Кіріспе
Коул Альберт Портер (9 маусым 1891 – 15 қазан 1964) – американдық композитор және ән жазушы. Оның көптеген әндері өткір, қалалық лирикасымен ерекшеленетін стандарттарға айналды, ал көптеген музыкалық шығармалары Бродвейде және Голливуд фильмдерінде сәттілікке жетті. Индиана штатындағы бай отбасында дүниеге келген Портер әкесінің заңгер болуына деген тілегін елемеді және музыканы кәсіп етіп таңдады. Классикалық музыкалық білім алған ол музыкалық театрға қызығушылық танытты. Бастапқыда үдемелі дамымаса да, 1920 жылдары жетістікке қол жеткізе бастады, ал 1930 жылдары Бродвей музыкалық сахнасының маңызды ән жазушыларының біріне айналды. Көптеген сәтті Бродвей композиторларынан өзгеше, Портер өзінің әндеріне музыкамен қатар, сөздерін де жазды. 1937 жылы атқа міну кезінде ауыр жарақат алғаннан кейін Портер мүгедек болып, үнемі ауырсынумен күресті, бірақ жұмысын жалғастырды. 1940 жылдардың басындағы қойылымдары 1920-1930 жылдардағы ең жақсы туындыларының хиттерін қамтымады, бірақ 1948 жылы ол ең сәтті мюзиклі – «Kiss Me, Kate» арқылы қайтадан жеңіске жетті. Ол алғашқы «Тони» сыйлығын «Ең үздік мюзикл» номинациясы бойынша жеңіп алды. Портердің басқа мюзиклдеріне «Елу миллион француз», «Дюбарри ханым болды», «Кез келген нәрсе болады», «Кан Кан» және «Жібек шұлықтар» кіреді. Оның көптеген хит әндері: «Түн мен күн», «Бегинді баста», «Мен сенің қылығыңнан ләззат аламын», «Мұңайма, Ева!», «Жүрегім әкеме арналған» және «Сен ең жақсысың». Ол сонымен қатар 1930 жылдардан 1950 жылдарға дейінгі фильмдерге музыка жазды, оның ішінде «You'd Be So Easy to Love» әні бар «Born to Dance» (1936), «In the Still of the Night» әні бар «Rosalie» (1937), «True Love» әні бар «High Society» (1956) және «Les Girls» (1957) фильмдері бар.
Cole Albert Porter (June 9, 1891 – October 15, 1964) was an American composer and songwriter. Many of his songs became standards noted for their witty, urbane lyrics, and many of his scores found success on Broadway and in Hollywood films. Born to a wealthy family in Indiana, Porter defied his grandfather's wishes for him to practice law and took up music as a profession. Classically trained, he was drawn to musical theatre. After a slow start, he began to achieve success in the 1920s, and by the 1930s he was one of the major songwriters for the Broadway musical stage. Unlike many successful Broadway composers, Porter wrote the lyrics as well as the music for his songs. After a serious horseback riding accident in 1937, Porter was left disabled and in constant pain, but he continued to work. His shows of the early 1940s did not contain the lasting hits of his best work of the 1920s and 1930s, but in 1948 he made a triumphant comeback with his most successful musical, Kiss Me, Kate. It won the first Tony Award for Best Musical. Porter's other musicals include Fifty Million Frenchmen, DuBarry Was a Lady, Anything Goes, Can Can and Silk Stockings. His numerous hit songs include "Night and Day", "Begin the Beguine", "I Get a Kick Out of You", "Well, Did You Evah! ", "I've Got You Under My Skin", "My Heart Belongs to Daddy" and "You're the Top". He also composed scores for films from the 1930s to the 1950s, including Born to Dance (1936), which featured the song "You'd Be So Easy to Love"; Rosalie (1937), which featured "In the Still of the Night"; High Society (1956), which included "True Love"; and Les Girls (1957).
