Кіріспе

1940 жылы шыққан Артур Костлер романы "Түскі қараңғылық" (link=no) – венгр туған романист Артур Костлердің 1940 жылы алғаш рет жарияланған романы. Оның ең танымал туындысы – Рубашов, ескі большевик, өзі қатысқан үкіметке қарсы сатқындық жасады деген айыппен тұтқындалып, түрмеге қамалып, сотталғандығы туралы әңгіме. Роман 1938-1940 жылдар аралығында Сталиндік Ұлы тазалаудан және Мәскеудегі көрсетілімдік сот процестерінен кейін өрбуді. Шынайы оқиғаларға негізделгенімен, роман Ресей мен Кеңес Одағын тікелей атамайды және адамдар мен ұйымдарды сипаттау үшін жалпылама терминдерді қолданады: мысалы, Кеңес үкіметі "Партия" деп, ал нацистік Германия "Диктатура" деп аталады. Жозеф Сталин "Бірінші номер" деп бейнеленеді, ол – қауіпті диктатор. Роман автордың Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуымен Кеңес Одағының большевиктік идеологиясына деген көңілінің толуын көрсетеді. 1998 жылы Modern Library журналы "Түскі қараңғылық" романын 20 ғасырдың ең үздік 100 ағылшын тіліндегі романының тізіміне сегізінші орынға қойды, тіпті Костлер оны неміс тілінде жазған болатын.

Өмірбаян

Костлер «Түн ортасындағы қараңғылық» романын трилогияның екінші бөлігі ретінде жазды: бірінші том – «Гладиаторлар» (1939), алғаш рет венгр тілінде жарық көрді. Бұл роман Спартак көтерілісін дүркірету туралы. Үшінші романы – «Қонаққа келу және аттану» (1943), Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі босқынның тағдыры туралы. Ол кезде Лондонда тұратын Костлер бұл романды ағылшын тілінде қайта жазды, себебі түпнұсқа неміс нұсқасы жоғалып кеткен еді. «Түн ортасындағы қараңғылық» Костлер Парижде тұрғанда неміс тілінде жазыла бастады және, ол «Жердің қоқысы» кітабының бірінші тарауында баяндайтындей, 1939 жылдың жазында аяқталды. Ол мүсінші Дафна Хардимен бірге Альп теңізіндегі Белведер ауылының жанында тұрып, оған ағылшын тіліне аударған. Он жылдар бойы неміс мәтінінің 1940 жылдың мамырында Парижден Костлер мен Хардидің қашуы кезінде, Францияның неміс басқындығына дейін жоғалып кеткені еді. Бірақ оның бір данасы швейцариялық баспагер Эмиль Опрехтке жіберілген. Костлердің Лондондағы «Jonathan Cape» баспасының редакторы Руперт Харт Дэвис ағылшын мәтініне күмәнданып, Опрехтке оның көшірмесін сұрағаннан кейін жариялауға келісті. 2015 жылдың тамызында Опрехттің көшірмесін Цюрих кітапханасында Кассель университетінің докторанты тапты. Неміс тіліндегі түпнұсқа қолжазба 2018 жылдың мамырында «Elsinor Verlag» баспасында «Sonnenfinsternis» (Күн тұтылуы) деген атпен жарық көрді. Жаңадан табылған мәтінге негізделген жаңа кәсіби ағылшын аудармасы 2019 жылы жарыққа шықты. 2019 жылғы аудармаға жазған кіріспесінде Костлердің биографы Майкл Скаммелл Хардидің аудармасы «жеті он жылдан астам уақыт бойы романға жақсы қызмет еткенімен», жаңа аударма қажет екенін жазды. «Ол жағдайларға байланысты асығыс жұмыс істеуге мәжбүр болды, сөздіктер мен басқа да анықтамалықтар қолжетімді болмады, бұл оның тоталитаризмнің кеңестік және нацистік машинасымен таныс еместігін көрсетті. Ол жұмыс істеген мәтін де толыққанды аяқталмаған еді. Романның жаңа және жаңартылған аудармасы пайдалы болар еді, әсіресе марксизм-ленинизмнің терминологиясын нақтылауға білімді және тәжірибелі аудармашы қатысқанда, оны ағылшын тілді оқырманға түсінікті және дәл жеткізуге болар еді». Скаммелдің айтуынша, Филип Боем «осы жұмысқа ең лайықты таңдау» болды. Костлер өзінің «Көрінбейтін жазу» (1954) автобиографиялық кітабында «Түн ортасындағы қараңғылықты» 1940 жылдың сәуір айында, 1939 жылдың көптеген қиын айларынан кейін аяқтағанын, оның басты себебі қаржылық қиындықтар мен содан кейін Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы болғанын айтты. Костлер былай деп жазды: text=«Бірінші кедергі – кітаптың жартысына жеткенде, мен қайтадан ақшадан қалдым. Оны аяқтау үшін тағы алты ай қажет болды, ал қажетті капиталды алу үшін мен тағы екі ай – 1939 жылдың сәуір және мамыр айларын – тағы бір жыныстық кітапты (L'Encyclopédie de la famille) жазуға жұмсауға мәжбүр болдым, бұл үшінші және соңғы рет болды. Содан кейін Францияның оңтүстігінде үш ай тыныш жұмыс істегеннен кейін, келесі кедергі пайда болды: 3 қыркүйекте соғыс басталды, ал 2 қазанда мен француз полициясымен тұтқындалдым». Костлер содан кейін өзінің өмірінде «кафкалық оқиғалар» деп атаған жағдайлардың қалай дамысқанын сипаттайды: Пиренейдегі концентрациялық лагерде төрт ай өткізіп, 1940 жылдың қаңтарында босатылды, бірақ полиция тарапынан үнемі мазаланды. «Соңғы үш айда мен романды тергеулер мен пәтерді тінтіп-тексерулер арасындағы уақытта аяқтадым, мені тағы да тұтқындап, «Түн ортасындағы қараңғылық» қолжазбасын тартып алады деген үнемі қорқынышта болдым». Харди 1940 жылдың мамырында аудармасын Лондонға жібергеннен кейін, ол Лондонға қашып кетті. Осы уақытта Костлер француз шетелдік легионына қосылып, Солтүстік Африкада дезертирлік жасап, Португалияға жетті. (Ол бұл оқиға туралы «Жердің қоқысы» (1941) естеліктерінде жазды.) Костлер ақыры Лондонға келді, ал кітап 1941 жылдың басында сол жерде жарық көрді.

