Кіріспе
Американдық режиссер
Джон Кэмпбелл МакТирнан (John Campbell McTiernan Jr.) (8 қаңтар 1951 жылы туған) – американдық зейнеткер режиссер. Ол "Жауынгер" (Predator, 1987), "Береке" (Die Hard, 1988) және "Қызыл қазанға аңшылық" (The Hunt for Red October, 1990) сияқты әрекет фильмдерімен ең жақсы танымал. Оның кейінгі танымал фильмдері: "Соңғы супергерой" (Last Action Hero, 1993), "Береке: Кек алу" (Die Hard with a Vengeance, 1995) әрекет фильмінің жалғасы, "Томас Краунның құпиясы" (The Thomas Crown Affair, 1999) және "13-ші жауынгер" (The 13th Warrior, 1999). Оның соңғы аяқталған толық метражды фильмі – 2003 жылы шыққан "Негізгі" (Basic) құпиялы триллері. 2000 жылдың соңында ол жеке тергеуші Энтони Пеликаноны екі адамның телефон сөйлесуін заңсыз тыңдау үшін жалдағаны үшін, сондай-ақ ФБР тергеушісіне жалған мәлімдеме жасағаны үшін өтірік айтуда кінәлі деп танылды, олардың бірі оның "Роллерболл" (Rollerball, 2002) әрекет фильмінің атқарушы продюсері Чарльз Ровен болды.
Ерте өмір және білім
МакТирнан Нью-Йорк штатының Олбани қаласында, Майра мен Джон Кэмпбелл МакТирнан ағаның ұлы болып дүниеге келді, олар заңгер және актер еді. Ол 1975 жылы AFI консерваториясын Көркем өнер магистрі дәрежесімен бітіргенге дейін Джульярд мектебінде оқыды.
Ерте мансап
1986 жылы ол өзінің алғашқы көркем фильмін жазды және режиссерлік етті, «Номадтар», Пирс Броснанның қатысуымен (Броснанның фильмдегі алғашқы басты рөлі). Фильм сыншылар тарапынан жақсы қабылдамады, сегіз рецензияның тек біреуі оң пікір білдірді, деп хабарлайды Rotten Tomatoes сайты. Роджер Эберт Chicago Sun Times газетінен фильмге төрт жұлдыздық шкала бойынша 1,5 жұлдыз қойып, тіпті көрермендер кейіпкерлерге қызығушылық танытса да, фильмді түсінудің қиын екенін айтты. Variety журналы: «Номадтар» айқын көрсетілген қанды-жойқын көріністерден гөрі, драматикалық визуалды қорқынышқа басымдық береді. [ ] Шын мәнінде, барлық нәрсе табиғи түрде келгендей, тіпті мистикалық элементтердің де шындыққа сәйкес келетін ертегіде бейнеленген». The New York Times газетінің авторы Уолтер Гудман иннуиттерді «Уэст-Сайд-Стори» фильміндегі хор сияқты қауіпті» деп сипаттады. Арнольд Шварценеггер «Тотальды еске алу» атты естеліктерінде фильмнің төмен бюджетке қарамастан, жасалған шиеленісті атмосферасы оған қатты әсер еткенін, сондықтан ол МакТирнанды «Жаугершік» фильмін түсіруге шақырғанын айтты. «Жаугершік» фильмінің бюджеті шамамен 15 миллион доллар болды. Ол АҚШ прокатта бірінші күні 12 миллион доллар жинап, жалпы сомасы 100 миллион долларға жуықтады. 1987 жылы оның ішкі кассалық жиынтығы «Беверли-Хиллс полицейі II» фильмінен кейін екінші орында тұрды. «Жаугершік» фильміне алғашқы сын-тексерулер теріс болды, сыншылар сюжеттің әлсіздігіне назар аударды. Metacritic, 100 балдық шкала бойынша рецензияларды бағалайды, фильмге 15 рецензия негізінде орташа есеппен 45 бал берді, ал рецензия пікірлері «аралас» деп қорытындыланды. The New York Times газетінің шолушысы Элвис Митчелл оны «қорқынышты және жалықтыратын, көбінесе күтпеген жағдайларсыз» деп сипаттады. Диан Ламанна Cinefantastique