығарылатын бірнеше премиум-генерикалық сөздерді резервтеді. Бұл веб-сайттарды дамытуға қызығушылық танытқандар үшін тең мүмкіндіктер жасауды көздейді. mobi премиум-генерикалық сөздері мен тіркестер тізімі – бұл ең ерте нарықтағы домендік атауларға қатысты спекуляциялардың негізінде жатқан домендік атаулардың жақсы мысалы. Домендік атаулармен шұғылданатын, кейде «доменерлер» немесе «домендік инвесторлар» деп аталатын адамдар, кейіннен оларды бизнеске сатуға болатын үмітпен «мүлік сатылымда» сияқты жалпы фразаларға негізделген домендік атауларды тіркейді. Кейбір (бірақ барлығы емес) домендік инвесторлар сауда белгілері бар домендік атаулардан аулақ болуға тырысады, себебі мұны киберқұқықшылдық деп есептеуге болады. Кейбір елдік кодты немесе демеушілікпен қамтылған TLD-лерде тіркеуді белгілі бір географиялық немесе ұлттық аймақтармен шектеу үшін жарамдылық немесе байланыс талабы деп аталатын талаптар болады. Алайда бұл домендік атауларға қатысты спекуляцияны тоқтатпайды, себебі жергілікті агентті немесе компанияны пайдалану сияқты әртүрлі мүмкіндіктер бар және олар қолданылған.

Эволюция

Домендік атауларға қатысты спекуляциялар домендік атаулар жүйесінің кеңеюімен бірге дамыды. Домендік атаулар бастысымен бизнес мақсаттары үшін тіркелді. 1990 жылдары көптеген ccTLD-лер әлі пайда болған жоқ, ал COM TLD-ге қоғамдық назар Dot com көпіршігінің өсуіне байланысты күшейді. Бұл, әрине, домендік атаулардың әлеуетті құнын байқаған адамдардың назарын аударды, және осы кезде sex.com және business.com сияқты ең құнды жалпы домендік атаулардың көпшілігі тіркелді. Домендік атауларға қатысты спекуляция мен киберқұқықбұзушылықты ажырататын нақты заңдық жағдай болған жоқ. Көптеген TLD-лердің ашық болуына байланысты, кез келген адам домендік атауды тіркей алатын болды. Осының нәтижесінде 1999 жылы Бірыңғай домендік атауларға қатысты дауларды шешу саясаты әзірленді.

