Кіріспе
Глехома hederacea – ламиацея тұқымдасына жататын, хош иісті, көп жылдық, мәңгі жасыл, төселмелі өсімдік. Ол көбінесе жер астындағы қыша, немесе жер бетін жабатын жаңқа деп аталады. Гербицидтер, әсіресе ормандық экожүйелерде (кемшіліктеріне қарамастан) кеңінен қолданылады. Өсімдіктің жақсы жетілген тамыр жүйесі оны қолмен тартып алу арқылы жоюды қиындатады.
Glechoma hederacea is an aromatic, perennial, evergreen creeper of the mint family Lamiaceae. It is commonly known as ground ivy, gill over the ground, herbicides are relied upon (despite their drawbacks) particularly for woodland ecosystems. The plant's extensive root system makes it difficult to eradicate by hand pulling.
Сипаттама
Глехома хедрецеяны дөңгелек немесе бүйрек пішіндес (бүйрек немесе желдеткіш тәрізді), тісті жиектері бар (дөңгелек тісті жиектерімен) қарама-қарсы жапырақтарының диаметрі, төртбұрышты сабақтарына бекітілген ұзын сабақтары арқылы анықтауға болады, сабақтары түйіндерінен тамырланады. Өсімдік тамырсабақ немесе тұқым арқылы таралады, сондықтан оны жою өте қиын. Бұл түрдің мөлшері өзгеруі мүмкін, оның көлемі қоршаған ортаның жағдайларына байланысты. Г. hederacea кейде қарапайым сойқамен (Malva neglecta) шатастырылады, оның да дөңгелек, тілімделген жапырақтары бар, бірақ сойқа жапырақтары дөңгелек жапырақтың арт жағынан сабаққа бекітіледі, ал жер астындағы плющтың төртбұрышты сабақтары мен жапырақтары жапырақтың ортасынан бекітіледі, олардың шеттерінде дөңгелек тілімдері анық көрінеді, сабаққа қарама-қарсы орналасқан және беті түкті болады. Сонымен қатар, кейде жер астындағы плющпен шатастырылатын сойқа және басқа да жапырақшалы өсімдіктер сабақтағы түйіндерден таралмайды. Бұған қоса, мыс тұқымдасына жататындықтан, зақымданғанда жер астындағы плющ ерекше иіс шығарады. Г. hederacea гүлдері екі жақты симметриялы, түтікше тәрізді, көк, көкшіл-күлгін немесе лаванды түсті болып келеді және сабақтың жоғарғы бөлігіндегі немесе ұшына жақын жапырақ қойнауларында екі немесе үш гүлден тұратын қарама-қарсы топтамалармен өседі. Әдетте көктемде гүлдейді. Г. hederacea ылғалды, көлеңкелі жерлерде жақсы өседі, бірақ күнге де төзімді. Бұл шөптесін, орманды жерлерде немесе қараусыз қалған жерлерде кездесетін өсімдік. Газон мен ғимараттардың маңында да жақсы өседі, себебі қырқудан зардап көрмейді. Оның кең таралуының себебі – тамырсабақ арқылы көбейе алуы. Тығыз кілемдер құрайды, ол газон мен орманды жерлерді жаба алады, сондықтан ол туған жері емес, қолайлы климаттағы инвазивті немесе агрессивті арамшөп саналады.
Экологиялық аспектілер
Көптеген жабайы аралар осы өсімдіктен гүл тозаңын жинайды, оның ішінде Антофора фурката, Антидум маникатум, Антофора плюмипес, Антофора квадримакулата, Осмия аурулента, Осмия каэрулентес және Осмия унцината түрлері бар. Сондай-ақ, өсімдікте бірнеше жәндіктердің галлдары (ісікшелері) кездеседі, оның ішінде Ронданиола бурсария (маяк тәрізді ісікше), Липостенес глехома немесе Липостенес латрейлейи (Киффер, 1898) (галл арасы) жатады.
