Кристофер Марлоу: Елизавета дәуірінің драматургі және ақыны

Кіріспе

XVI ғасырдағы ағылшын драматургы, ақыны және аудармашысы – ағылшын драматургы Кристофер Марлоу (Кит Марлоу; шомылдыру рәсімінен өткен 26 ақпан 1564 – 30 мамыр 1593), елизавета дәуірінің ағылшын драматургы, ақыны және аудармашысы. Марлоу – Елизавета дәуірінің ең танымал драматургтерінің бірі. Қазіргі ғалымдар оның «Тамбурлейн» пьесасының «көптеген еліктеулеріне» сүйене отырып, оны құпия ерте өлімінен аз бұрын Лондонның ең көрнекті драматургы деп санайды. Кейбір ғалымдар оның Уильям Шекспирге де зор ықпал еткенін айтады, Шекспир Марлоумен бір жылы шомылдырылып, кейіннен Елизавета дәуірінің ең басты драматургы болған. Марлоу – бос өлеңді қолдану арқылы сыншылардан алғаш рет танылған, ол сол дәуірдің стандартына айналды. Оның пьесалары өзінің шектен тыс кейіпкерлерімен ерекшеленеді. Марлоудың әдеби шығармаларындағы тақырыптар гуманистік және шынайы сезімдермен сипатталады, бірақ кейбір ғалымдар бұл оның «интеллектуализмге қарсылығымен» және Елизавета дәуірінің көрермендерінің нәпсіқұмарлықтарына – зор физикалық зорлық-зомбылық, қатыгездік және қантөгіске жомарт көрсетуімен үйлеспейтінін айтады. Марлоу өміріндегі оқиғалар кейде оның пьесаларындағыдай экстремалды болды. Марлоудың 1593 жылы қайтыс болуы туралы түрлі сенсациялық хабарлар оқиғадан кейін көп тарады, бірақ бүгінгі ғалымдар оларды дұрыс құжаттамалардың жетіспеуіне байланысты күмәнданады. Оның өлімінің себебі мен мән-жайы туралы көптеген болжамдар бар: қатыгез төбелес, шіркеуге қарсы қаралап жабу, гомосексуалистік интрига, басқа драматургтің сатқындығы және Елизавета I-нің құпия кеңесі сияқты жоғары деңгейдегі тыңшылық. Марлоудың өлімі туралы ресми сот сараптамасының есебі тек 1925 жылы ғана жарияланды, бірақ ол барлық ғалымдарды оқиғаның толық жарияланғанына көндіруге жеткіліксіз болды және оның өмірбаянындағы белгісіздіктерді де жойған жоқ.