Орнату

"Ортаңғыда қараңғылық" – 1938 жылғы тазарту кезеңінде Сталиннің диктатурасын нығайту үшін Коммунистік партия ішіндегі әлеуетті қарсыластарын – әскерилерді және мамандарды жойған, аты аталмаған КСРО-дағы оқиғалар туралы аллегориялық шығарма. Бұл мәселелердің ешқайсысы кітапта тікелей айтылмайды. Романның көп бөлігі аты-жөні белгісіз түрмеде және басты кейіпкер Рубашовтың ойларында өрбиді. Костлер Испания азамат соғысы кезінде Франсиско Франконың шенеуніктерімен түрмеде отырған тәжірибесін "Өліммен әңгіме" атты естеліктерінде баяндаған. Ол жеке камерада ұсталды және өлім жазасына кесіледі деп күтті. Оған басқа тұтқындармен бірге түрме ауласында серуендеуге рұқсат берілді. Оны өзі ұрып-соқпағанмен, басқа тұтқындардың зорлық көргенін сезді.

Құрылымы

"Ортаңғыда қараңғылық" төрт бөлімге бөлінеді: Бірінші тыңдау, Екінші тыңдау, Үшінші тыңдау және Грамматикалық ой-қиялы. Бастапқы ағылшын тіліндегі аудармада Харди Костлердің "Verhör" деген сөзін "Hearing" деп аударған. 2019 жылғы аудармада Боем оны "Тергеу" деп аударды. Сол аударманың кіріспесінде Майкл Скаммелл "есту" термині Кеңес және нацистік "режимдерді нақты болғаннан гөрі жұмсақ әрі өркениеттірек көрсеткенін" жазды.