1930 жылдар
Рэй Гоц, «Париж» және «Елу миллион француз» фильмдерінің продюсері, Бродвей бизнесі құлдырағаннан кейін басқа продюсерлер банкротқа ұшырағанда оны төлемге қабілетті етіп сақтаған, Портерді ол білетін және жақсы көретін басқа қала туралы музыкалық шоу жазуға шақырды: Нью-Йорк. Гёц Портер соңғы рет жұмыс істеген команданы ұсынды: кітапты жазуды Герберт Филдс, ал режиссураны Портердің ескі досы Монти Вулли жүзеге асырды. «The New Yorkers» (1930) бірден «Love for Sale» атты көшедегі әйел туралы әнімен танымал болды. Бастапқыда Кэтрин Кроуфорд көшеде орындаған бұл әнге сыншылардың қарсы пікірлері себеп болды, сол себепті Гёц оны түнгі клубтағы сахнада Элизабет Уэлчке қайта тапсырды. Ол кезде лирика радио үшін тым ашық деп есептелді, бірақ ол аспаптық нұсқада жазылып, эфирге шығарылды және тез арада стандартқа айналды. Портер оны өзінің сүйікті әндерінің бірі деп атады. «The New Yorkers» сонымен қатар «I Happen to Like New York» хитін де қамтыды. Келесісінде Фред Астердің «Gay Divorce» (1932) атты соңғы сахналық қойылымы болды. Онда Портердің ең танымал әніне айналған «Night and Day» хиті ойнады. Портер осыдан кейін Гертруд Лоуренс үшін Вест-Эндте «Nymph Errant» (1933) шоуын ұсынды, оны Кокран Адельфи театрында қойды, онда ол 154 рет көрсетілді. Шоу үшін Портер жазған хит әндердің арасында Лоуренс үшін «Experiment» және «The Physician», ал Элизабет Уэлч үшін «Solomon» болды. 1934 жылы продюсер Винтон Фридли мюзиклдерді шығарудың жаңа тәсілін ойлап тапты. Ол кітап, музыка және ән мәтіндерін тапсырып, содан кейін актерлерді таңдаудың орнына, бастапқыда жұлдыздар мен жазушылардың қатысуымен идеалды мюзикл жасауға тырысты. Ол қалаған жұлдыздар Этель Мерман, Уильям Гакстон және комедияшы Виктор Мур болды. Ол кеме апаты мен шөл аралы туралы әңгіме жоспарлады, ал кітап үшін П. Г. Водхаус пен Гай Болтонға жүгінді. Әндер үшін ол Портерді таңдады. Фридли олардың барлығына өзара келісімшартқа отырғанын айтып, өзінің идеалды командасын жинады. Болтон мен Вудхаустың кітабына әсер еткен жаңалықтарға байланысты соңғы минутта күрт қайта жазу қажет болды. 1934 жылы «S.S. Morro Castle» кемесі Нью-Джерси жағалауында өртеніп, 100-ден астам адам қаза тапты. Болтон мен Вудхаус сол кезде басқа жұмыстармен айналысты, ал Говард Линдсей мен Рассел Крауз кітапты толығымен қайта жазды. Кейін Портер оны өзінің ең керемет шоуларының бірі деп атады, кейіннен «Kiss Me, Kate» шоуымен бірге. Шоу Нью-Йоркте 420 рет (1930-жылдар үшін едәуір ұзақ мерзім) және Лондонда 261 рет көрсетілді. Портер д’Индиден оркестрлеу сабақтарын алса да, өзінің мюзиклдерін оркестрлемеген. «Anything Goes» Роберт Рассел Беннет пен Ханс Спиалек оркестрледі. refn Портердің басқа шоуларын Морис Б. ДеПак, Уолтер Пол, Дон Уокер және Филип Дж. Ланг оркестрледі: қараңыз Кимбол (1991) 2–3 беттер. Портер оркестрлік бөліктерді тексеріп, қажет деп тапқан жағдайда оларды өзгертті. Мосс Хартпен бірге әлемді аралап жүрген кезде жазылған «Jubilee» (1935) үлкен хит болмады, ол тек 169 рет орындалды, бірақ ол «Begin the Beguine» және «Just One of Those Things» сияқты екі стандартқа айналған әнді қамтыды. «Red, Hot and Blue» (1936) Мерман, Джимми Дюранте және Боб Хоуптың қатысуымен 183 рет көрсетілді және «It's De Lovely», «Down in the Depths (on the Ninetieth Floor)» және «Ridin' High» әндерін ұсынды. Бұл шоулардың сәтсіздігі Портерді оның әндері жеткілікті кең аудиторияға тартымды емес екеніне көндірді. Сұхбатында ол былай деді: «Күрделі аллюзиялар шамамен алты аптаға жақсы, бірақ тек өзім үшін және тағы он сегіз адам үшін, олардың барлығы бірінші түнде келеді. Музыкалық саласындағы талғамды, мәдениетті және ересектерге арналған пьеса жазу – бұл шығармашылықтың ләззаты ғана». Портер 1930-жылдардың ортасында Голливуд үшін де жазды. Оның музыкасына Metro Goldwyn Mayer фильмдерінің «Born to Dance» (1936) Джеймс Стюартпен бірге «You'd Be So Easy to Love» және «I've Got You Under My Skin», сондай-ақ «Rosalie» (1937) «In the Still of the Night» әндері кірді. 1935 жылы ол «Fifty Million Frenchmen» фильмінен кейбір әндерді пайдаланып «Paree, Paree» атты қысқаметражды фильмге музыка жазды. Портер 1934 жылы «Adios, Argentina» фильмі үшін «Don't Fence Me In» деген ковбой әнін жазды, бірақ ол Рой Роджерс 1944 жылы «Hollywood Canteen» фильмінде орындағанға дейін хитке айналмады. 1940 жылдары Бинг Кросби, Эндрюс сестері және басқа да әртістер оны танымал етті. Портерлер 1935 жылдың желтоқсанында Голливудқа көшіп келді, бірақ Портердің әйелі кино ортасын ұнатпады, ал Портердің бұрын өте сыпайы болған гомосексуалды әрекеттері азайды; ол Париждегі үйлеріне қайтып кетті. 1937 жылы «Rosalie» фильмін түсіруді аяқтағаннан кейін Портер Линдамен татуласу үшін Парижге асықты, бірақ ол салқын қабақтанды. Достарымен бірге Еуропаны аралап шыққаннан кейін Портер 1937 жылдың қазанында онымен бірге Нью-Йоркке оралмады. Олар Портердің басынан өткен оқиғадан кейін жақын уақытта қайта табысты. 1937 жылдың 24 қазанында Портер Нью-Йорк штатының Локуст-Вэллидегі Piping Rock Club-та Эдит ди Зоппола графинясымен және Фулько ди Вердура герцогімен бірге атпен жүргенде аты оның үстіне құлап, аяқтарын жарақаттады, нәтижесінде ол өмірінің соңына дейін мүгедек болып, үнемі ауырсыну сезімдерімен күресті. Дәрігерлер Портердің әйелі мен анасына оның оң аяғын, мүмкін сол аяғын да ампутациялау керектігін айтты, бірақ ол осы процедурадан бас тартты. Линда Парижден оның қасына асығып келді және ампутациядан бас тартуына қолдау көрсетті. Ол ауруханада жеті ай болды, содан кейін Уолдорф мұнараларындағы пәтеріне қайтуға рұқсат алды. Ол мүмкіндігінше жұмысын қайта бастады, өйткені ол осылайша үнемі сезілетін ауырсынудан ойын аластатты. Оның музыкалық шығармаларына «From Alpha to Omega» және «At Long Last Love» әндері кірді. Ол «Leave It to Me!» (1938) шоуымен қайта табысқа ие болды; шоу «My Heart Belongs to Daddy» әнін орындаған Мэри Мартинды таныстырды, сонымен қатар «Most Gentlemen Don't Like Love» және «From Now On» сияқты әндер де ойнады. Портердің 1930-жылдардың соңғы шоуы «DuBarry Was a Lady» (1939) болды, ол Мерман мен Берт Лаһрдың қатысуымен ерекше ашық шоу болды. Бродвейдегі турдан кейін, оның барысында Бостон цензуралық органдарымен қиындықтар туды, ол 46-шы көшедегі театрда 408 рет көрсетілді. Шоуға «But in the Morning, No» (радиода тыйым салынған), «Do I Love You?», «Well, Did You Evah!», «Katie Went to Haiti» және Портердің тағы бір жылдам әні «Friendship» кірді. 1939 жылдың соңында Портер Фред Астер, Джордж Мерфи және Элеонор Пауэлл үшін «Broadway Melody of 1940» фильміне алты ән жазды. Темдеу арасында Еуропадағы саяси жағдай нашарлағандықтан, Портердің әйелі 1939 жылы олардың париждік үйін жапты, ал келесі жылы Массачусетс штатының Уильямстаун қаласының жанындағы Беркшир тауларында олардың париждік үйінен әсем жиһаздарымен безендірілген шалғайдағы үй сатып алды. Портер уақытын Голливудта, Нью-Йоркте және Уильямстаунда өткізді.