журналында «әскерилендірілген монстр фильмі өзінің туынды салмағынан шаршап қалады» деп жазды. Variety журналы фильмді «көбінесе орташадан жоғары экшн фильм деп бағалап, жұқа сюжетін қорқынышты өлім сахналарымен және әсерлі арнайы эффектілермен толтыруға тырысады» деді. Алайда, кейінгі жылдары сыншылардың фильмге деген көзқарасы жұмсарып, ол «ең жақсы» фильмдердің тізіміне енді. Rotten Tomatoes сайтындағы мәліметтерге сәйкес, сауалнамаға қатысқан 40 сыншының 78%-ы фильмге оң баға берді. 28 миллион долларлық бюджетпен түсірілген «Бәсекелес» фильмі бүкіл әлем бойынша 140 миллион доллардан астам кассалық табыс тапты. Бұл фильм ең ұлы экшн фильмдердің бірі саналады. Фильмнің сәттілігі «Бәсекелес» франшизасын құрады, оған қазірге дейін төрт жалғасы, бейне ойындар мен комикстер кірді. Фильм сыншылар тарапынан жоғары баға алды. Ағылшыз киносыншысы Марк Кермод фильмге ризашылық білдіріп, оны «Мұнарадағы оттағы ковбойлар мен үндістердің» қызықты тұжырымдамасы деп атады. Фильм Empire (No1 рейтинг), Entertainment Weekly (No4), Forbes (No1), The Guardian (No8) және San Francisco Gate (No1) сияқты жарияланымдардың ең жақсы Рождестволық фильмдердің ондығына енді. Алайда, барлық сыншылар фильмді мақтаған жоқ. Роджер Эберт фильмге төрт жұлдыздық шкала бойынша екі жұлдыз ғана берді және полиция бастығының орынбасары Дуэйн Т. Робинсонның (Пол Глисон сомдаған) ақымақтығын сынап, «ол өзінің әрекетімен фильмнің соңғы жартысын құлатты» деді.
1990 - 1995 жылдар
"Қызыл қазан" фильмі сыншылардан да жағымды пікірлер алды. "Slant Magazine" журналы үшін Ник Шагер фильмді "уақыт сынағынан өткен, қызықты әрі тартымды туынды" деп атады. Эберт оны "бізді ақылды және алдамшы ойынға тартатын шеберлікпен жасалған тиімді фильм" деп сипаттады, ал Джин Сискел Болдуиннің Джек Райан рөлін нақты бейнелегенін және фильмнің техникалық жетістіктерін атап өтті. МакТирнан Шон Коннеридің басты рөлде ойнаған "Жаңбырлы ормандағы дәрігер" (Medicine Man, 1992) фильмін түсірді. Фильм жағымсыз қабылданып, Роджер Эберт оған бір жарым жұлдыз берді. Ол фильмде "кейбір әдемі сәттер" болғанымен, "сәнді қорытындыға" келмейтінін айтты. "Entertainment Weekly" журналы оқиғаның "ескірген қағидаларға негізделгенін" және әйел басты рөлдің орындалуын сынға алды. 1993 жылы ол Арнольд Шварценеггердің қатысуымен "Соңғы қаһарман" (Last Action Hero) комедиялық-әрекет фильмін түсіріп, өндіріске де қатысты. Фильм сыншылардан ара-жібір пікірлер алды. "Entertainment Weekly" оны "ақымақтық, жалпыға ортақ әрекеттің шулы көрсетілімі, өзінің ақымақтығын қайта-қайта еске салады" деп атап, "сәтсіз фильм" екенін айтты. Роджер Эберт фильмге 4 жұлдыздың 2,5-ін беріп, көңілді сәттері болғанымен, "Соңғы қаһарман" көбінесе "жақсы ойластырылған фильм емес, жарқын идея сияқты" екенін жазды. 