Ерте өмір

Кристофер Марлоу, тоғыз баланың екіншісі және 1568 жылы қарындасы Мэри қайтыс болғаннан кейін ең үлкен бала, Кентербери аяқкиімшісі Джон Марлоу мен оның әйелі Катеринаның, Доверлік Уильям Артурдың қызы болған. Ол 26 ақпанда 1564 жылы Кентерберидегі Сент-Джордж шіркеуінде крещениеден өтті (сол кезде қолданылған ескі стиль бойынша 1563 жыл, онда жаңа жыл 25 наурызда болған). Марлоу бірнеше күн бұрын дүниеге келген, бұл оны Уильям Шекспирден шамамен екі айға үлкен етеді, ол 1564 жылы 26 сәуірде Стратфорд-на-Авонда крещениеден өтті. 14 жасында Марлоу Кантерберидегі Король мектебінде стипендия бойынша оқыды. Марлоудың Король мектебіндегі ең ерте жазбасы – 1578/79 оқу жылындағы стипендиясы үшін төленген ақша, бірақ Николл бұл студент ретінде «әдеттен тыс кеш» басталғанын атап өтеді және ол «ақы төлейтін оқушы» ретінде мектепке ертерек қабылданған болуы мүмкін деп болжайды. Оның орнына, ол 1584 жылы бакалавр дәрежесін алды. Марлоу мектепте оқыған кезінде латын тілін жақсы меңгеріп, Овидийдің шығармаларын оқып, аударған. 1587 жылы университет оның солтүстік Франциядағы Реймстегі ағылшын семинариясына бару ниеті туралы қауесетке байланысты магистр дәрежесін беруден тартынды, бұл Рим католик дінінде дін қызметкері болуға дайындық деп есептелді. Еуропалық континентте протестанттар мен католиктер арасындағы қақтығыстар 1581 жылдан 1603 жылға дейін қайтыс болған протестант ағылшын патшайымының католиктерге қарсы қорғаныс заңдарын шығаруына себеп болды деп ғалымдар айтады. Кеңес Марлоудың қызметінің сипатын нақты айтпады, бірақ оның Кембридж билігіне жолдаған хаты қазіргі ғалымдардың көптеген болжамдарына себеп болды, атап айтқанда Марлоу құпия кеңес мүшесі сэр Фрэнсис Уолсингхемнің құпия адамы ретінде жұмыс істеді деген теория. Құпия кеңестің хат-хабарларының сақталған жалғыз дәлелі – олардың хаттамаларында кездеседі, ал хаттың өзі жоғалып кеткен. Хатта тыңшылық туралы ештеңе айтылмаған, бірақ оның құпия кеңес хатының мазмұны түсініксіз, онда «Оның Ұлылығының қалауы болмады», Марлоу сияқты жұмыс істеген адамдар «оның елінің игілігіне қатысты мәселелерде білімсіздермен жамандалуы керек» делінген. Ғалымдар бұл түсініксіз сөздерді әдетте үкіметтік агенттерді қорғау үшін қолданғандықтарына келіседі, бірақ олар Марлоудың жағдайында «оның елінің игілігіне қатысты мәселелер» қандай болды және 1587 жылы әдеби мансабын бастаған 23 жастағы жазушыға қалай әсер еткенін талқылауды жалғастыруда. Сол кезеңнен сақталған колледж жазбалары 1584–1585 оқу жылында Марлоу университет ережелерін бұзғандықтан университеттен ерекше ұзақ уақытқа дейін болмағанын көрсетеді. Колледждің сақталған майлы есептері, студенттердің жеке азық-түлік сатып алуларын тіркеген, Марлоуның оқу кезінде тамақ пен сусындарға жомарт түрде жұмсағанын көрсетеді; бұл сома оның белгілі стипендиялық табысынан асып түсетін. Марлоудың 1589 жылы Арбелла Стюартқа тәлімгер болған «Морли» болғаны туралы болжам бар. Бұл мүмкіндік алғаш рет 1937 жылы E. St John Brooks Times әдеби қосымшасында айтылды; Notes and Queries журналына жазған хатында Джон Бейкер сол кезден бастап басқа «Морли» болмағандықтан, Арбелланың мұғалімі тек Марлоу ғана болуы мүмкін екенін қосты. Егер Марлоу Арбелланың тәрбиешісі болса, бұл оның тыңшы ретінде сол жерде болғанын білдіруі мүмкін, өйткені Шотландия королевасы Мэридің немересі және Шотландияның Джеймс VI, кейіннен Англияның Джеймс I-нің туысы болған Арбелла сол кезде Елизаветаның тағына ие болу үшін күшті үміткер болған. Фредерик С. Боас Марлоудың «1589 жылдың қыркүйекі мен желтоқсаны аралығында Лондонда тұрғанын» куәландыратын заңды жазбаларға негізделген осы сәйкестендіру мүмкіндігін жоққа шығарады. Марлоу өзінің көршілері мен ақын Томас Уотсонның арасындағы өлімге әкелетін дауға қатысқан және Ньюгейт түрмесінде екі апта бойы ұсталған. Шын мәнінде, дау мен оның тұтқындалуы 18 қыркүйекте болды, ол 1 қазанда кепілдікпен босатылды және 3 желтоқсанда ақталған сотқа қатысуға мәжбүр болды, бірақ оның екі ай бойы қайда болғаны туралы мәлімет жоқ. 1592 жылы Марлоу Голландиядағы ағылшын гарнизондық Флашинг (Влиссинген) қаласында монеталарды жалғандауға қатысы бар деп айыпталып, тұтқындалды. Ол Лорд-қазынашыға (Бургли) жіберілді, бірақ айыптау немесе түрмеге қамау болған жоқ. Бұл тұтқындау Марлоудың тыңдау миссиясының тағы бірін бұзған болуы мүмкін, мүмкін, нәтижесінде шыққан ақшаны католиктік мақсатқа берген болуы мүмкін. Ол белсенді католик Уильям Стэнлидің ізбасарларына кіріп, Берглиге хабар беруі керек еді.