Бірінші сот

Луи Антуан де Сент-Жюсттың "Ешкім кінәсіз билік ете алмайды" деген сөзі эпиграф ретінде келтіріледі. Оқиға Рубашовты түн ортасында құпия полициядан (КСРО-да бұл НКВД) екі адамның ұстауымен басталады. Рубашовты ұстағанда олар оны қайта-қайта түсінен оятты, ол Гестапода тұңғыш рет ұсталғандағы оқиғаның қайталануы еді. Олардың бірі Рубашовқа шамамен тең жаста, екіншісі сәл жасырақ. Үлкені ресми және әдепті, ал кішісі қатыгез. Тұтқындалған Рубашов бұқаралық тұтқындаулар кезінде қорқыныштан арылғанына қуанды. Ол өзін атып өлтіргенше жалғыздық камерасында отыруды күтеді. Ол No.402, көрші камерадағы адаммен, кодты пайдаланып байланыс жасай бастайды. Рубашовтан өзгеше, No.402 интеллигент емес, ол – коммунистерді жек көретін патша армиясының офицері. Олардың қарым-қатынасы жағымсыз ахуалда басталады, өйткені No.402 Рубашовтың саяси бақытсыздығына ризашылық білдіреді. Алайда No.402-нің саяси емес қалаулары да бар, ол Рубашовтан соңғы рет әйелмен қашан ұйықтағаны туралы егжей-тегжейлі мәлімет беруін сұрайды. Рубашов оған мәлімет бергеннен кейін No.402 оған жылылықпен қарай бастайды. Уақыт өте келе олар жақындасып, түрме мен оның тұтқындары туралы ақпарат алмасады. Рубашов ескі большевиктер, Бірінші басшы және тарихты марксистік тұрғыдан қарастыру туралы ойланады. Роман барысында Рубашов, Иванов және Глеткин тарихи процестер мен олардың жеке адамдар мен топтарға қалай әсер ететіні туралы пікір айтады. Әрқайсысы өз іс-әрекеттері замандастарына қаншалықты жаман көрінсе де, тарих оларды ақырында ақтауға сенімді. Осы сенім режимнің зұлымдықтарын көтере алады, өйткені олар бірнеше мың немесе бірнеше миллион адамның азаптарын болашақ ұрпақтардың бақытына теңестіреді. Олар социалистік утопияға қол жеткізе алады деп санайды, бұл оларға келтірілген азапты кешіруге мүмкіндік береді. Рубашов өмірін саралайды: жасөспірім шағында партияға қосылғаннан бері Рубашов майданда офицерлік қызмет атқарды, "батылдығы" үшін мақтау алды, бірнеше рет қауіпті тапсырмаларға ерікті түрде қатысты, азаптауларға төтеп берді, партия бағытынан ауытқыған басқа коммунистерге сатқындық жасады және оның саясаты мен мақсаттарына адал екенін дәлелдеді. Соңғы кезде ол күмәнге толы. Билікте 20 жыл өткеніне қарамастан, үкімет миллиондаған адамның қасақана өліміне және жазалануына себепкер болды, бірақ партия социалистік утопияның мақсатына жақындаған жоқ сияқты. Бұл көрініс біртіндеп жойылып бара жатқандай. Рубашов бір жағынан партияға өмір бойы берілгендігі, екінші жағынан ар-ожданы мен жеке тәжірибесінің айғақтары арасында қысылып қалды. Осы сәттен бастап, повесть саяси тұтқын ретіндегі қазіргі өмірі мен партия элитасының бірі ретіндегі өткен өмірі арасында ауысады. Ол 1933 жылы Адольф Гитлер билікке келгеннен кейін Берлинге алғаш рет келгенін еске алады. Рубашовтың міндеті неміс коммунистерін тазалау және қайта ұйымдастыру еді. Ол партия бағытына қайшы материалдарды таратқан жас неміс коммунистік ұяшығының жетекшісі Ричардпен кездесті. Музейде, Пиета суретінің астында Рубашов Ричардқа партия тәртібін бұзғанын, "объективті түрде зиянды" болғанын және партиядан шығарылуы керектігін түсіндіреді. Гестапо адамы артқы планда әйелімен бірге тұр. Ричард Рубашов өзін құпия полицияға сатқанын кеш түсінеді. Ол Рубашовтан өзін "құртқа тастамауын" өтінеді, бірақ Рубашов оны тез тастап кетеді. Таксиге отырғанда, такси жүргізушісінің де коммунист екенін түсінеді. Коммунист екені айтылған такси жүргізушісі