1995 жылы МакТирнан "Die Hard with a Vengeance" фильмімен қайта оралды, ол "Die Hard" сериясының үшінші бөлімі болды. Фильм өте табысты болды, прокаттан 366 миллион доллар тауып, сол жылдың ең табысты фильмі атанды, бірақ сыншылар фильмге әртүрлі пікірлер білдірді. "Entertainment Weekly" журналының Оуэн Глейберман "МакТирнан жеке-жеке сахналарды шеберлікпен қоюына қарамастан, олар қорқынышпен толғандыратын тұтас картинаны құрамайды" деді. Джеймс Берардинелли жарылыстар мен ұрыстардың "шеберлікпен түсірілгенін және өзіндік қызығушылық тудыратынын" айтты. "The Washington Post" газетінің Дессон Хоу "фильмдегі ең жақсы нәрсе - Макклейн мен Зевс арасындағы қарым-қатынас" деді, Сэмюэл Л. Джексонның "Pulp Fiction" фильміндегідей жақсы ойнағанын атап өтті. Эберт фильмге жағымды баға беріп, әрекет сахналарын және Уиллис, Джексон және Джереми Айронстың актерлік шеберлігін жоғары бағалады. Ол: "Die Hard with a Vengeance – жоғары энергиямен жасалған және көрсетілген әрекеттің ойыншығы. Ол жарнамалағандай, әсерлі әрекетті ұсынады" деді. "Empire" журналының Иан Натан фильмге 5 жұлдыздың 3-ін беріп, "Die Hard with a Vengeance – Die Hard 2-ден жақсы, бірақ теңдесі жоқ түпнұсқадай емес. Фильм қызықты болғанымен, соңғы сахнада қарқыны төмендейді. Ал Джереми Айронстың жау рөлі Алан Рикманның аяқ киімін байлауға лайық емес" деді.
Кейінгі мансап
1995 жылдан 1997 жылға дейін МакТирнан бірнеше кішігірім жобалардың продюсері болды, соның ішінде кем дегенде үш фильм кең экранға шықпады: "Үнсіздік құқығы" (телефильм үшін түсірілген), "Аманда" және "Квиксильвер Хайвэй" (телефильм үшін түсірілген). Ол 1999 жылы "13-ші жауынгер" фильмін режиссерлік етті, онда Антонио Бандерас, Дайан Венера және Омар Шариф ойнады. Бұл фильм Майкл Крайтонның "Өлілерді жеушілер" романы негізінде түсірілген "Беовульф" ертегісінің еркін қайта айтуы болды. Фильм кассада сәтсіздікке ұшырады, жалпы шығын 70-130 миллион долларға бағаланды. Фильмге сын-пикирлер ара-арасы болды. Роджер Эберт фильмге төрт жұлдыздың жартысын беріп, "оқиғаны айтуға уақыт бөлмей, бір қымбат сахнадан екіншісіне ауысып жатыр, сондықтан бізді қызықтыра алмайды" деді. Керісінше, Джеймс Берардинелли оны "құрамындағы фильм" деп атап, төрт жұлдыздың үшеуімен бағалады, ол "көрерменге 100 минуттық қуаныш сыйлайды" деді. Бұл нәтиже Шарифті соншалықты көңілсіздікке түсірді, ол фильмдегі шағын рөлінен кейін актерлік мансабынан уақытша шеттеді. "Жақсы төлейтін тағам билеттері үшін ақымақтыққа тоқтау салатын уақыт келді" деді ол. Шариф "жаман сценарийлер бойынша диалог айту, не істеп жатқанын білмейтін режиссермен бетпе-бет келу және фильмнің осыншалықты нашар болуынан оны зерттеуге де келмейтіні қорқынышты" деді. МакТирнан режиссерлік еткен "Томас Краун ісі" – бұл Норман Джуисонның түпнұсқасынан жасалған ұрлық туралы фильмнің қайта түсірілімі, онда Пирс Броснан мен Рене Руссо (Стив МакКуин мен Фэй Дюнавейдің орнына – соңғысы қайта түсірілімде Краунның психиатры рөлін ойнады) басты рөлдерде ойнады. Фильмге сын-пикирлер жақсы болды және кассада табысқа ие болды. Содан кейін МакТирнан 2002 жылы Крис Клейн, Жан Рено және LL Cool J-дің қатысуымен ғылыми фантастикалық "Ролерболл" фильмін түсірді. МакТирнан режиссерлік еткен Норман Джуисонның екінші ремейкі болған "Ролерболл" сыншылар тарапынан қатты сынға ұшырады. Time Out журналының Trevor Johnson оны "15 жастағы ойын-сауық орталығының тұрғыны құрастырған тізім: металл тректер, скейтбордтар, мотоциклдер, жарылған бас және жоғарғы жағы ашық Ребекка Ромижн" деп сипаттады, ал Эберт оны "түсініксіз дауыл, сюжет, мағына, ырғақ және мәні іздеп шарлаған кадрлар жиынтығы" деп атады. Фильм кассада сәтсіздікке ұшырады, өндіріс бюджеті 70 миллион долларға қарсы бүкіл әлем бойынша 26 миллион доллар тапты. 