Көбею
Глехома едерексия гинодиозды, оның гендері әйел немесе гермафродит болады. Әйел өсімдіктер тозаңдану үшін гермафродиттерден тозаң алуға тәуелді. Тозаңданған әрбір гүлден төртке дейін тұқым пайда болады, олар сабақ иіліп, піскен тұқымдарды аналық өсімдіктің жанына түсіреді, бірақ құмырсқалар тұқымдарды одан да алысқа таси алады. Тұқымдар ылғалмен жанасқаннан кейін бірнеше күнде өне бастайды, бірақ оларды құрғақ күйде сақтауға болады. Ол жабайы жерлерге кеңінен тарап, кейде жергілікті жабайы гүлдерді ығыстырып шығарады. Г. hederacea сакстар дәуірінде сыра қайнатуда дәм беру үшін, тазартуға және сақтау үшін кеңінен қолданылған, ал кейіннен ағылшындар 15 ғасырдың соңында сыраға хмель енгізгенге дейін де пайдаланған. Осыдан шыққан атаулар – alehoof, tunhoof және gill over the ground, сыра жасаумен байланысты. Г. hederacea-дағы химозинге ұқсас ферменттер ірімшік жасау процесінде жануарлардың ферменттерінің орнына қолданылған.
Дәстүрлі медицина
Г. hederacea Еуропаның мыңдаған жылдар бойы қолданылып келе жатқан дәстүрлі медицинасында пайдаланылған; Гален бұл өсімдікті көздің қабынуын емдеу үшін ұсынады. Ағылшын шөпшісі Джон Джерард оны құлақтағы шуды емдеуге, сондай-ақ "диуретик, астрагент, тоник және жеңіл сергіткіш ретінде" қолдануға кеңес берген. Бүйрек ауруларына және ас қорытудың бұзылуына да пайдалы. Оны "өкпе шөбі" ретінде де қолданған. Солтүстік Америкада бұл өсімдіктің жабайы түрге айналуының себебі – еуропалық қоныс аударушылардың оны дәрілік шөп және сыраны сақтау үшін пайдалануы; түрлер импортталып, шөп және бақша шаруашылығында кеңінен өсірілген. Оның басқа дәстүрлі қолданыстарына қақырық түсіргіш немесе қысушы зат ретінде қолдану, сондай-ақ бронхитті емдеу кіреді.
Қауіпсіздік
Адамдар оны мыңдаған жылдар бойы салат ретінде және дәрілік шөптерде қолданғанмен, бұл түр малға, әсіресе жылқыға улы деп саналады. Бірақ, жабайы шошқалар оны жейтіні хабарланады. Кейбір мәліметтерде ол кеміргіштерге зиянды, ал Ұлыбританиядағы банк волі оны тамақ ретінде пайдаланады. Ламиакея тұқымдасының басқа өкілдері, мысалы, Mentha spicata, көк шәйқурай, шайға және дәмдеуіштерге олардың эфир майлары үшін кеңінен және қауіпсіз қолданылады. G. hederacea-дағы эфир майының концентрациясы еуропалық pennyroyal-ға қарағанда 1/30-нан кем. Глехоманың адамдарға тигізетін әсері жеткілікті зерттелмеген.
Бақылау
Солтүстік Америкада жергілікті емес инвазивті түр ретінде таралған Глехома көптеген адамдарға арамшөп ретінде белгілі, және бұл қасиетін мяттар тұқымдасының көптеген өкілдерімен ортақ. Ол ауыр, құнарлы, ылғалдылығы жоғары және борға кедей топырақта мәселе тудыруы мүмкін. Бұл өсімдік көлеңкелі жерлерде, шөп нашар өсетін ормандар сияқты аймақтарда өте жақсы өседі, бірақ толық күн сәулесінде де проблемаға айналуы мүмкін. Өсімдік тамырларынан немесе қайтадан тамырланатын сабақ бөліктерінен таралатындығы және жер астындағы сабақтарының болуына байланысты, тіпті кішкентай жайылмалар да бірнеше рет қолмен арамшөптерді жоюға қарсы тұрады. Қызылқұрт сияқты, G. hederacea-ның тамыры да алып тастау қиын келетін түйін тәрізді болады (оның нәзік, кең жапырақтарына қарағанда). Солтүстік Америкада оның таралуын бақылауға көмектесетін биологиялық әдістер әзірленбеген. Жақында жүргізілген зерттеулер боракспен емдеудің тиімділігін жоққа шығарады, себебі нақты аудан үшін дұрыс концентрацияны анықтау қиын және пайдалы өсімдіктерге зиян келтіру қаупі жоғары.