Киберқұқықсыздықпен айырмашылығы

Домендік атауларға қатысты спекуляцияны киберқұқықсыздық деп айыптау жиі кездеседі. Киберқұқықсыздық – бұл басқа біреудің тауар белгісінің беделінен пайда табу ниетімен домендік атауды тіркеу, сату немесе пайдалану. Бұл анықтамадағы маңызды элемент – киберқұқықсыздық жасаушының басқа адамның тауар белгісіне қатысты интеллектуалдық меншік құқықтарын бұзуы. UDRP (Бірыңғай домендік саясат) бойынша іс жүргізу үшін шағымданушы домендік атаудың шағымданушының құқығы бар тауар белгісі немесе қызмет белгісімен бірдей немесе оны шатастыруға мүмкіндік беретіндей ұқсас екенін дәлелдеуі керек. Заңды домендік атауларға қатысты спекуляция көбінесе тауар белгілерінен аулақ болып, тауар белгілеріне байланысты UDRP шараларына ұшырауы мүмкін жалпылама сөздер мен тіркестерге назар аударады. Тіркелген домендік атаулардың саны артуымен қатар UDRP істерінің саны да артты. Тауар белгілері мен қызмет белгілерінің иелері енді жаңа тіркелген домендерді олардың тауар белгілерін бұзу мүмкіндігі үшін бақылайтын брендтік қорғау қызметтерін пайдаланады. Бұл, ішінара, typosquatting (қате жазылған домендер) салдарынан болады, бұл киберқұқықсыздықтың бір түрі, онда бренд доменінің орфографиясындағы өзгерістер пайдаланушылар сайтқа қатысты URL-ді қате теруінен пайда табу үшін тіркеледі. Мысалы, натрий хлоридімен байланысты қолданылғанда "тұз" сияқты жалпылама терминдер өнімді немесе қызметті ажыратудың негізгі тауар белгісі функциясын атқара алмайды. Бұл жалпылама терминдер көбінесе заңдық қорғауға ие болмайды. Canned Foods, Inc. v. Ult Search Inc. ісі "Grocery Outlet" жалпылама термині мен "groceryoutlet.com" домендік атауын қарастырады. Шешімде маңызды сөйлем бар: "Жалпылама терминдер олар сипаттайтын тауарлар мен қызметтерді белгілеу үшін қолданылған кезде АҚШ тауар белгілері заңнамасында қорғауға ие болмайды". Киберқұқықсыздық термині алғаш рет 1998 жылдың наурыз айында Калифорниядағы АҚШ округтік сотында Avery Dennison vs Sumpton ісінде заңдық термин ретінде қолданылды. Бұл практиканың алғашқы анықтамасы Intermatic Inc. v. Toeppen, 947 F. Supp. 1227 (N. D. Ill. 1996) ісінде берілді: "Бұл адамдар домендік атауларды резервтеу және кейіннен қайта сату немесе лицензиялау арқылы Интернеттен пайда табуға тырысады, ал компаниялар тауар белгісінің беделін дамытуға миллиондаған доллар жұмсаған". Домендік атауларға қатысты спекуляция домендік атаулар жүйесімен бірге дамығандықтан, ең есте қаларлық және ең қысқа домендер кез келген TLD-де бірінші тіркелгендердің қатарында болады. COM сияқты ескі TLD-лерде (1985 жылы енгізілген) бұл домендер ұзақ бұрын алынып қойылған, ал алғашқы домендерін тіркеген адамдар көбінесе осы және басқа да дамыған TLD-лерде қысқа және есте қаларлық домендердің жетіспеуіне наразы болады. Шешілмеген TLD және gTLD-лердегі тауар белгілері мен домендік атауларға қатысты негізгі мәселелердің бірі – тауар белгілеріне қатысты жалпы мәселе: тауар белгісін қорғау үшін тауар белгісі иесінің құқықтарын растау қажет. Тауар белгісінің иесі, әдетте UDRP арқылы, құқық бұзушылыққа ұшырауы мүмкін домен тіркелгеннен кейін тауар белгісін қорғау үшін заңдық шаралар қолдануы керек. UDRP бойынша іс жүргізу жауап берушіге хабарлау, жауап алу, төрелік алқасын тағайындау және шешімді күту рәсімін қамтиды. Процесс екі ай немесе одан да көп уақыт алады және барлық шығындар (бір домен үшін әдетте 1000 доллардан астам) шағымданушыға жүктеледі, ал құқық бұзушылық жасаған тарап бастапқы домен үшін тіркеу ақысынан (әдетте 10 доллардан кем) басқа ештеңе жоғалтпайды, ал құқық бұзушылық доменінің тіркеушісі ешқандай жаза алмайды. TLD және gTLD-нің жаһандық және шектеусіз сипаты кез келген елдегі кез келген адам осы атауға қатысты интеллектуалдық меншік құқығына ие болмаса да, домендік атауды тіркей алады дегенді білдіреді. Елдік кодты TLD-лерде юрисдикция анығырақ белгіленген. Интеллектуалдық меншік құқығының зардап шеккен иесі доменді беру немесе жою үшін заңдық шаралар қолдануы керек, әдетте UDRP ісі, егер тіркеуші зардап шеккен интеллектуалдық меншік құқығының иесімен бірдей юрисдикцияда болмаса. Бұл жағдайда жергілікті заң жеткілікті болуы мүмкін, өйткені шара жалпы құқық бойынша өшіру деп қарастырылуы мүмкін.

Бастапқы нарықтағы спекуляция

Домендік атауларға қатысты спекуляцияның негізгі нарығы бұрын тіркелмеген, жаңадан тіркелген домендік атауларды қамтиды. Мұндай домендік атаулар көбінесе жаңалықтар мен өзекті оқиғалармен байланысты болады. Жаңа TLD іске қосылғанда бастапқы нарықта спекуляция күшейеді, себебі домен иелері жалпылама сөздерді, сондай-ақ TLD атауымен ойын қылып жасалған тіркестерді (домендік хакерлік) тіркеуге асығады. Көбінесе ұйымдасқан домен иелері немесе домендік атауларға қатысты спекуляциямен айналысатындар жаңа TLD іске қосылмас бұрын тауар таңбаларын тіркеу арқылы, жаңа gTLD іске қосылғандағы «күн шығу» кезеңінде осы қысқа, есте қалатын және құны жоғары болуы мүмкін домендерді тіркеуге тырысады. «Күн шығу» кезеңі – бұл интеллектуалдық меншік құқығы иелерінің (тауар таңбасы иелері және т.б.) жаңа gTLD жалпы тіркеуге ашылмас бұрын өз тауар таңбаларын тіркеуге мүмкіндік беретін кезең. Соңғы үш жылда ең көп іске қосылған жаңа TLD-лер – eu ccTLD, mobi TLD және asia sTLD. Олардың барлығы әртүрлі деңгейде сәттілікке жетті.

