Кіріспе

Мессияның келуіне сенім – бір топ адамды құтқаратын мессияның келуіне сену. Мессиандық Зороастризм дінінде туындап, кейін Ыбырайым діндеріне тарады, бірақ басқа діндерде де мессиандыққа қатысты ұғымдар бар. Мәсіх ұғымына сенетін діндерге индуизм (Калки), иудаизм (Машиах), христиандық (Христос), ислам (Махди және Иса Масих), друздар (Хамза ибн Али), зороастризм (Саошиант), буддизм (Майтрея), даосизм (Ли Хонг) және бабизм (Құдай білдірген) жатады. Яһуди дінінде мессия – Дәуіттен тараған болашақ яһуди патшасы, яһуди халқы мен адамзатты құтқарушы. Христиан дінінде Иса – мессия, құтқарушы, азат етуші және Құдай. Бүкіл әлемдегі яһуди қауымдастықтарында ғасырлар бойы ортодоксал яһуди мессиандық қозғалыстары пайда болды. Олар түрлі мессия талапкерлерін қоршап тұр. Бірақ яһудилер пікірінше, талапкерлер құтқару туралы уәделерін орындай алмады және көбінесе аз ғана ізбасарлары болды. Исадан басқа, ең танымал мессия талапкерлері: 2-ші ғасырдағы Яһудеядағы Симон бар Кохба, 7-ші ғасырдағы Сасани империясындағы Нехемия бен Хушиел, 17-ші ғасырдағы Осман империясындағы Саббатаи Зеви (Саббатиандардың алғы құрметі), 18-ші ғасырдағы Еуропадағы Якоб Франк, 19-шы ғасырдағы Осман Йеменіндегі Шукр Кухайл I және Яһуда бен Шалом. Кейбір адамдар қазіргі уақытта 20-шы ғасырдың Менахем Мендель Шнеерсонын (Любавичи ребесі) Мәшиах деп санайды. Реформалық иудаизм сияқты басқа дін өкілдері әлемде бейбітшілік орнайтын Мессиялық дәуірге сенеді, бірақ бұл дәуірдің басшысы ретінде мессия болатынымен келіспейді.

Христиандық

Христиан дінінде Мәсіх (/k//r//aɪ//s//t/; Χριστός; מָשִׁיחַ) – еврей халқы мен адамзатқа құтқарылу әкелетін құтқарушы және азат етуші деп аталады. "Мәсіх" сөзі – грек тілінде "Мессия" сөзінің аудармасы, "Жағылған" деген мағынаны білдіреді. Христиан дініндегі Мәсіхтің рөлі, яһуди дініндегі мессия тұжырымынан бастау алады. Екі діндегі мессия тұжырымдары көбінесе ұқсас болғанымен, бірінші ғасырда ерте христиандық пен яһудизмнің арадағы айырмашылықтарға байланысты бір-бірінен ерекшеленеді. Христиандар Исаны Еврей Киелі кітабындағы және Христиандық Ескі өсиеттегі еврей мессиясы (Мәсіх) деп санайды. Олар мессиялық болжамдардың Оның миссиясы, өлімі, қайта тірілуі және көктегі таққа өрлеуі арқылы орындалғанына сенеді, онда "Ол Құдайдың оң жағына отырды және жауларының табанына айналғанша күтеді" (Еврейлерге 10:12–13 NET, Дәуіт патшаның 110-шы псалмасынан цитата). Христиандар мессиялық болжамдардың қалған бөлігі Мәсіхтің екінші келуімен орындалатынына сендіреді. Екі дінде де мессия тұжырымында ерекше орын алатын болжам – Дәуіт әулетінен шыққан яһуди патшасының қасиетті маймен жағылып, жер бетіндегі Құдай патшалығының патшасы болып, Мәсіх заманында және болашақ әлемде еврей халқы мен адамзатқа билік ететіні.

