Кіріспе

Лис паром (Ли паром, Ли'с Ферри, Литл Колорадо Стейшн және Сэйнтс Ферри деп те аталады) – АҚШ-тың Аризона штатындағы Коконино округінде орналасқан Колорадо өзеніндегі нысан, Пейдж қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 7,5 миль (12 км) және Юта мен Аризона штаттарының шекарасынан оңтүстікке қарай 9 миль (14 км) жерде. Оның ерекше географиялық орны – жүздеген шақырымдық аралықта екі жағынан да Колорадо өзеніне оңай қол жеткізуге болатын жалғыз жер – тарихи түрде маңызды өзен арқылы өту орны болды. 19 ғасырдың ортасынан бастап Джон Дойл Ли басқарған паромның орны болды, оның атымен аталды. Лис паромдағы кемелермен қызмет көрсету 20 ғасырдың басында көпір салынғанға дейін 55 жылдан астам уақытқа созылды, бұл автомобильдермен әлдеқайда тиімді саяхаттауға мүмкіндік берді. Лис-Ферри Ютадағы 19 ғасырдың қоныстану кезеңдері үшін әскери бекет ретінде қызмет етті, шектеулі алтын іздеу орталығы болды және 1920 жылдан бері Колорадо өзенінің бассейнінде суды бөлуді анықтау үшін өзен ағынын өлшейтін басты нүкте болып табылады. Лис-Ферри Колорадо өзенінің Жоғарғы және Төменгі бассейндерінің арасындағы шекараны белгілейді; әрбір бассейн құрайтын штаттарға өзеннің табиғи ағысының жартысы заң бойынша бөлінеді. Глен-Каньон тоғаны Колорадо өзенін жақын жерде тоқтатады және Лис-Ферриден өтетін өзен ағынын толығымен реттейді. Лис-Ферри ұзақ жылдар бойы Американың Оңтүстік-Батысындағы су дауларының орталық нүктесі болды және оны "құрғақ Батыстағы су тарихының физикалық және рухани жүрегі" деп атады. Бүгінде Лис-Ферри балық аулау және қайық түсіруге, соның ішінде Гранд-Каньон арқылы ақсу рафтинг сапарларына танымал орын.

География және геология

Лис-Ферри Аризонаның солтүстігінде, Пария өзенінің Колорадо өзеніне солтүстіктен қосылатын жерінде орналасқан. Глен каньонының тікелей төменгі ағысында және Марбл каньонының (Ұлы каньонның ең жоғарғы бөлігі) үстінде орналасқан ашық аңғарда жатқан ол, Колорадо өзенінің 260 мильден астам (418 км) қашықтықтағы жалғыз жері, мұнда өзеннің екі жағы да тік каньон қабырғаларымен шектелмеген. Бұл оны 20 ғасырда Навахо және Глен Каньон көпірлері салынар алдында маңызды өткелге айналдырды. Бұл жерде Колорадо өзені жоғарыдағы және төмендегі бөліктеріне қарағанда әлдеқайда тегіс және тыныш ағып жатыр. Бұрынғы кезде Глен-Каньон ағысы да өткел қызметін атқарған, бірақ қазір ол Глен-Каньон тоғанының 16 миль (26 км) жоғары ағысында пайда болған Пауэлл көлінің суы астында қалды. Лис-Ферри Глен-Каньон ұлттық демалыс аймағының оңтүстік-батыс шетінде орналасқан және Ұлы каньон ұлттық паркінің ең солтүстік нүктесі саналады. Ол Колорадо өзенінің Калифорния шығанағына құятын сағасынан 689 миль (1109 км) жоғары орналасқан, шамамен өзеннің ұзындығының жартылай нүктесінде. Айналасындағы аңғар Колорадо платосының астындағы тау жыныстарының көтерілуінен пайда болды, бұл аймақтық биіктіктің 208-245 миллион жыл бұрын Триас кезеңінде шөгіндірген Чинле және Моенкопи формацияларын қиыстыруына себеп болды. Бұл аймақта құмтас, сазтас, тақтатас және әктас кездеседі, олар ежелгі теңіз түбіндегі шөгінділерден және кейін Колорадо мен Пария өзендері әкелген аллювиалды шөгінділерден қалыптасқан. Бұл тау жыныстары жоғарыдағы және төмендегі тау жыныстарына қарағанда эрозияға оңай ұшырайтындықтан, Колорадо платосы бірте-бірте жазық жартастар арқылы Лис-Ферридегі өзен деңгейіне дейін төмендейді.