Christopher Marlowe, the second of nine children, and oldest child after the death of his sister Mary in 1568, was born to Canterbury shoemaker John Marlowe and his wife Katherine, daughter of William Arthur of Dover. He was baptised at St George's Church, Canterbury, on 26 February 1564 (1563 in the old style dates in use at the time, which placed the new year on 25 March). Marlowe's birth was likely to have been a few days before, making him about two months older than William Shakespeare, who was baptised on 26 April 1564 in Stratford upon Avon. By age 14, Marlowe was a pupil at The King's School, Canterbury on a scholarshipefn|The earliest record of Marlowe at The King's School is their payment for his scholarship of 1578/79, but Nicholl notes this was "unusually late" to start as a student and proposes he could have begun school earlier as a "fee paying pupil". Instead, he received his Bachelor of Arts degree in 1584. Marlowe mastered Latin during his schooling, reading and translating the works of Ovid. In 1587, the university hesitated to award his Master of Arts degree because of a rumour that he intended to go to the English seminary at Rheims in northern France, presumably to prepare for ordination as a Roman Catholic priest. Large scale violence between Protestants and Catholics on the European continent has been cited by scholars as the impetus for the Protestant English Queen's defensive anti Catholic laws issued from 1581 until her death in 1603. The nature of Marlowe's service was not specified by the council, but its letter to the Cambridge authorities has provoked much speculation by modern scholars, notably the theory that Marlowe was operating as a secret agent for Privy Council member Sir Francis Walsingham. The only surviving evidence of the Privy Council's correspondence is found in their minutes, the letter being lost. There is no mention of espionage in the minutes, but its summation of the lost Privy Council letter is vague in meaning, stating that "it was not Her Majesties pleasure" that persons employed as Marlowe had been "in matters touching the benefit of his country should be defamed by those who are ignorant in th'affaires he went about." Scholars agree the vague wording was typically used to protect government agents, but they continue to debate what the "matters touching the benefit of his country" actually were in Marlowe's case and how they affected the 23 year old writer as he launched his literary career in 1587. Surviving college records from the period also indicate that, in the academic year 1584–1585, Marlowe had had a series of unusually lengthy absences from the university which violated university regulations. Surviving college buttery accounts, which record student purchases for personal provisions, show that Marlowe began spending lavishly on food and drink during the periods he was in attendance; the amount was more than he could have afforded on his known scholarship income. It has been speculated that Marlowe was the "Morley" who was tutor to Arbella Stuart in 1589. This possibility was first raised in a Times Literary Supplement letter by E. St John Brooks in 1937; in a letter to Notes and Queries, John Baker has added that only Marlowe could have been Arbella's tutor owing to the absence of any other known "Morley" from the period with an MA and not otherwise occupied. If Marlowe was Arbella's tutor, it might indicate that he was there as a spy, since Arbella, niece of Mary, Queen of Scots, and cousin of James VI of Scotland, later James I of England, was at the time a strong candidate for the succession to Elizabeth's throne. Frederick S. Boas dismisses the possibility of this identification, based on surviving legal records which document Marlowe's "residence in London between September and December 1589". Marlowe had been party to a fatal quarrel involving his neighbours and the poet Thomas Watson in Norton Folgate and was held in Newgate Prison for a fortnight. In fact, the quarrel and his arrest occurred on 18 September, he was released on bail on 1 October and he had to attend court, where he was acquitted on 3 December, but there is no record of where he was for the intervening two months. In 1592 Marlowe was arrested in the English garrison town of Flushing (Vlissingen) in the Netherlands, for alleged involvement in the counterfeiting of coins, presumably related to the activities of seditious Catholics. He was sent to the Lord Treasurer (Burghley), but no charge or imprisonment resulted. This arrest may have disrupted another of Marlowe's spying missions, perhaps by giving the resulting coinage to the Catholic cause. He was to infiltrate the followers of the active Catholic plotter William Stanley and report back to Burghley.

Философия

Марлоу атеист ретінде танымал болды, бұл Құдайға және, сонымен қатар, мемлекетке қарсы шығудың қауіпті салдарынан туындады. XVI ғасырдың соңында "Түнгі мектеп" немесе "Атеизм мектебі" туралы халық арасындағы қорқыныш күшейген кезде, атеизм айыптары Англияның протестант монархиясына адалдықсыздықпен тікелей байланысты болды. Кейбір тарихшылар Марлоудың атеизмге деген сенімі, оның католицизміне деген сенімі сияқты, үкіметтік тыңшы ретіндегі жұмысын ілгерілету үшін жасалған қулық болуы мүмкін деп санайды. Қазіргі заманғы куәліктер Марлоудың Флашингтегі айыптаушысы, Ричард Бэйнс деген ақпарат берушіден келіп отыр. Флашинг губернаторы екеуінің де "қастама ниетпен" бір-бірін жалған ақша жасауда айыптағанын және католик "дүшпанына" өтуді жоспарлағанын хабарлады; Англия шіркеуі мұндай әрекетті атеизм деп есептеді. 1593 жылы Марлоу тұтқындалғаннан кейін, Бэйнс билік органдарына "Кристофер Марлидің дінге деген зиянды пікірлері мен Құдай сөзіне деген құрметсіздігі туралы хабарлама" ұсынды. Бэйнс Марлоуға "Ескі және Жаңа Ғимараттың талаптарын келемездеген" он сегіз түрлі нәрсені жатқызады, мысалы, "Христос заңсыз туған, ал анасы адал емес", "Самариялық әйел мен оның қарындасы бәделер болған және Христостың оларды адал емес деп білгені", "Иоанн Евангелистің Христосламен бір төсекке жатқаны және әрқашан оның кеудесіне сүйенгені" (Жохан 13:23–25) және "Ол оны Содомдықтардың күнәлары сияқты пайдаланғаны". Ол сондай-ақ Марлоудың католик көзқарастарына ие екенін айтты. Басқа тұстарында тек күмән білдіріледі: "Ол адамдарды атеизмге көндіреді, оларды құбыжықтар мен әулиелерден қорықпауға шақырады". Бэйнс құжатының соңғы абзацында былай делінген:

Бұл нәрселер, тағы да көптеген нәрселермен бірге, жақсы және адал куәгерлердің пікірлері мен жалпы сөздері ретінде бекітіледі, және бұл Марлоу оларды өзі ғана емес, сонымен қатар ол келген әрбір компанияда адамдарды атеизмге көндіреді, оларды құбыжықтардан қорықпауға шақырады, және мен Ричард Бэйнс сияқты Құдайды және оның қызметшілерін жек көреді. Мен осыны өзімнің және көптеген адал адамдардың куәлігімен растаймын және мойындаймын, және ол кісімен сөйлескен барлық адамдар да солай куәлік береді, және менің ойымша, христиандықтағы барлық адамдар осындай қауіпті мүшенің аузын тоқтатуға тырысуы керек, ол сондай-ақ, ол Киелі кітаптан көптеген қайшылықтарды келтіргенін айтады, оларды ол кейбір үлкен адамдарға берген, олар тиісті уақытта аталады. Осы нәрселер сұраққа түскенде куәгерлер ұсынылады. Марлоудың мәлімдемелеріне ұқсас мысалдарды Томас Кид тұтқындалғаннан және мүмкін азапталғаннан кейін берді (жоғарыда қараңыз); Кид пен Бэйнс Марлоуды математик Томас Харриот пен сэр Уолтер Рэлидің шеңберімен байланыстырады. Кейбір сыншылар Марлоу осы көзқарастарды өзінің шығармаларында таратуға тырысқан және өзінің бүлікшіл және иконаға қарсы басты кейіпкерлерімен сәйкес болғанын сендіреді. Пьесалар орындалмас бұрын Master of the Revels мақұлдауы керек еді, ал басылымдарды цензуралау Кантербери архиепископының бақылауында болды. Бұл биліктер Марлоудың "Аморе" шығармаларынан басқа ешқайсысын қабылдауға болмайды деп санамаған.