Друз діні

Дрюздер сенімінде Иса Мәсіх деп есептеледі және Құдайдың маңызды пайғамбарларының бірі, тарихтың әртүрлі кезеңдерінде пайда болған жеті пайғамбардың қатарында. Дрюздердің діни ілімдері Исаның Мәриям есімді таза қыздың ұлы ретінде туғанына, кереметтер жасағанына және айқышқа шегеленіп қайтыс болғанына сенуді қамтиды. Дрюздер Хамза ибн Әлидің Исаның жаңадан тууы екеніне сенеді, ал Хамза ибн Әли – нағыз Мәсіх, ол "Жүсіп пен Мәриямның ұлы" Исаның істерін басқарған. Бірақ "Жүсіп пен Мәриямның ұлы" Иса нағыз Мәсіхтің жолынан тайған кезде, Хамза яһудилердің жүрегіне оған деген жеккөрушілік сезімін ұялатты – және осы себепті олар оны айқышқа шегеледі, дрюздердің қолжазбаларында көрсетілгендей. Бұл болжам Бахаи дінінің негізін қалаушы Бахаулла арқылы орындалғаны кеңінен мойындалған.

Буддизм

Майтрея – будда дәстүрінде жер бетіне келіп, толық ағартушылыққа жетіп, таза дхарманы үйрететін бодхисаттва. Жазбаларға сәйкес, Майтрея буддизмнің негізін қалаушы тарихи Шакьямуни Будданың ізбасары болады. Майтреяның келуі туралы болжам барлық буддалық ағымдардың (Тхеравада, Махаяна, Ваджраяна) канондық әдебиеттерінде кездеседі және көптеген буддалар оны алыс болашақта орын алатын нақты оқиға туралы хабар ретінде қабылдайды. Майтрея Будда көптеген буддалық ағымдардың ортақ әдебиеттерінде айтылса да, буддалар әртүрлі тарихи жағдайларда Майтрея Будданы әртүрлі түсіндірді. Мысалы, ерте ортағасырлық қытай буддизмінде даостық және буддалық идеялар бірігіп, «Ай нұры ханзадасы» деп аталатын бодхисаттваның мессиандық рөліне ерекше мән берді. Сонымен қатар, қытай Майтрея дәстүрлері де әртүрлі болды. Эрик Цюрчердің пікірінше, 4-6 ғасырлардағы белгілі бір «канондық» Майтрея культы Майтреяның өте алыс болашақта буддалардың қайта тууы мүмкін Тушита көгінде мекендейтініне сенген. Бірақ, тағы бір қарсы дәстүр Майтреяның осы дүниеде жақын арада пайда болып, қиыншылық пен құлдырау заманында құтқару әкелетініне сенді. Бұл Майтрея сенімінің кейбір түрлері жалпы алғанда цензураланып, еретик деп танылды, сондықтан осы дәстүрге жақын буддалардың жазған аз ғана қолжазбалары сақталған. Майтрея Будда қытай тарихындағы мыңжылдық көтерілістерде, мысалы, «Ақ лотос қоғамы» деп аталатын көтерілістерде маңызды рөл атқарды.

Жүктілік секталары

Джон Фрум – Вануатудағы Танна аралындағы жүк культімен байланысты тұлға. Ол көбінесе Екінші дүниежүзілік соғыста қызмет еткен американдық әскери қызметкер ретінде бейнеленеді, оның соңынан ергендерге байлық пен гүлденуді уәде етеді. Ол кейде қара, кейде ақ түспен суреттеледі. Дэвид Аттенбороның кездесу туралы баяндамасынан цитата: "Ол сен сияқты көрінеді. Оның беті ақ. Ол ұзын бойлы адам. Ол Оңтүстік Америкада тұрады."

Нацистік мессиялық

Нацизмнің ықтимал діни аспектілері туралы көптеген зерттемелер жарық көрген. Вильфрид Даймның пікірінше, Гитлер мен нацистік басшылар Германиядағы христиан дінін жаңа дінмен алмастыруды жоспарлаған, онда Гитлер мессия ретінде қарастырылатын еді. Ланц фон Либенфельс пен Гитлер арасындағы байланыс туралы кітабында Дайм "соңғы жеңіске (Endsieg) жеткеннен кейін барлық діни сенімдерді (Religionsbekenntnisse) толығымен жою және бірден Адольф Гитлерді жаңа мессия деп жариялау" тақырыбындағы сессияның құжатын қайта басып шығарды. Вотансвольк нео-волькиш құпия дінінде Дэвид Иден Лэйн пайғамдықтағы "666 адамы" және "Адам Дэвид" ретінде есептеледі, ол "ақ арий нәсілін құрылыстан сақтап, ескерту үшін" дүниеге келген христианға қарсы "Мессия".