оған тегін жол ұсынады, бірақ Рубашов жол ақысын төлейді. Пойызбен саяхаттап бара жатып, ол Ричард пен такси жүргізушісінің оны пойызбен қағып өтіріп келе жатқанын көреді. Бұл көрініс "Түндегі қараңғылық" романының екінші және үшінші маңызды тақырыптарын таныстырады. Екіншісі, Пиета және басқа да христиандық бейнелер арқылы қайта-қайта ұсынылған, коммунизмнің қатыгездігі мен заманауилығы мен христианның жұмсақтығы, қарапайымдылығы және дәстүрлілігі арасындағы қарама-қайшылық. Костлер христиан дініне қайта оралуды ұсынбаса да, ол коммунизм екі баламаның ең нашары екенін көрсетеді. Үшінші тақырып – қарапайым коммунистердің сенімі мен партия элитасының аяусыздығы арасындағы қарама-қайшылық. Қарапайым халық Рубашов сияқты адамдарға сеніп, құрметтейді, бірақ элита оларды ойланбай сатқандықтан пайдаланады. Рубашов партия басшысы ретіндегі әрекеттерінің әдепсіздігін сезінгенде, оның ісінген тісі мазалай бастайды, кейде оны қозғалмай қалуға мәжбүрлейді. Рубашов Гестапо тарапынан ұсталғанын және екі жыл түрмеде отырғанын еске алады. Қайта-қайта азапталғанмен, ол ешқашан сындырған жоқ. Нацистер оны босатқаннан кейін, ол елге қайтып келіп, қаһарман ретінде қарсы алынады. Бірінші басшының күшейіп бара жатқан билігі оны алаңдатады, бірақ ол қарсылық көрсетпейді, шет елге тағайындалуды сұрайды. Бірінші басшы күдікпен қараса да, оның өтінішін қабылдайды. Рубашов Бельгияға док жұмысшылары арасында партия тәртібін сақтау үшін жіберіледі. 1935 жылы Италия Эфиопияны басып алғаннан кейін, Ұлттар лигасы мен партия Италияны айыптады және стратегиялық ресурстарға, әсіресе итальяндықтарға қажетті мұнайға халықаралық эмбарго салды. Бельгиялық док жұмысшылары Италияға тасымалданатын жүктің өтуіне жол бермейді. Өкіметі итальяндықтарға мұнай және басқа ресурстарды жасырап жеткізуді жоспарлағандықтан, Рубашов док жұмысшыларын ресми саясатқа қарамастан, коммунистер ретінде материалдарды түсіруге көндіруі керек. Олардың жетекшісі, неміс коммунистік эмигрант, Шағын Леви деп аталған Рубашовқа өмірбаянын айтады. Ол партия үшін көп нәрсе құрбан еткен коммунист, бірақ әлі де толыққанды берілген. Барлық жұмысшылар жиналғаннан кейін Рубашов оларға жағдайды түсіндіреді. Олар жиреніспен жауап береді және оның нұсқауларын орындамайды. Бірнеше күннен кейін партиялық басылымдар барлық ұяны атап, бельгиялық билік органдарының тұтқындалуына кепілдік береді, олар коммунизмді басуға тырысып жатқан. Шағын Леви өзін-өзі дарға асып өлтіреді. Содан кейін Рубашов жаңа тапсырмаға кіріседі. Романның басында, түрмеде бір аптадан кейін, оны алғашқы тексеруге немесе тыңдауға шақырады, оны Иванов жүргізеді, ескі достасы. Азамат соғысының ардагері, ол Рубашовтың революция туралы пікірін бөліседі. Рубашов содан кейін Ивановты оның аяғы соғыс жарақатынан кесілгеннен кейін өліміне барудан бас тартуға көндірген. Иванов егер ол Рубашовты айыптауларды мойндауға көндіре алса, оның қарызын төлейтінін айтады. Мойндаумен Рубашов өлім жазасынан гөрі еңбек лагерінде бес немесе он жылға кесілуі мүмкін. Ол жай ғана ынтымақтасуы керек. Айыптаулар туралы көп сөз болмайды, өйткені екеуі де олардың маңызды еместігін түсінеді. Рубашов өзінің "шаршағанын" және "мұндай ойын ойнағысы келмейтінін" айтады. Иванов оны қайта камерасына жібереді, мәселелерді ойлап көруін сұрайды. Иванов Рубашов олар екеуі көп еңбек еткен социалистік утопияны көруге мүмкін екенін айтады және Рубашовқа мәселелерді ойлап көруге екі апта уақыт береді.