Тұтқындалу және өлім

1593 жылдың мамыр айының басында Лондон қаласында Франция мен Нидерландыдан келген протестант босқындарына қарсы бірнеше хабарламалар жарияланды. Солардың бірі – «Голланд шіркеуінің қаралағы», рифмаланған ямбикалық пентаметрмен жазылған, Марлоудың бірнеше пьесаларына сілтеме жасалып, «Тамбурлейн» деген атпен қол қойылған. 11 мамырда Корольдік кеңес қаралағы жазғандарды қамауға бұйрық берді. Келесі күні Марлоудың әріптесі Томас Кид қамауға алынды, оның тұрғын үйі тінтіліп, еретикалық трактаттың үш беттік фрагменті табылды. Сэр Джон Паккерингке жазған хатында Кид бұл трактаттың екі жыл бұрын «бір бөлмеде» бірге жұмыс істеген Марлоуға тиесілі екенін мәлімдеді. Екінші хатында Кид Марлоуды дінсіз, тәртіпсіз, сатқындық ойлар ұстанып, сенімсіз, «құмар және қатыгез жүректі» деп сипаттады. 18 мамырда Марлоуды қамауға алуға арналған бұйрық шығарылды, себебі Корольдік кеңес ол Томас Уолсингхеммен бірге тұрып жатқанын білді, оның әкесі 1580 жылдары Елизаветаның бас хатшысы және Корольдік кеңестің кез келген мүшесінен де мемлекеттік тыңшылыққа көбірек араласқан адам болған. Марлоу 20 мамырда өздігінен келді, бірақ сол күні Корольдік кеңес отырысы болмағандықтан, оған «өздерінің Лордтарына күнделікті қатысуға, оған керісінше рұхсат берілгенге дейін» нұсқау берілді. 30 мамыр күні Марлоу қаза тапты. Марлоудың өлімі туралы келесі бірнеше жылда әртүрлі әңгімелер тарады. 1598 жылы жарық көрген «Палладис Тамия» еңбегінде Фрэнсис Мерес Марлоудың «эпикуризм мен атеизмі» үшін жаза ретінде «оның әдепсіз махаббатында бәсекелес болған, әдепсіз қызметшінің пышақпен өлтірілгенін» айтты. 1917 жылы «Ұлттық биография сөздігінде» Сэр Сидни Ли Марлоудың мас күйінде ұрыс кезінде өлтірілгенін жазды. Оның мәлімдемесі ресми деректерге көп қарсы келмеді, ол 1925 жылы ғалым Лесли Хотсон Корольдік үйдің королінің тергеушісі Уильям Дэнбидің Марлоудың өлімі бойынша тергеу есебін тапқанда белгілі болды, ол екі күннен кейін, 1593 жылдың 1 маусымында өткізілді. Лесли Хотсон тергеу есебінің толық мәтінін өзінің «Кристофер Марлоудың өлімі» атты кітабында жариялады, оның кіріспесінде профессор Джордж Киттредж былай деді: «Бұрын қарама-қайшылыққа толы әңгімелер мен жауапкершіліктен тыс болжамдар бұлтына оралған Марлоудың өлімінің құпиясы енді толық аутентификация мен қанағаттандыратын толықтығы бар мемлекеттік жазбалардың билігімен толығымен ашылды», бірақ бұл сенім ұзаққа солмады. Хотсон куәгерлердің «Марлоудың мінез-құлқы туралы жалған әңгіме жасаған, олар тергеу кезінде ант берген және олармен алдаған» мүмкіндігін қарастырды, бірақ бұл сценарийге қарсы болды. Басқалар бұл оқиғаның орын алғандығына күмәндана бастады. Таймс әдеби қосымшасына кітап жарықтанғаннан кейін жазған Евгения де Кальб, айтылғандай күрес пен нәтиже тіпті мүмкін емес екенін айтты, ал келесі жылы Сэмюэл А. Танненбаум мұндай жарақаттың, айтылғандай, бірден өлімге әкелуі мүмкін емес екенін мәлімдеді. Тіпті Марлоудың өмірбаянын жазған Джон Бейкелес «кейбір ғалымдар сот сараптамасының шындығына күмән келтіруге бейім болды. Бұл оқиғаның бір қызығы бар» деді және Хотсонның ашылуы «жауап бергендей көптеген сұрақтар тудырады» деді. Соңғы уақытта Корольдік үйдің королінің тергеушісімен бірге жергілікті коронердің жоқтығы байқалса, тергеу жарамсыз болып танылады. Тергеудің шындығына күмән келтіретін басты себептердің бірі – Марлоудың серіктерінің куәгер ретінде сенімділігіне қатысты. Марқұм сэр Фрэнсис Уолсингхемнің агенті провокаторы ретінде Роберт Поли – өтірікші, «Елизавета заманындағы жер асты әлемінің өте дарындысы» және ол «Мен өзімді кінәлаудан гөрі, өзімді кінәлаудан гөрі, өзімді кінәлаймын және кінәламаймын» деп жазылған. Басқа куәгер, Николас Скерс, көп жылдар бойы сенімді алдап, жас жігіттерді ақша несиелеу рекетіндегі адамдардың тырнағына түсіріп, соның ішінде Марлоудың көзге көрінетін өлтірушісі Инграм Фризерді де сол алаяққа араластырды. Тергеу туралы баяндамада generosi (әлеуметтік жағдайы жақсы адамдар) деп аталғанына қарамастан, куәгерлер кәсіби өтірікшілер болды. Кейбір биографтар, мысалы Курияма мен Дауни, тергеуді болған оқиғаның шынайы есебі деп санайды, бірақ егер есеп шындық болмаса, шын мәнінде не болғанын түсіндіруге тырысқанда, басқалары алуан түрлі кісі өлтіру теорияларын ойлап тапты: Күйеуі Томастың Марлоумен қарым-қатынасына қызғанышпен қараған Одри Уолсингэм драматургті өлтіруді ұйымдастырды. Фризер мен Скерс оған қарызын қайтаруды талап еткенде, ол қасақана өлтірілді. Марлоу Корольдік кеңестің бірнеше мүшелерінің бұйрығымен, олар оның оларды атеист екенін жариялай алатынынан қорқып өлтірілді. Патшайым оның бұзық атеистік мінез-құлқы үшін оның өлімін бұйырды. Фризер Марлоудың басшысы Томас Уолсингхеммен жақын қарым-қатынасына қызғанып, Марлоудың мінез-құлқы Уолсингхемнің беделіне әсер ететінінен қорқып оны өлтірді. Марлоудың өлімі оны сатқындық атеизм үшін сотқа беруден және өлім жазасынан құтқару үшін жасалған. Жазылған құжаттар ғана бар және оларға сүйенуге болады, сондай-ақ оның өлімі туралы ең маңызды ақпарат ешқашан жазылмаған болуы мүмкін болғандықтан, Марлоудың өлімінің толық жағдайларын білу мүмкін емес.