Орыс және славян мессиандығы

Романтикалық славян мессиандығы славяндар, әсіресе орыстар, басқа еуропалық ұлттардың, тіпті бүкіл адамзаттың құтқарылуы үшін азап тартады деп санайды. Бұл идея панславизмнің және орыс және кеңестік империализмнің қалыптасуына зор ықпал етті; сонымен қатар, оны поляк романтик ақындары Зигмунт Красинский мен Адам Мицкевичтің туындыларында, оның ішінде Мицкевичтің мәшһүр сөзінде – "Polska Chrystusem narodów" ("Польша – ұлттардың Мәсіхі") кездестіруге болады. Мессиандық ойлар "Украина халқының жаратылысы туралы кітаптарда" (Кирилл мен Мефодий ағайындарының манифесті) да баяндалған, онда Запорожская Сечьтегі теңдік пен демократия, Құдайдың бастапқы жоспарымен құрылған адамзат қоғамының қайта жаңғыруы және оның болашақта қайта өркендеуіне сенім, Мәсіхтің өлімі мен тірілісіне байланысты қарастырылған. Жаңадан туған Украина барлық славян елдеріне еркіндік пен иманды таратып, Құдайдың қалауынша, идеалды қоғамды қайта жаңғыртуға атсалысады.

Себастьяндық

Себастиандықтар (Sebastianismo) – португалдық мессиандық миф, Португалия королі Себастьян Алкасер-Квибир шайқасында жоғалып, Португалияға оралып, Бесінші империяны құрады деген сенімге негізделген. Бұл сенім дін қызметкері Антонио Виейраның Даниял кітабының 2-тарауы мен Аян кітабына жасаған түсіндірмесінен кейін күшейді. Бразилияда себастиандықтардың ең маңызды көрінісі Республика жарияланған кезде болды, сол кезде монархияны қайта орнатуды қолдаған қозғалыстар пайда болды. Бұл – тау халқының аңызындағы «ұйықтаған король» мотивінің бір мысалы, онда адамдар батырдың келуін күтеді. Португалиялық автор Фернандо Пессоа өзінің «Хабар» (Mensagem) атты эпопеясында осындай батыр туралы жазды. Бұл Батыс Еуропадағы ең ұзақ өмір сүрген және ең ықпалды мыңжылдық аңыздардың бірі, Себастьянның қазасынан бастап Бразилияда кем дегенде 19 ғасырдың соңына дейін саяси және мәдени әсер етті.

Даоизм

Біздің заманымыздың 3-шы ғасырында діни даосизм эскатологиялық идеяларды дамытты. Көптеген кітаптар әлемдік циклдің аяқталуын, су тасқынын, эпидемияларды және құтқарушы Ли Хун 李弘 (Тан дәуіріндегі тұлғалармен шатастырмау керек) келетінін болжайды.

Вика, стрегерия, неопаганизм және сиқыршылық

Арадия – американдық фольклоршы Чарльз Годфри Лиландтың 1899 жылғы «Арадия немесе Сиқыршылардың Ізгі хабары» атты еңбегіндегі маңызды тұлғалардың бірі. Ол Тосканадағы язычник сиқыршылар тобы қолданған нағыз діни мәтін деп сенді, бірақ бұл пікір кейіннен басқа фольклоршылар мен тарихшылар тарапынан күмәндандырылды. Лиландтың Ізгі хабарында Арадия – Рим-католик шіркеуі мен жоғарғы топтарға қарсы сиқыршылықты қолдану үшін, қудаланған шаруаларды оқыту үшін жер бетіне жіберілген Мессия ретінде бейнеленеді. Лиландтың Ізгі хабары жарық көргеннен бері Арадия «қазіргі заманғы язычничествоның қайта жандануының ең маңызды тұлғаларының бірі» саналады және осы себепті Викка мен Стрегерия сияқты неопаганизмнің түрлі ағымдарында нағыз құдай ретінде танылды. Викка дәстүрінен шабыттанған Стрегерияның негізін қалаушы Рейвен Гримасси Арадияны 14 ғасырда Тосканада «Дианаға табынушы сиқыршылар» тобын басқарған Арадия ди Тоскано деген тарихи тұлға деп есептейді.