Ертедегі тұрғындар мен зерттеушілер

Колумбияға дейінгі дәуірде Лис-Ферри аймағында ең алдымен палеоиндейлер қоныстанды, олар шамамен 11 500 жыл бұрын осы аймақты мекендеген, ал одан кейін 8 000 жыл бұрын Колорадо үстіртінде пайда болған Архаикалық мәдениет пайда болды. Өзен бойында қоныстанғандарына куәлік ететін анасази, пайют және навахо халықтары соңғы 1000 жылдың ішінде ғана келді. Пария өзенінің жанында екі қираған құрылыстың табылуы анасазилердің 12 ғасырда осы аймақты пайдаланғанын көрсетеді. Лис-Ферриге келген алғашқы еуропалықтар 18 ғасырғы Домингес-Эскаланте экспедициясының мүшелері болды. Бұл экспедиция қазіргі Нью-Мексико мен Калифорниядағы испан елді мекендері арасында Оңтүстік-Батыс арқылы құрлық жолын табуға, сонымен қатар Оңтүстік-Батыс үндістерін христиан дініне көшіруге бағытталған. 1776 жылдың соңында экспедиция мүшелері қазіргі Оңтүстік Ютадағы жабдықтарын тауысып, Санта-Феке қайтуға шешім қабылдады, сондықтан Колорадо өзенін кесіп өтудің жолын табу қажет болды. Олардың үнді гидтері өзенде екі өткел бар екенін айтты, бірі Лис-Ферриде, екіншісі Глен-Каньонда. Зерттеушілер қазан айында Лис-Ферриге келгенде, өзен тым кең және терең екенін анықтады, сондықтан 64 шақырымнан астам жоғарыдағы екінші өткелге барудан басқа амал қалмады. Шамамен екі аптадан кейін олар өзеннен өтіп, 1777 жылдың 2 қаңтарында Санта-Феге оралды. Қазір Пауэлл көлінің суы астында қалған бұл жер Франсиско Атанасио Домингес пен Сильвестр Велес де Эскаланте, экспедицияны басқарған екі францискан ділдарының құрметіне «Әкелердің өткелі» деп аталды. 19 ғасырда Лис-Ферри Ютадан Оңтүстік Аризонаға қоныс аударуға арналған қақпа ретінде қызмет етті. Көшіп келгендердің көп бөлігі мормондар болды, олар қазіргі Солт-Лейк-Ситиге жақын Юта аймағында ұзақ жылдар бойы қоныстанды және қосымша жер іздеді. Лис-Ферридегі өзен жылдың көп бөлігінде кешіп өтуге тым терең болғанымен, салыстырмалы түрде тыныш ағысы қайықпен өтуге қолайлы орын болды. Якоб Хамблин 1864 жылы мұнда сәтті кешіп өтті, ал келесі бірнеше жылда мормондардың саны Навахо шабуылдарынан қорғану үшін шағын әскери бекініс (Лис-Ферри бекінісі) деңгейіне жетті. Алайда, олар өздерін аймақта ұстап тұра алмағандықтан, бұл құрылыстар ақырында құлдырап қалды.

Джон Д. Ли және паром (18701876)

Джон Ли 1870 жылы мормон қоныс аударушыларының Аризонаға қарай тұрақты паромдық қызметін ұйымдастыру мақсатымен осы жерге келді. Бұл, Ван-Бюрен, Арканзас қаласының жанында мормон апостолы Парли П. Праттты өлтіруден кейін Арканзас тұрғындарына деген ашу мен жаулық сезімдеріне байланысты болды. Қырғыннан бірнеше жыл өткен соң, Ли заңнан жасыру үшін шалғайдағы Колорадо өзеніне көшіп келді. Ли қыркүйек айында екі әйелі мен балаларымен бірге келіп, Lonely Dell деп аталатын шағын елді мекен құрды. 1873 жылдың қаңтарында "Колорадо" кемесінің суға түсірілуімен ресми түрде паромдық қызмет басталды, ол осы қиын және құбылмалы өзен арқылы жүретін көптеген кемелердің біріншісі болды. Төрт жылдан кейін Ли АҚШ үкіметімен тұтқындалып, қырғынға қатысқандығы үшін сотталды. Оны кінәлі деп танып, 1877 жылдың 28 наурызында Маунтин-Медоузда ату арқылы жазалады. Ол осы қырғынға қатысқан елуден астам адамның ішінде сотталып, өлім жазасына кесілген жалғыз адам болды.