In early May 1593, several bills were posted about London threatening the Protestant refugees from France and the Netherlands who had settled in the city. One of these, the "Dutch church libel", written in rhymed iambic pentameter, contained allusions to several of Marlowe's plays and was signed, "Tamburlaine". On 11 May the Privy Council ordered the arrest of those responsible for the libels. The next day, Marlowe's colleague Thomas Kyd was arrested, his lodgings were searched and a three page fragment of a heretical tract was found. In a letter to Sir John Puckering, Kyd asserted that it had belonged to Marlowe, with whom he had been writing "in one chamber" some two years earlier. In a second letter, Kyd described Marlowe as blasphemous, disorderly, holding treasonous opinions, being an irreligious reprobate and "intemperate & of a cruel hart". A warrant for Marlowe's arrest was issued on 18 May, when the Privy Council apparently knew that he might be found staying with Thomas Walsingham, whose father was a first cousin of the late Sir Francis Walsingham, Elizabeth's principal secretary in the 1580s and a man more deeply involved in state espionage than any other member of the Privy Council. Marlowe duly presented himself on 20 May but there apparently being no Privy Council meeting on that day, was instructed to "give his daily attendance on their Lordships, until he shall be licensed to the contrary". On Wednesday, 30 May, Marlowe was killed. Various accounts of Marlowe's death were current over the next few years. In his Palladis Tamia, published in 1598, Francis Meres says Marlowe was "stabbed to death by a bawdy serving man, a rival of his in his lewd love" as punishment for his "epicurism and atheism". In 1917, in the Dictionary of National Biography, Sir Sidney Lee wrote, on slender evidence, that Marlowe was killed in a drunken fight. His claim was not much at variance with the official account, which came to light only in 1925, when the scholar Leslie Hotson discovered the coroner's report of the inquest on Marlowe's death, held two days later on Friday 1 June 1593, by the Coroner of the Queen's Household, William Danby. The complete text of the inquest report was published by Leslie Hotson in his book, The Death of Christopher Marlowe, in the introduction to which Prof. George Kittredge said, "The mystery of Marlowe's death, heretofore involved in a cloud of contradictory gossip and irresponsible guess work, is now cleared up for good and all on the authority of public records of complete authenticity and gratifying fullness", but this confidence proved fairly short lived. Hotson had considered the possibility that the witnesses had "concocted a lying account of Marlowe's behaviour, to which they swore at the inquest, and with which they deceived the jury" but came down against that scenario. Others began to suspect that this scenario was indeed the case. Writing to the Times Literary Supplement shortly after the book's publication, Eugénie de Kalb disputed that the struggle and outcome as described were even possible and Samuel A. Tannenbaum insisted the following year that such a wound could not have possibly resulted in instant death, as had been claimed. Even Marlowe's biographer John Bakeless acknowledged that "some scholars have been inclined to question the truthfulness of the coroner's report. There is something queer about the whole episode" and said that Hotson's discovery "raises almost as many questions as it answers". It has also been discovered more recently that the apparent absence of a local county coroner to accompany the Coroner of the Queen's Household would, if noticed, have made the inquest null and void. One of the main reasons for doubting the truth of the inquest concerns the reliability of Marlowe's companions as witnesses. As an agent provocateur for the late Sir Francis Walsingham, Robert Poley was a consummate liar, the "very genius of the Elizabethan underworld" and is on record as saying "I will swear and forswear myself, rather than I will accuse myself to do me any harm". The other witness, Nicholas Skeres, had for many years acted as a confidence trickster, drawing young men into the clutches of people in the money lending racket, including Marlowe's apparent killer, Ingram Frizer, with whom he was engaged in such a swindle. Despite their being referred to as generosi (gentlemen) in the inquest report, the witnesses were professional liars. Some biographers, such as Kuriyama and Downie, take the inquest to be a true account of what occurred, but in trying to explain what really happened if the account was not true, others have come up with a variety of murder theories:
Jealous of her husband Thomas's relationship with Marlowe, Audrey Walsingham arranged for the playwright to be murdered. He was accidentally killed while Frizer and Skeres were pressuring him to pay back money he owed them. Marlowe was murdered at the behest of several members of the Privy Council, who feared that he might reveal them to be atheists. The Queen ordered his assassination because of his subversive atheistic behaviour. Frizer murdered him because he envied Marlowe's close relationship with his master Thomas Walsingham and feared the effect that Marlowe's behaviour might have on Walsingham's reputation. Marlowe's death was faked to save him from trial and execution for subversive atheism. Since there are only written documents on which to base any conclusions and since it is probable that the most crucial information about his death was never committed to paper, it is unlikely that the full circumstances of Marlowe's death will ever be known.