1940-шы жылдар және соғыстан кейінгі кезең
Панама Хэтти (1940) Портердің ең ұзақ сақтаған хиті болды, Нью-Йоркте 501 рет қойылды, тіпті Портердің есімді әндерінің болмауына қарамастан. Онда Мерман, Артур Трейчер және Бетти Хаттон ойнады. «Шындыққа көз жеткізейік!» (1941), Дэнни Кейдің қатысуымен, Нью-Йоркте 547 қойылыммен одан да жақсы нәтиже көрсетті. Бұл да есімді әндерден мүлдем құралмады, ал Портер оны өзінің ең сәл табысты туындыларының бірі деп санады. Мерманның қатысуымен «Балаларға арналған бір нәрсе» (1943) 422 рет, ал Бобби Кларктың қатысуымен «Мексикалық шабандоздық» (1944) Джун Хавокпен бірге 481 рет сахнаға шықты. Бұл қойылымдар да Портердің стандарттарына жетпеді. Сыншылар жақсы пікір білдірмеді, хит әндердің жетіспеуіне және әуендердің жалпы төмен деңгейіне наразылық білдірді. Екі сәтсіздіктен кейін, «Жеті жанды өнер» (1944) («Ev'ry Time We Say Goodbye» әні бар) және «Айнала саяхат» (1946) көптеген адамдар Портердің ең жақсы кезеңі аяқталды деп ойлады. Бродвей мюзиклдерінен бөлек, Портер Голливуд үшін де жазды. Оның осы кезеңдегі фильмдеріне жазған әуендері: Астер мен Рита Хейвортпен «Ешқашан байымайсыз» (1941), Дон Амеш, Джанет Блэр және Уильям Гакстонмен «Дүркіретуге болатын бір нәрсе» (1943) және түсірілімдер басталмай тасталған «Миссисипи Белл» (1943–44). Ол сондай-ақ Портердің өміріне арналған, көбінесе ойдан шығарылған «Түн мен күн» (1946) фильмін жасауға көмектесті, онда Кэри Грант басты рөлді ойнады. Сыншылар фильмді сынады, бірақ ол Портердің ескі әндерінің көптігінің арқасында үлкен жетістікке жетті. Бұл фильмнің табысы Джуди Гарланд пен Джин Келлидің қатысуымен түсірілген Винсенте Миннеллидің «Пират» (1948) фильмінің сәтсіздігімен күрт контраст жасады, онда Портердің бес жаңа әніне көңіл жеткіліксіз болды. Осы төмендіктен Портер 1948 жылы «Мені сүй» (Kiss Me, Kate) арқылы қайта оралды. Бұл оның ең табысты қойылымы болды, Нью-Йоркте 1077, ал Лондонда 400 рет қойылды. Бұл қойылым «Үздік мюзикл» номинациясында «Тони» сыйлығын жеңіп алды (бұл санатта алғашқы «Тони» сыйлығы), ал Портер «Үздік композитор және лирик» сыйлығын жеңіп алды. Музыкалық құрамына «Another Op'nin', Another Show», «Wunderbar», «So In Love», «We Open in Venice», «Tom, Dick or Harry», «I've Come to Wive It Wealthily in Padua», «Too Darn Hot», «Always True to You (in My Fashion)» және «Brush Up Your Shakespeare» әндері кірді. Портер 1950-ші жылдарды «Осы әлемнен тыс» (1950) қойылымымен бастады, онда жақсы әндер болды, бірақ тым көп әйелдерге арналған және әдепсіздік болды, сондықтан аса сәтті болмады. Оның келесі қойылымы «Кан-кан» (1952), «C'est Magnifique» және «It's All Right with Me» әндерімен 892 рет қойылды. Портердің соңғы Бродвейдегі «Жібек шаруалары» (1955) қойылымы, «All of You» әнімен, 477 рет сахнаға шықты. Портер Голливудтағы мансабын аяқтамас бұрын тағы екі фильмге әуен жазды және телешоу үшін музыка жазды. Бинг Кросби, Франк Синатра және Грейс Келли ойнаған «Жоғары қоғам» (1956) фильмінде Портердің соңғы хиті «Нағыз махаббат» әні орын алды.