Екінші сот отырысы

Кітаптың келесі бөлімі Рубашовтың күнделігіне жазылған жазбамен басталады; ол өзінің және басқа ескі большевиктердің тарихты марксистік тұрғысынан түсіндірудегі орнын табуға күреседі. Иванов пен кіші сарапшы Глеткин Рубашовтың тағдырын талқылайды. Глеткин тұтқынның рухын жоңқылыққа түсіру және оны мойындауға мәжбүрлеу үшін қатал, физикалық әдістерді қолдануға шақырады, ал Иванов Рубашовтың жағдайы мен партияға деген бұрынғы адалдығын ескере отырып, оның мойындауы – жалғыз «логикалық» нәрсе екенін түсінгеннен кейін мойындайтынын айтады. Глеткин еске түсіреді, шаруаларды ұжымдастыру кезінде оларды жеке егістіктерін беруге тек азаптау (және өлтіру) арқылы көндіруге болды. Бұл социалистік утопияның соңғы мақсатына жетуге көмектескендіктен, бұл логикалық және ізгілік әрекет болды. Иванов қатты наразы болғанымен, Глеткиннің ойын жоққа шығара алмайды. Иванов мақсатқа жету үшін қатал шаралар қолдануға сенеді, бірақ ол келтірген азаптан мазасыз. Глеткин қарт адам болашақтағы утопияға сенбеуі керек дейді. Ол Ивановты циник деп сипаттайды және өзін идеалист деп жариялайды. Олардың әңгімесі жаңа буынның ескіге билік жүргізуі тақырыбын жалғастырады: Иванов зиялы, иронияға толы және түбінде адал адам ретінде бейнеленеді, ал Глеткин қарапайым, тікелей және басқалардың қайғысына немқұрайлы. Азамат соғысының қатысушысы болғандықтан, Глеткиннің азаптауларға төтеп беру тәжірибесі бар, бірақ ол оның қолданылуын әлі де жақтайды. Иванов жас жігіттің аргументтеріне көнбеді. Рубашов жеке камерада жалғастырады. Рубашовқа бір тұтқынның өлім жазасына кесілетіні туралы хабар жетеді. Сотталған адам – Михаил Богров, бір кездегі көрнекті революциялық теңізші, Рубашовпен жеке достығы болған. Богровты жылап, айқайлап алып кететін кезде, барлық тұтқындар дәстүр бойынша бауырластық белгісі ретінде қабырғаға барабан соғып, ән шырқайды. Богров Рубашовтың камерасынан өтіп бара жатып, оның атын шақырады; Рубашов оның есіктегі көз тілігінен өтіп бара жатқанын көріп, Богровтың қандай күйреген жағдайға жеткеніне таңғалады. Біраз уақыттан кейін Иванов Рубашовқа барып, камерасында кездеседі. Ол Рубашовқа Богровты өлтірудің барлық аспектілерін Глеткин Рубашовтың еркін жою үшін ұйымдастырғанын, бірақ ол (Иванов) оның кері нәтиже беретінін білетінін айтады. Иванов Рубашовқа оның сезімталдыққа ұмтылуына қарсы тұрып, рационалды болып қалатын жағдайда ғана мойындайтынын білетінін айтады, «өйткені сіз бәрін аяғына дейін ойластырғанда – тек сонда ғана сіз бас тартасыз». Екі адам саясат және этика туралы пікір алмасады. Кейін Иванов Глеткиннің кеңсесіне барып, оған Глеткиннің схемасының келтіретін зиянды жоя алатынын айтып, оны қорлайды.

Үшінші сот отырысы мен грамматикалық фикция

Рубашов күнделігін жазуды жалғастырады, оның көзқарастары Ивановтің көзқарастарымен тым үйлесімді. Ол 402-ші нөмірлі адамға капитуляцияға ниеттенгенін айтады, ал 402-ші нөмірлі адам оны сөккенде, олар қадір-қасиеттің мәнісін талқылап, байланысты үзді. Рубашов мемлекеттік органдарға "өз қарсылығымнан толығымен бас тартып, қателіктерімді жария түрде мойындауға" уәде берген хатқа қол қояды. Глеткин Рубашовты тергеуді өз қолына алады, ұйқыдан айыру және Рубашовты сағаттап жарқыраған шамның астында отырғызу сияқты физикалық қысымдарды қолданады, осылай оны әлсіретеді. Кейін Глеткин Ивановты өткен шақта айтқанда, Рубашов оның жағдайы туралы сұрайды, ал Глеткин оған Ивановтың атылғанын хабарлайды. Рубашов Ивановтың тағдыры туралы жаңалық оған күшті әсер етпегенін байқайды, себебі ол кез келген терең сезімге мүмкіндік бермейтін жағдайға жеткен. Рубашов ақыры капитуляциялайды. Қате айыптауларды мойындағанда, Рубашов бұрынғы агенттерін сатқан көптеген жағдайларды еске алады: жас неміс Ричард, Бельгиядағы Кішкентай Лоуи және оның хатшысы, сүйіктісі Орлова. Ол өзіне де сондай қатыгездікпен қаралып жатқанын түсінеді. Оның логикасын соңғы нәтижеге дейін жеткізуге деген бейілділігі және партияға адалдығы оны толық және ашық мойындауға итермелейді. Романның соңғы бөлімі неміс социалисі Фердинанд Лассалдың төрт жолды цитатымен басталады ("Мақсатсыз жол көрсетпеңдер"). Рубашов 402-ші нөмірлі адаммен соңғы рет сөйлеседі, содан кейін түрмеден шығарылады, ал қабырғалардың артындағы басқа тұтқындар бауырластық рухымен барабан соғып жатыр. Роман Рубашовтың атылуымен аяқталады.