Қазіргі жазушылар арасында танымал

Марлоу әдеби әлемдегі замандастары үшін ең алдымен бағаланған және ықпалды суретші болды. Өлгеннен кейін бірнеше апта өткен соң Джордж Пил оны "Марли, Музалардың сүйіктісі" деп еске алды; Майкл Дрейтон оның "Батыл, көктен асқан нәрселері бірінші ақындарда да болған" екенін атап өтті, ал Бен Джонсон тіпті "Марлоудың күшті шумағы" туралы жазды. Томас Наш өзінің досы "кедей, қайтыс болған Кит Марлоу" туралы жылы лебіз білдірді, ал баспагер Эдвард Блоунт "Герой мен Леандер" кітабын сэр Томас Уолсингхэмге арнады. Марлоу туралы жағымсыз пікір білдірген замандас драматургтердің ішінде Кембридж университетінің "Парнасстан оралу" (1598) пьесасының анонимді авторы болды. Ол былай деп жазды: "Зейінге тигізетін нәрсе – осындай ақылдың нашар болуы, / Ақыл – көктен сый, ал жамандықтар – тозақтан келген". Марлоуға ең танымал құрметті Шекспир "Сізге ұнағандай" пьесасында көрсетті, онда ол "Герой мен Леандерден" ("Өлген шопан, енді сенің күшті сөзіңді табамын, 'Кім бірінші көріскенде сүймеді?'") деген жолдан цитата келтіреді және клоун Тачстонға "Адамның өлеңдерін түсінбесе, не ақыл-ойы жетілмеген балаға көмектеспесе, кішкентай бөлмедегі үлкен есептен де ауыр тиеді" деген сөздерді айттырады. Бұл Марлоудың өлтірілуіне сілтеме болуы мүмкін, ол "есепке" байланысты, яғни төлемге байланысты болған төбелес, сондай-ақ Марлоудың "Мальталық яхудисіндегі" "Кішкентай бөлмеде шексіз байлық" деген жолға сілтеме. Шекспирдің шығармаларына Марлоудың ықпалы зор болды, бұл Антоний мен Клеопатрада, Венеция саудагерінде, Ричард II және Макбетте (Дидо, Мальталық яхуди, Эдуард II және Доктор Фауст) марловтық тақырыптардың қолданылуынан көрінеді. "Гамлетте" саяхатшы актерлермен кездескеннен кейін Гамлет Ойыншыдан Троя соғысы туралы сөйлеуді сұрайды, ол 2.2.429–432 беттерде Марлоудың "Карфагеннің патшайымы Дидосынан" эхо табады. "Махаббат еңбегінің жоғалғандығында" Шекспир "Маркад" (үш буын) кейіпкерін шығарады, бұл Марлоудың "Меркурий" кейіпкерін саналы түрде мойындау, ол да Наварра короліне қызмет етеді, "Париждегі қырғында" қатысады. Шекспирдің "Герой мен Леандер" романымен таныс көрермендер үшін маңыздысы – Марлоудың өзін Меркурий құдайымен теңестіруі.