Соңғы жылдар
Портердің анасы 1952 жылы, ал әйелі 1954 жылы эмфиземадан қайтыс болды. 1958 жылға қарай Портердің жарақаттары оның оң аяғында бірнеше ойық жаралардың пайда болуына әкелді. 34 операциядан кейін оның аяғы ампутацияланды және жасанды аяқпен ауыстырылды. Досы Ноэль Ковард оны ауруханада барып көріп, күнделікке: "Оның бетінен аяусыз ауырсыну іздері жойылды. Оның бүкіл өмірі жақсарады және оның жұмысы да соған сәйкес пайда табады деп сенемін" деп жазды. Шындығында, Портер ампутациядан кейін ешқандай ән жазбады және қалған алты жылын жақын достарымен ғана өткізіп, көпке көрінбеді. Ол туған жері Перудегі, Индиана штатындағы Маунт Хоуп зиратында әйелі мен әкесінің арасына жерленген.
Құрмет және мұра
Көптеген суретшілер Портердің әндерін жазды, ал ондаған әншілер оның әндерінен тұратын альбомдар шығарды. 1956 жылы джаз әншісі Элла Фицджеральд «Элла Фицджеральд Коул Портер әндерлерін орындайды» альбомын жариялады. 1972 жылы ол тағы бір жинақ шығарды – «Элла Коулды жақсы көреді». Портер әндерінен құралған көптеген жинақтардың ішінде мыналар бар: Оскар Петерсон Коул Портер әндерлерін орындайды (1959); Анита О’Дэй Билли Мэймен бірге Коул Портер әндерін орындайды (1959); «Түн бойы: Джули Лондон Коул Портердің ең жақсы әндерін айтады» (1965); Розмари Клуни Коул Портердің музыкасын орындайды (1982); «Кез келген нәрсе»: Стефан Граппелли және Йо Йо Ма (көбінесе) Коул Портерді орындайды (1989). 1990 жылы Дион Уорвик «Дион Коул Портерді орындайды» альбомын шығарды. Сол жылы «Red Hot + Blue» альбомы СПИД зерттеулеріне көмек ретінде жарық көрді, онда U2 және Энни Леннокс сияқты әртістер орындаған 20 Коул Портер әні болды. Басқа жазбалар жинағына Фрэнк Синатраның «Sings the Select Cole Porter» (1996) және Джон Барроуменнің «Swings Cole Porter» (2004) альбомдары кіреді; Барроумен 2004 жылғы «De Lovely» фильмінде «Джек» рөлін ойнады. Портерге құрмет көрсеткен басқа әншілердің арасында 1982 жылы «Flickan i en Cole Porter sång» («Коул Портер әніндегі қыз») әнін жазған шведтік поп-тобы Gyllene Tider бар. Ол Дэвид Бёрннің 1989 жылғы «Rei Momo» альбомындағы «The Call of the Wild» меренге әнінде еске алынады. Ол сондай-ақ Mercury Rev тобының 1998 жылғы «Deserter's Songs» альбомындағы «Tonite It Shows» әнінде де еске алынады. «Can Can» фильміне бейімделгеннен кейін саундтрек 1960 жылы «Ең жақсы саундтрек альбомы» үшін «Грэмми» сыйлығын жеңіп алды. 1965 жылы Джуди Гарланд Портердің өлімінен кейін көп ұзамай 37-ші «Оскар» марапаттау салтанатында Портердің әндерінен құралған попурри орындады. 