18771929 жыл

Ли қайтыс болғаннан кейін, оның әйелі Эмма екі жыл бойы паромды басқаруды жалғастырды, 1878 жылы Пария өзенінің құйылысынан төменгі паромның баламалы бағытын орнатты, бұл саяхатшыларға әйгілі Лидің Арқалық бөлігінен қашуға мүмкіндік берді. Алайда, қардың еруінен туындаған қауіпті жоғары су деңгейіне байланысты бұл бағытты жаз айларында қолдану мүмкін болмады. Осы кезеңде Лис-Ферри және оның төңірегіндегі аймақтар Ютаның оңтүстігінде алтынның табылуына байланысты қызығушылық тудырды, бұл 1883 жылы Глен-Каньонда алтын тапқан Касс Хайтпен басталды. 1889 жылы Холладей және Хантингтон есімді екі мормон алтын іздеуші Лис-Ферри төңірегін зерттеуге кіріскенде, алтын іздеушілер аймаққа келе бастады. Спенсер 92 фут (28 метр) ұзындығындағы «Чарльз Х. Спенсер» бу кемесін қоса алғанда, тонналаған жабдықтарды әкелді, ол Гранд-Каньонның жоғары ағысындағы Колорадо өзенінде жүзіп өткен ең үлкен кеме деп есептеледі. Бірақ операция сәтсіз аяқталып, Спенсер 1912 жылы мүліктің бәрін жоғалтып кетті. Бу кеме 1921 жылы батып, қазір Глен-Каньоннан Лис-Ферриге дейін Колорадо өзенінің бойында жатыр. Паром 1928 жылға дейін жұмыс істеді. 1929 жылы алғашқы Навахо көпірі 6 шақырым жерде салынды, бұл Юта мен Аризона арасындағы жол жүруді едәуір тиімді етті. Анық айтқанда, паром 1928 жылдың маусымына дейін көпір құрылысына қажетті материалдарды тасымалдауда маңызды рөл атқарды, бірақ сол кезде паром суға ұшырап, үш адамның өмірін алып, Ford Model T көлігін суға тастады. Паром қайтадан іске қосылмады, ал көпір жеті айдан кейін аяқталды, нәтижесінде Лис-Ферри көлік торабынан тыныш жатқан аймаққа айналды. Барлық бөлінген сулар, соның ішінде 1944 жылғы Мексикамен жасалған келісім, оған өзендегі қалған судың көп бөлігін кепілдік берді, 16,5 миллион акр-футқа (20,3 км³) дейін жетті, бұл Колорадо өзенінің табиғи ағыны деп саналды. Осы бөлінген суларды толық пайдалану және судың мұхитқа "босқа ағып кетуін" болдырмау үшін АҚШ федералды үкіметі Колорадо өзені жүйесінде бірнеше ірі су қоймаларын салды. Лис-Ферри маңындағы каньондық аймақ алғашқы бөгет орны ретінде қарастырылды, бірақ 1936 жылы Хувер бөгеті салынған Колорадо өзенінің төменгі бөлігіне басымдық берілді. 1960 жылдары бұл аймақ АҚШ-тың Рекультивация бюросының Колорадо өзенін сақтау жобасы аясында қайтадан зерттелді, бұл бағалау 1966 жылы Глен-Каньон бөгетінің құрылысына әкелді. Нәтижесінде пайда болған Пауэлл көлінің суға толуынан Әкелер өткелі, Чарльз Спенсердің бұрынғы кен өндіру операциясы және аймақтың басқа да тарихи ескерткіштері су астында қалды. Глен-Каньондағы су тасқынының бақылануы Лис-Ферридегі паромдық операцияларды бұрын қиындыққа салған Колорадо өзенінің маусымдық өзгеруін де тегістеді. Лис-Ферри АҚШ-тың оңтүстік-батысындағы су дауларының орталық нүктесі болып қала береді және оны "құрғақ батыстағы су тарихының физикалық және рухани жүрегі" деп атайды. 1940 жылдардан бастап Колорадо өзенінің орташа ағыны екі келісімде белгіленген көлемнен айтарлықтай төмен екені анықталды, ал 21 ғасырдың зерттеулері Лис-Ферриден өткен нақты тұрақты ағынның 13,5 және 14,7 миллион акр-фут (16,7–18,1 км³) аралығында екенін көрсетті, бұл өзен алабында сумен қамтамасыз ету мәселелерін тудырды.