Екіншілік нарықтағы спекуляция

Домендік атаулардың екіншілік нарығы бұрын тіркелген, тіркелушілер жаңарта алмайтын немесе қайта сатуға қолжетімді домендік атауларды қамтиды. Бұл өте бәсекелестік бизнес. Осы бизнестің негізгі операторлары көбінесе тіркеуші ретінде бірнеше көлеңке компаниялар құрады. VeriSign, COM және NET TLD-лер үшін, әр тіркеушіге жойылған домендерді тіркеуге пайдаланылатын ресурстардың бөлігін береді. VeriSign домендерді кездейсоқ тәртіппен жояды, тіркеушілерге нақты доменнің түсу уақыты туралы шамалы ғана ақпарат береді. Кейде домендік атауларды тіркеушілердің бір тобы конфедерация құрып, доменді тіркеуден кейін дереу тіркеу мүмкіндігін арттырады. Егер доменді домендік тапсырысты орындауға тырысатын тіркеушілердің конфедерациясы ұстаса, доменді ұстаған тіркеуші оны доменді тапсырыс берген тұлғаға тіркейді. Егер жаңадан тіркелген доменді тапсырыс берген клиенттері жоқ компания ұстаса, доменді ұстаған тіркеуші немесе аукциондық делдал оны ең жоғары баға берген адамға аукционға шығарады. Доменнің жойылуы мен ұсталуы арасындағы уақыт көбінесе секундтармен немесе секундтың үлесімен өлшенеді. Кейбір тіркеушілер домендерді әдеттегідей жоюға рұқсат бермейді, оның орнына доменді жою алдында аукционға шығаратын делдал (мысалы, Snapnames және Namejet) енгізеді. Егер аукционда ешкім доменді сатып алмаса, ол әдеттегі жою процесінен өтеді.

Домендік атаулар туралы шұғыл пікірлер және "Бір шерту үшін ақы төлеу" веб-сайттарының өсуі

Киберкуотингтің нақты заңдық анықтамасы бар, бірақ адамдар веб-бетті тек төлемдік-клікпен («PPC») жарнамамен ашқанда бұл анықтама жиі ұмытылады. Мұндай доменді «киберкуотинг» деп жиі қабылдайды, әсіресе егер адам оны тіркеу үшін іздеп жатса. PPC арқылы кіріс табудың оңайдығы тоқтатылған домендерге байланысты, домендер тек түйіндеме трафигі үшін тіркелді. Іздеу жүйелерінде адамдар іздеген көптеген сөз тіркестері тек PPC жарнамасын көрсету үшін тіркелді. COM TLD 2003 жылғы 1 қаңтарда тіркелген 23,662,001 доменнен 2009 жылғы 1 қаңтарда тіркелген 80,759,835 доменге дейін өсті. Тіркелген домендердің санының өсуінің бір бөлігі электрондық коммерция мен онлайн-бизнес өсуіне байланысты болса, қалғаны PPC және түйіндеме трафигінен кіріс табудың оңайдығына байланысты. Доменді сынау, миллиондаған домендерді шектеулі мерзімге тіркеу практикасы (бес күндік Add Grace Period, оның ішінде доменді тіркеуші ICANN-ға тіркеу ақысын төлемей жоюға болады) және тек PPC жарнамасынан жеткілікті кіріс әкелетіндері ғана сақталды, сонымен қатар тіркелген домендердің санын арттырды. Бұл практика домендік атауларды тіркеушілерді тек доменді сынау үшін құруға әкелді. 2007 жылы жағдай нашарлағандықтан ICANN әрекет етуге мәжбүр болды. 2008 жылдың маусым айында ICANN өзінің 2009 қаржы жылының бюджетіне тіркеушінің ICANN ақысын төлеуден бұрын Add Grace кезеңін пайдалану арқылы жоюға болатын домендердің санын шектеу ережесін қосты. Бұл шараның нәтижесінде com және net домендерінің Add Grace кезеңінде жойылған саны күрт азайды. 2008 жылдың маусымынан 2009 жылдың сәуір айына дейін AGP жоюлар 99,7%-ға төмендеді. 2006 жылғы наурыздағы Verisign Domain Brief мәліметінде шамамен 57,37 миллион COM және NET веб-сайтының 26%-ы бір беттік веб-сайттар, 60%-ы көп беттік веб-сайттар және 14%-ы веб-сайттары жоқ екені айтылды. Сандық тұрғыдан алғанда, бір беттік веб-сайттардың саны шамамен 14,91 миллионды құрады. Бір беттік веб-сайттар құрылып жатқан, ақпараттық материалдар және орнатылған беттерге қоса, онлайн жарнамалық кіріс (PPC) әкелетін орнатылған беттерді де қамтиды. 2009 жылғы маусымдағы Verisign Domain Brief-те келтірілген домендік атауларды пайдалану туралы соңғы статистикада 92 миллион COM және NET домендік атауының 24%-ы бір беттік веб-сайттарға ие, 64%-ы көп беттік веб-сайттарға ие және 12%-ы веб-сайттары жоқ екені көрсетілді. Сандық тұрғыдан алғанда, осы бір беттік веб-сайттар шамамен 22 миллион COM және NET веб-сайтын құрайды. Verisign Domain Brief-те келтірілген зерттеу әдістемесі түсіндірілмейді және нәтижелердің қысқаша мазмұнынан басқа ештеңе берілмейді. Дегенмен, бұл бір беттік веб-сайттардың 7 миллионнан астамға өсуіне әкелді. Godaddy сияқты кейбір хостинг провайдерлерінің өз домендік паркинг жүйелері бар және пайдаланылмаған домендерді тіркелушіге PPC кірісінің бөлігін алатын паркингке қоюға мүмкіндік береді. Басқа хостинг провайдерлерінде де ұқсас жүйелер бар.