1980 жылы Портердің музыкасы Филип Барридің «Holiday» пьесасына негізделген «Happy New Year» фильмінің музыкалық сүйемелдемесі ретінде пайдаланылды. «The Carol Burnett Show» актерлері CBS телесериалында Портерге арналған күлкілі скетч көрсетті. «You're the Top: The Cole Porter Story» (архивтік материалдар мен сұхбаттардан құралған видео) және «Red, Hot and Blue» (Портердің музыкасын орындаған әртістердің видеосы) 1990 жылы Портердің туғанына 100 жыл толуын мерекелеу үшін жарық көрді. 1946 жылғы «Night and Day» фильміне қарағанда, Портердің өмірі 2004 жылы Ирвин Винклердің түсірген «De Lovely» фильмінде Кевин Клайн Портер рөлінде және Эшли Джадд Линда рөлінде көрініс тапты. «De Lovely» саундтрегіне Аланис Морисетт, Шерил Кроу, Элвис Костелло, Диана Кралл және Натали Коул орындаған әндер кірді. Портер Вуди Алленнің 2011 жылғы «Парижде түнгі ортасы» фильмінде де кейіпкер ретінде пайда болады. Портердің туғанына 100 жыл толуына арналған көптеген шаралар өтті, соның ішінде 1991 жылғы Orange Bowl жартылай ойынының арасындағы шоу. Джоэл Грей және әншілер, бишілер мен маршырушылар тобы Флорида штатының Майами қаласында «Anything Goes» тақырыбындағы 57-ші Король Оранж Джемборе парадында Портерге құрмет көрсетті. Индианаполис симфониялық оркестрі Индианаполистегі Circle театрында Коул Портердің музыкасынан тұратын бағдарлама орындады, онда Портердің Голливуд фильмдерінен алынған фрагменттер де көрсетілді. Индиана университетінің опера театры Индиана штатының Блумингтон қаласында Портердің «Jubilee» мюзиклін қойды. 2007 жылдың мамыр айында Голливудтың Даңқ аллеясында Портерге арналған жұлдыз ашылды. 2010 жылдың желтоқсанында оның портреті Индиана губернаторы кеңсесіндегі Хузиер мұра галереясына қосылды. Портердің өлімінен кейін көптеген симфониялық оркестрлер оған құрмет көрсетті, соның ішінде 2011 жылы дирижер Марвин Хамлишпен Сиэтл симфониялық оркестрі және Бостон Попсы. 2012 жылы Марвин Хамлиш, Майкл Файнштейн және Даллас симфониялық оркестрі Портерді оның таныс классикасын қамтитын концертпен құрметтеді. Коул Портер фестивалі әр жылғы маусым айында оның туған қаласы Перуда (Индиана штаты) музыка мен өнерді дамыту мақсатында өткізіледі. Индианаполистегі Индиана тарихи қоғамының Юджин және Мэрилин Глик Индиана тарихы орталығындағы кабаре стиліндегі Коул Портер бөлмесінде костюмді әншілер келушілердің өтініштерін қабылдап, Портердің хит әндерін орындайды. Портер қайтыс болғаннан кейін, Нью-Йорк тарихи қоғамында қысқа уақыт болғаннан басқа, оның 1908 жылғы Steinway роялі, ол 1930 жылдардың ортасынан бастап композициялау кезінде қолданған, Уолдорф Астория қонақ үйінің вестибюлінде қойылды және жиі ойналды. Портер Америка театр залының және Ұлы Америка ән кітабы залының мүшесі, ол оның «әдемі әндерін ақылды, қалалық лирикамен» мойындады. 2014 жылы Портер Чикагодағы ЛГБТ жетістіктерін тойлайтын Legacy Walk-те тақташамен марапатталды.