For his contemporaries in the literary world, Marlowe was above all an admired and influential artist. Within weeks of his death, George Peele remembered him as "Marley, the Muses' darling"; Michael Drayton noted that he "Had in him those brave translunary things / That the first poets had" and Ben Jonson even wrote of "Marlowe's mighty line". Thomas Nashe wrote warmly of his friend, "poor deceased Kit Marlowe," as did the publisher Edward Blount in his dedication of Hero and Leander to Sir Thomas Walsingham. Among the few contemporary dramatists to say anything negative about Marlowe was the anonymous author of the Cambridge University play The Return from Parnassus (1598) who wrote, "Pity it is that wit so ill should dwell, / Wit lent from heaven, but vices sent from hell". The most famous tribute to Marlowe was paid by Shakespeare in As You Like It, where he not only quotes a line from Hero and Leander ("Dead Shepherd, now I find thy saw of might, 'Who ever lov'd that lov'd not at first sight?) but also gives to the clown Touchstone the words "When a man's verses cannot be understood, nor a man's good wit seconded with the forward child, understanding, it strikes a man more dead than a great reckoning in a little room." This appears to be a reference to Marlowe's murder which involved a fight over the "reckoning," the bill, as well as to a line in Marlowe's Jew of Malta, "Infinite riches in a little room." Shakespeare was much influenced by Marlowe in his work, as can be seen in the use of Marlovian themes in Antony and Cleopatra, The Merchant of Venice, Richard II and Macbeth (Dido, Jew of Malta, Edward II and Doctor Faustus, respectively). In Hamlet, after meeting with the travelling actors, Hamlet requests the Player perform a speech about the Trojan War, which at 2.2.429–432 has an echo of Marlowe's Dido, Queen of Carthage. In Love's Labour's Lost Shakespeare brings on a character "Marcade" (three syllables) in conscious acknowledgement of Marlowe's character "Mercury", also attending the King of Navarre, in Massacre at Paris. The significance, to those of Shakespeare's audience who were familiar with Hero and Leander, was Marlowe's identification of himself with the god Mercury.

Шекспирдің авторлық теориясы

Марлоу өлімінің жалған екені және одан кейін Уильям Шекспир деген атпен жазуын жалғастырды деген талас туды. Академиялық пікір Шекспирдің пьесалары мен сонеттерінің авторлығына қатысты балама кандидаттарды, Марлоуды қоса алғанда, мойындамайды.

Пьесалары

Алты драма Кристофер Марлоудың авторлығына жатқызылған, жеке немесе басқа жазушылармен бірлесіп, әртүрлі дәрежедегі дәлелдермен. Осы пьесалардың жазылу тізбегі немесе хронологиясы көбінесе белгісіз, сондықтан белгілі болған кез келген даталар мен дәлелдермен бірге ұсынылады. Бізде бар аз ғана ақпараттың ішінде, "Дидо" пьесасы Марлоудың алғашқы сахналаған туындысы деп есептеледі, ал 1587 жылы "Тамбурлейн" Лондондағы тұрақты коммерциялық сахнада тұңғыш рет қойылды. Көптеген ғалымдардың пікірінше, Марлоудың ең үлкен жетістігі – "Тамбурлейн" бос өлеңмен жазылған алғашқы ағылшын пьесасы және Томас Кидтің "Испан трагедиясымен" бірге Елизавета театрының қалыптасу кезеңінің бастауы саналады. "Жұмсақтың үстемдігі" пьесасы 1657 жылы алғаш жарық көрген кезде Марлоудың туындысы деп есептелгенімен, ғалымдар мен сыншылардың көпшілігі бұл авторлыққа күмәнді қарады. Ол сондай-ақ "Фавершемнің Арденін" жазған немесе бірлесіп жазған болуы мүмкін.

Ынтымақтастықтар

Қазіргі ғалымдар Марлоу мен басқа жазушылар арасындағы ынтымақтастыққа қатысты дәлелдерді іздеуді жалғастыруда. 2016 жылы бір баспагер Марлоу мен драматург Уильям Шекспирдің арасындағы ынтымақтастық туралы ғылыми пікірді алғаш рет қолдады: Уильям Шекспирдің «Генрих VI» пьесасы 2016 жылы жарық көрген «New Oxford Shakespeare» сериясында Марлоумен бірлесіп жазылған туынды ретінде танылды. Марлоу үш «Генрих VI» пьесасының бірлескен авторы ретінде көрсетілген, бірақ кейбір ғалымдар мұндай ынтымақтастық болды дегенге күмәнданады.

Қазіргі кездегі қабылдау

Марлоудың пьесалары зор табысқа ие болды, мүмкін, оның бас актері Эдвард Аллейннің сахнадағы күшті бейнесінің арқасында. Аллейн сол кездегі адамдар үшін ерекше бойлы болған, ал Тамбурлейн, Фауст және Бараббастың қаһарлы рөлдері, әдетте, оған арнап жазылған. Марлоудың пьесалары 1590 жылдары Аллейннің труппасы, «Адмиралдың адамы» репертуарының негізін құрады. Марлоудың поэзия аудармаларының бірі жақсы қабылданылмады. 1599 жылы Марлоудың Овидий аудармасына тыйым салынды және архиепископ Уитгифттың әдепсіз материалдарға қарсы күресінің аясында оның даналары көпшілік алдында өртеліп жіберілді.