2014 жылы Los Angeles Times бұл фильмді барлық уақыттағы ең қымбат кассалық сәтсіздіктердің бірі деп атады. 2023 жылдың сәуір айына дейін оның соңғы көркем фильмі 2003 жылғы Джон Траволта мен Сэмюэл Л. Джексонның қатысуымен түсірілген "Basic" триллері болды. "Basic" фильміне сын-пикирлер көбінесе жағымсыз болды. Роджер Эберт оған төрт жұлдыздың біреуін беріп, "фильмді түсіну мүмкін емес" деді және "егер мен оны қайта-қайта көрсем, одан жасырын логиканы табуға тырысамын, бірақ мәселе мынада, егер фильмді екі рет көруге тұрарлық болмаса, оны бірінші рет жақсы орындау керек" деді. Леонард Мальтиннің кино нұсқауы оған төрт жұлдыздың екеуін беріп, фильм "шатастықтың қабаттарын қосып, осылайша одан әрі қызықты болмайды! Соңғы 'көзқарас' бүкіл оқиғаны жоққа шығарады, бұл жаман анекдот сияқты" деді. Оның мансабы 2006 жылы қылмыстық айыптауларға байланысты тоқырады, нәтижесінде МакТирнан түрмеде уақыт өткізді. Он жылдан кейін "Голливуд репортері" МакТирнанды Голливудтың ең "көре алмаған" адамдарының бірі деп атады. Оның "The Red Dot" атты қысқа фильмін Ubisoft компаниясы 2017 жылғы Tom Clancy's Ghost Recon Wildlands видео ойынын жарнамалау үшін шығарды. Бұл видео ойынын қолдауға бағытталған бірнеше әрекетке толы қысқа фильмдердің біріншісі болды. "Қызыл нүкте" – оның 14 жылдан кейінгі алғашқы фильм жобасы. 2024 жылғы сұхбатында ол соңғы екі фильмінің сәтсіздігінің (оларда ол түзетуге шамасы жетпеген сценарийлер болған) оны режиссерлікке қайта оралмауға, оның орнына сценарийді жетілдіруге уақыт бөлуге ықпал еткенін айтты.
Қылмыстық айыптау, ауыр қылмыс жасады деп айыпталу және қамауға алу
2006 жылғы 3 сәуірде МакТирнанға 2006 жылдың ақпан айында ФБР тергеушісіне жеке тергеуші Энтони Пеликаноны 2000 жылдың тамызында оның «Rollerball» фильмінің продюсері Чарльз Ровеннің телефонын заңсыз тыңдау үшін жалған мәлімдеме жасағаны үшін айып тағылды. Прокурорлар оның жалған айтқанына және Пелликаноны тағы бір адамның телефонын тыңдау үшін жалдағанына көз жеткізгенін мәлімдеді. Сот МакТирнанды «заңнан жоғарымын» деп ойлаған, өкініш білдірмеген, «жақсы өмір сүрген және оны жалғастыруды қалаған адам» деп сипаттады. 2008 жылғы қазан айында 9-шы апелляциялық сот МакТирнанның төрт айлық жазасын күшінен шығарып, судья Фишердің қателік жасағанын және оның кінә тануын қайтарып алу мүмкіндігін қарауға құқығы бар екенін шешті. Қорғау тарапының аргументтеріне қатысты бірнеше жағымсыз шешімнен кейін және түрлі айыптаулар бойынша бес жылдан астам мерзімге бас бостандығынан айырылу мүмкіндігіне тап болғаннан кейін, МакТирнан 2010 жылы екінші айыптау келісімі бойынша тағы үш айып бойынша өзін кінәлі деп мойындады, бұл оның қорғау тәсілдеріне қарсы бұрынғы шешімдерге шағымдану жоспарымен байланысты болды. Судья Фишер оны бір жылға бас бостандығынан айырды, үш жыл бақылаумен сынаққа жіберді және 100 000 доллар айыппұл салды. 