Бейімделулер

Роман шамамен 1950 жылы Сидни Кингсли тарапынан сахналық пьеса ретінде бейімделді, және 1955 жылы американдық телесериал «Producer’s Showcase» бағдарламасында телешоуға айналды.

Табысы мен мұрасы

Саяси күрес туралы қызығушылық танытқан жазушылар Костлерді және басқа еуропалықтарды жақыннан бақылады. Оруэлл: «Рубашовты Троцкий, Бухарин, Раковский немесе Ескі большевиктердің арасындағы салыстырмалы түрде өркениетті тұлға деп атауға болады» деп жазды. 1944 жылы Оруэлл ағылшын тіліндегі ең жақсы саяси туындыларды еуропалықтар мен ағылшын емес жазушылар жасайды деп ойлады. Оның Костлер туралы эссесі «Түскі қараңғылық» тақырыбына арналған. Оруэллдің Испания азамат соғысы туралы «Каталонияға құрмет» кітабы нашар сатылды; ол «Түскі қараңғылықты» қарап шыққаннан кейін, тоталитаризмді сипаттаудың ең жақсы жолы – көркем әдебиет екеніне көз жеткізіп, «Жануарлар фермасы» және «1984» кітаптарын жазды. «1984» романына шолу жасаған Артур Мизнер, Оруэлл Винстон Смиттың мойындауы туралы ұзақ бөлімін жазғанда, Рубашовтың мойындауын Костлер қалай бейнелегеніне қатысты сезімдерін пайдаланғанын айтты. 1954 жылы ұзақ үкіметтік тергеу мен көрсетілімдік сот процесінің соңында бұрынғы Румыния коммунистік партиясының жоғары лауазымды мүшесі және үкімет шенеунігі Люкрециу Пэтрашкану Румынияда өлім жазасына кесілді. Оның әріптесі Белу Зилбердің сөзіне қарағанда, Пэтрашкану 1946 жылғы Бейбітшілік конференциясына елші ретінде барған кезде Парижде «Түскі қараңғылықты» оқып, кітапты Румынияға алып келген. АҚШ Әскери-теңіз күштерінің адмиралы Джеймс Стокдейл Вьетнам соғысы кезінде тұтқын ретінде жазғанда, солтүстік вьетнамдық цензураны алдау үшін романның атауын әйеліне және АҚШ үкіметіне код ретінде пайдаланды. Ол коммунистік Солтүстік Вьетнамның американдық тұтқындарды азаптауын былай сипаттады: «Вьетнамды тропикалық ел деп есептейді, бірақ қаңтарда жаңбыр жауып, суық және түскі уақытта да қараңғы болды». Оның әйелі АҚШ Әскери-теңіз барлау қызметіне хабарласып, Стокдейл басқа хаттарда олардың азапталғанын шифрлап растады. Клинтон-Левински жанжалы кезінде БАҚ-тың ең жоғары назарына ие болған кезде, АҚШ президенті Билл Клинтон Костлер романына сілтеме жасап, көмекшісіне: «Менің өзімді "Түскі қараңғылық" романының кейіпкері сияқты сезінемін» және «Мен туралы жалғанды таратып, мені қоршап алған күштер бар, мен шындықты айта алмаймын» деді. Роман британдық пропаганда тарихшылары үшін ерекше қызығушылық тудырады, себебі романға Ақпараттық зерттеулер департаменті (IRD) құпия түрде мол қаржылық қолдау көрсеткен. Бұл департамент Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігінің дезинформация, отаршылдық және антикоммунистік пропагандамен айналысатын жасырын бөлімшесі еді. IRD сату көрсеткіштерін көтеру үшін мыңдаған данасын сатып алды, сондай-ақ британдық елшіліктерді романды «Қырық жылдық соғыс» пропагандасы ретінде аудару және тарату үшін пайдаланды.