Драмалық шығармалардың хронологиясы

(Патрик Чейнидің 2004 жылғы Кристофер Марлоуға арналған Кембридж серігі баспа мерзімдеріне сүйенген нұсқаулы уақыт жолын ұсынады.)

Париждегі қырғын (1593)

Алғашқы ресми жазба шамамен 1593 жылға қарайды, Марлоудың "Сцена 19" пьесасының жалған қолжазбасы; Марлоудың авторлығы соңғы зерттеушілер тарапынан даулы болғанымен, қолжазба пьесаның алғаш рет сахналаған кезде және белгісіз мақсатта жазылған деп есептеледі. 1594 жыл немесе одан кейін, октаво форматында, Лондон қаласында жарық көрген. Бұл – сақталған ең толық мәтін болғанымен, Марлоудың басқа туындыларының шамамен жартысына ғана жетеді және ықтимал реконструкция болып табылады. Баспагер мен баспагердің "Э.А. Эдвард Уайт үшін" деген аты 1605/06 жылғы Марлоудың "Тамбурлайн" пьесасының басылымында да кездеседі. Онда Марлоудың және оның құпия қызметтегі байланыстары туралы әңгімелер жиі кездесетін, үнсіз "ағылшын агенті" бейнеленген. 1593 жылы Лорд Стрейндж труппасы үшін ең табысты пьеса болды. 1593 жылғы қолжазба парағы, "фолл" деп аталатын, Марлоудың туындысы деп саналады және кейбір зерттеушілер бұл автордың жалғыз сақталған қолжазбасы екенін мәлімдейді. Бұл пьесаның жазылған шамамен мерзімін анықтауға көмектеседі. Алайда, қолжетімді басылған мәтінмен және Марлоудың басқа туындыларымен салыстырғанда, басқа зерттеушілер бұл авторлықты жоққа шығарады. Бұл пьесаның сақталған жалғыз басылған нұсқасы Марлоудың түпнұсқалық сахналық мәтінінің естелігінен жасалған реконструкция болуы мүмкін. Қазіргі зерттеулерде пьесада 1147 тармақ бар екені белгілі, бұл 1590-шы жылдардағы пьесалардың көлемінің жартысына жуық. Басылып шыққан мәтіннің Марлоудың түпнұсқасы еместігін көрсететін тағы бір дәлел – стильдің біркелкі болмауы, кейіпкерлердің жаппай бейнеленуі, тілдің нашарлауы және мазмұнның қайталануы. Дәлел: Бұл пьеса "Стационарлар тізілімінде" ешқашан тіркелмеген.

Ескерткіштер

Эдвард Онслоу Фордтың қола мүсіні "Поэзия музасы" Марлоу және оның туындыларына сілтеме жасайды. Ол 1891 жылы Кентербери қаласындағы Баттермаркетке орнатылып, қазір сол қаладағы Марлоу театрының алдында тұр. Оның өлген күніне қатысты күмәнділік тудырып, сұрақ белгісі қойылған. 2011 жылдың 25 қазанында "The Times" газетінде Пол Эдмондсон мен Стэнли Уэллстің хаты жарияланды, онда олар деканат пен капелланы "нақты дәлелдерге қарамастан" сұрақ белгісін алып тастауға шақырды. 2012 жылы олар бұл талапты "Шекспир қарсы шабады" атты электрондық кітабында қайталап, бұл "тарихты жоққа шығарады" деді, ал келесі жылы "Шекспир күмәндан тыс" кітабында тағы да қайталады. Ұлыбританияның Кент графтығындағы Кентербери қаласындағы Марлоу театры 1949 жылы Марлоудың құрметіне аталды.

Марлоу көркем әдебиетте

Марлоу кітаптарда, театрларда, кинода, телевидениеде, ойындарда және радиода кейіпкер ретінде пайда болған.

Радио

Би-би-си радиосы 1993 жылдың мамыр айынан қазан айына дейін Марлоудың алты пьесасын радиоға бейімдеп берді.

Кезеңдік бейімделулер

Эдуард II, Феникс қоғамы, Лондон, 1923 жыл. Бертольт Брехттің "Англияның екінші Эдуардының өмірі" (Leben Eduards des Zweiten von England) (ол режиссерлік еткен алғашқы пьесасы). Мюнхен камералық театры, Германия, 1924 жыл. Марлоу және Бертольд Брехттің "Англияның Эдуард II өмірі", режиссері Фрэнк Данлоп. Ұлттық театр, 1968 жыл. Эдуард II, Дэвид Бинтлидің хореографиясымен балетке бейімделген. Штутгарт балеті, 1995 жыл. Доктор Фауст, Колин Тиванның қосымша мәтіні, режиссер Джейми Ллойд, Фауст рөлінде Кит Харрингтон. Йорк герцогының театры, 2016 жыл. Крис Буштің "Фауст, сол ланеттеген әйел", режиссер Кэролайн Бёрн. Лирикалық театр, 2020 жыл.

Фильм

Доктор Фауст, Невилл Когиллдің 1965 жылғы қойылымы негізінде, Ричард Бертон мен Элизабет Тейлорға арналған нұсқасы, 1967. Эдуард II, режиссері Дерек Джарман, 1991 жыл. Фауст, Марлоудың кейбір диалогтарымен, режиссері Ян Шванкмайер, 1994 жыл.