2012 жылғы 20 тамызда 9-шы апелляциялық сот алдыңғы сот шешімін бекітті, бірақ МакТирнанға түрмеге барудан бұрын жазылған әңгімені жоюға тырысуы туралы АҚШ Жоғарғы сотына сөйлеуге рұқсат берді. Оның қорғаушысы Пелликаноның жазбаны заңсыз мақсатта жасағанын және оның қабылдануына болмайтынын дәлелдеуге тырысты, бірақ округтік және апелляциялық соттар дәлелдеу ережелерінің осы түсіндірілімімен келіспеді. МакТирнан 2013 жылғы 3 сәуірде федералды түрмеге бағынды, 12 айлық жазасын Оңтүстік Дакота штатының Янктон қаласындағы Федералды түрме лагерінде өтеді. Бұл лагерьде шамамен 800 ер адам қамауда болды, олардың көпшілігі ақ жақалы жеңіл қылмыстар жасағандар еді. Оның түрмеде тіркелген нөмірі 43029 112 болды. «Forbes» журналы Янктон түрмесін «Американың ең жайлы 10 түрмесінің» бірі деп бағаласа да, МакТирнанның әйелі Гейл оның бейімделуі қиын болғанын, ол өзін жоғалтқанын айтты; сондай-ақ, ол депрессиядан зардап шегетінін және эмоционалды жағынан «бөлініп бара жатқанын» мәлімдеді. Түрмеде болған кезде МакТирнан «Томас Крон ісі» фильмінің жалғасын жазуға үміттенді, оның жұмыс атауы «Томас Крон және жоғалған арыстандай» болды. Оның жақтастары Facebook желісінде «Free John McTiernan» атты акциялық парақшасын құрды, онда Самуэль Л. Джексон, Алек Болдуин және Брэд Бердтің қолдау білдірулері жарияланды.
Жеке өмірге қол сұғушылық азаматтық іс
2006 жылдың 3 шілдесінде МакТирнанның бұрынғы әйелі, кино продюсері Донна Дуброу, оның жеке өміріне қол сұғу және ажырысу келісімдері кезінде оның телефонына тыңшы қою үшін Пелликаноны жалдады деген сенімінен туындаған басқа да талаптар бойынша оған қарсы сотқа шағым түсірді. Сот процесі он жылға созылды және ақырында 2016 жылы Дуброудың өтінішімен тоқтатылды.
Қарыздар мен банкроттық
2013 жылдың қазан айында түрмеде отырған кезде МакТирнан 11-тарау бойынша банкротқа өтініш берді. Бұл оның Уайоминг штатының орталық бөлігіндегі ранчосының (шамамен 8-10 миллион долларлық) иелігінен айырылу процесі, өткен заңдық қызметтері мен IRS салық қарыздарын төлеудегі қиындықтары, сондай-ақ бұрынғы әйелінің талабы, 2011 жылғы автомобиль апаты бойынша 5 миллион долларлық талапкерлік және оның қылмыстық үкімін күштен шығаруға жасаған тырашасының нәтижесінде болды. 2015 жылдың 8 желтоқсанында судья МакТирнанның кредиторларымен келісіп, оның мүлкін сатуға шешім шығарды. Оның ранчосы сатылуы мүмкін екені және болашақ фильмдерден түсетін роялти төлемдерін басқаруға әкімші тағайындалатыны хабарланды.
Марапаттар мен ұсыныстар
Жыл Сыйлық Санаты Нәтижесі1988Хьюго сыйлығыҮздік драматикалық қойылымПредатор1989Хочи кино сыйлығыҮздік шетелдік фильмDie Hard1990Blue Ribbon AwardsҮздік шетелдік фильмKinema JunpoҮздік шетелдік фильм1994Saturn AwardsҮздік режиссерСоңғы әрекет батырыАлтын Раушан сыйлығыЕң нашар режиссерЕң нашар фильмStinkers жаман фильм сыйлығыЕң нашар фильм1997Американдық кино институтыФрэнклин Дж. Шаффнер сыйлығы2003Стинкерс жаман фильм сыйлығыЕң нашар режиссерРоллерболлЕң нашар қайта түсірілім