Бүгінгі Лис-Ферри

Лис Фери Колорадо өзеніндегі Гранд-Каньон ұлттық паркінің ресми басталуы болып саналады және балық аулау аймағы, сондай-ақ өзенде рафтингтік саяхаттарды бастау орны ретінде пайдаланылады. Басты кіру жолы – Лис Ферри жолы, ол 89А АҚШ тас жолынан Аризона штатындағы Марбл Каньон шағын ауылында, Навахо көпірлерінің батыс жағынан бөлінеді. Аймақты Ұлттық парк қызметі Глен-Каньон ұлттық демалыс аймағының ішінде тарихи ескерткіш ретінде басқарады. Көптеген саяхаттарды коммерциялық рафтинг компаниялары ұйымдастырады, олар туристердің үлкен топтарын (бір рафтта 24 жолаушыға дейін) тасымалдау үшін күректі және моторлы қабылдағыштарды пайдаланады. Көптеген саяхаттар бір аптадан он күнге дейін созады. Кейбір саяхаттар 446 шақырым (277 миль) төмен ағысқа, Лейк-Мид көліне дейін барады және бірнеше аптаға созылуы мүмкін. Жеке саяхаттарға рұқсат алу үшін енді үлкен кезекте тұрудың қажеті жоқ, рұқсаттар лотерея жүйесі арқылы беріледі. Өте тәжірибелі рафтерлерден басқа барлығына бұл қауіпті саяхаттан бас тарту ұсынылады. Жақын жердегі Пария Рифлінен жоғарыға арнайы рұқсатсыз (күндізгі қайықпен жүзу ақысынан басқа) саяхаттауға болады, ал пайдаланушылар тыныш су арқылы 26 шақырым (16 миль) жоғары, Глен-Каньон тоғанның табанына дейін жүре алады. Колорадо өзенінің бұл бөлігі Глен-Каньон тоғанынан суық, таза су жіберудің арқасында «Көк лента» балық шаруашылығы ретінде танымал, бұл жағдайлар шақырған радуга алабұқасын өсіруге қолайлы. Өзенге 1964 жылдан бері радуга алабұқасы қоныстандырылған, бірақ 1991 жылы Глен-Каньон тоғанындағы су ағынының тұрақтандырылуы жас балықтардың тірі қалу деңгейінің артуына және одан туындаған бәсекелестікке байланысты ауланған балықтардың орташа мөлшерін азайтты. Лис Фери – Пария өзенімен жүргізілетін жаяу және каньонға түсу саяхаттарының соңғы нүктесі, онда тарихи петроглифтер, тар каньондар, шарлауықтар және табиғи көпірлер, соның ішінде Ютадан тыс АҚШ-тағы ең ұзын құрылым – Уретер Аркасы бар. Балық аулау Лис Феридегі жергілікті демалысқа белсенді қатысушылардың маңызды бөлігі болып табылады және әр жылы ірі форель іздеуге мыңдаған балықшыларды тартады. Кейбір жылдары Глен-Каньон тоған аймағында әлемдік рекордтық балықтар ұсталуы мүмкін.

Фильмде

Ирвин Уиллат және 200 адамнан тұратын актерлік құрам мен топ 1924 жылы жарық көрген "Шөлдің мұрасы" фильмін түсіру кезінде Лис Ферриді пайдаланды. Лидің паромдығы "Стеджкоч" (1939) фильміндегі аялдамалардың бірі ретінде де еске алынады. Джон Кракауэрдің кітабы негізінде түсірілген "Into the Wild" фильмінің кейлесімдері 2006 жылы Лис-Ферри ұлттық паркінің қызмет станциясында түсірілді, онда Эмиль Хирш Кристофер МакКэндлес рөлін, ал Стивен Виг Лис-Ферри рейнджері Стив Кохлер рөлін сомдады. "Люсидің келбеті" телесериалының екінші маусымындағы төртінші бөлім "Люси ағыста жүзеді" деп аталады және Лис Ферриде түсірілді.