Кіріспе

Балтық немісі астрономы Карл Герман фон Струве ( – 12 тамыз 1920) – Балтық немісі астрономы. Орыс тілінде оның есімі кейде Герман Оттович Струве (Герман Оттович Струве) немесе Герман Оттонович Струве (Герман Оттонович Струве) деп аталады. Герман фон Струве – атасы Фридрих Георг Вильгельм фон Струве, әкесі Отто Вильгельм фон Струве, ағасы Людвиг Струве және туған інісі Отто Струве кіретін, әйгілі Струвелер әулетінің астрономдары тобының мүшесі болды. Струвелер әулетінің басқа астрономдарынан өзгеше, Герман карьерасының көп бөлігін Германияда өткізді. Әулеттік дәстүрді жалғастыра отырып, Струве жұлдыздық объектілердің координаттарын анықтауға зерттеу жүргізді. Ол, әсіресе, Күн жүйесі планеталарының серіктері және олардың орбиталық позициясын түзетудің серіктер аралық әдісін әзірлеудегі еңбектерімен танымал болды. Математикалық Струве функциясы оның құрметіне аталған.

Өмірбаян

Герман 1854 жылы Санкт-Петербургтің оңтүстігінде орналасқан патшалық отбасы мен қонақ еткен ақсүйектердің бұрынғы резиденциясы – Царское Селода дүниеге келген. Ол Вейборгтағы гимназияда оқыды, ал 1872 жылы Дорпат (қазіргі Тарту) императорлық университетіне оқуға түсті. 1874–1875 жылдары Струв сол жерде оқып жүргенде Күн дискісі арқылы Венераның өтуін бақылау экспедициясына қатысты. Бұл байқау Азияның шығыс жағалауындағы Порт-Пуасседе жүргізілді. 1877 жылы оқуын бітіргеннен кейін Пулково обсерваториясының мүшесі болып, екі жылдық аспирантураға жіберілді. Струв өзінің туысының күйеуімен бірге бірнеше қалаларда, соның ішінде Страсбург (Страсбург), Париж, Милан, Грац және Берлинде тұрып, Гельмгольц, Кирхгофф, Болцман және Вейерштрасс сияқты көрнекті ғалымдардан білім алды. Ресейге оралғаннан кейін Пулково обсерваториясының құрамына қосылып, Сатурнның серіктерін зерттеді. Сол кезде Струвтер отбасы Ресейде зор құрметке ие болды және Александр III патша Германның Пулково обсерваториясының директоры ретінде әкесі Оттоның орнын басатынын қалады. Алайда Герман әдептілікпен ұсыныстан бас тартты, өйткені ол Сатурнның маңызды бақылауларының ортасында екенін және әкімшілік жұмыстар бұл бақылауларды тоқтататынын айтты. 1890 жылы Струв Пулководағы аға астроном болып тағайындалды, Сатурн жұмысын аяқтағаннан кейін директор болары туралы уағдаласқан. Бірақ 1894 жылы Александр III қайтыс болғаннан кейін Струв бұл міндеттен босатылды. Ресейлік қоғамда, соның ішінде ғылымда ресейшілдік көзқарастар күшейді, ал шетелдіктер көбірек шеттетілгендей сезінді. Сондықтан 1895 жылы Струвке Кенигсберг университетінде профессорлық қызмет ұсынылды, ол қуана қабылдап, отбасын Германияға көшірді. 1904 жылдан 1920 жылы қайтыс болғанға дейін ол Берлиндегі Бабелсберг обсерваториясының директоры қызметін атқарды. Струвтің өліміне соңғы жылдары ауырған жүрек ауруы және 1919 жылы трамвайдан құлау себеп болды. Ол жамбасын сындырып, Бад-Херренальб санаториясында емделіп жатқанда жүрек талмасынан қайтыс болды. Германның әйелі Ева Струв оның жүрегі ауырған немере інісі Оттоны құтқаруда маңызды рөл атқарды. 1920 жылы Кеңес Ресейінен қашып шыққаннан кейін ол бір жарым жыл бойы Түркияда ақшасыз қалып қойды. Отто өзінің көмек сұраған хатында ағасының қайтыс болғанын білмеді, бірақ Ева күйеуінің Берлиндегі Бабелсберг обсерваториясындағы ізбасары Пол Гутниктен көмек сұрады. Гутник Струвке Германияда жұмыс ұсына алмады, бірақ оны Чикагодағы Еркес обсерваториясының директорына жоғары бағалап ұсынды. Ол Струвке Еркесте жұмыс тауып қана қоймай, оған виза да рәсімдеді және жол ақысын төледі.

Зерттеу

Струвтер отбасының барлық астрономдары сияқты, Герман да негізінен Күн жүйесі планеталарының жеке және қос жұлдыздары мен серіктерінің орналасуын және қозғалысын анықтаумен айналысты. 1885 жылы Пулковода 30 дюймдік рефракторлық телескоп орнатылды, ол сол кезде әлемдегі ең ірі телескоп болды (үлкен рефрактор). Струв бұл телескопты алғаш рет пайдаланған, оны көбінесе көптеген қос жұлдыздардың орналасуын анықтау үшін қолданды. Оның тағы бір маңызды тақырыбы Сатурн болды, бірақ ол сонымен қатар Марсты, Нептунды және Юпитердің бесінші серігін де зерттеді. Пульководан Уранды бақылай алмады, өйткені ол оңтүстікке тым алыс орналасқан. 1888 жылы Струв Гиперионның (Сатурнның жетінші серігі) либрациясын ашты және оны Сатурнның ең ірі серігі Титанның бұзылыс әсерімен түсіндірді. 1892 жылы Струв Сатурнның тағы екі серігі – Мимас пен Энцеладтың либрациясын анықтады. Марстың Фобос серігіне жасаған байқауларын кейін Б. Шарплесс оның орбитасының секулярлық үдеуін зерттеу үшін пайдаланды. Струв ғалым ретінде ғана емес, математик ретінде де танымал болды. 1882 жылы ол жарқыраған сызықтың қарқындылығын сипаттайтын функция енгізді. Бұл функция сондай-ақ Бесселдің дифференциалдық теңдеуінің шешімдерін сипаттайды, сондықтан математикада кеңінен қолданылады және Струв функциясы деп аталады. Кенигсберг обсерваториясына көшкеннен кейін Струв онда 32,5 дюймдік рефракторлық телескоп салып, Сатурнның серіктерін зерттеу жұмысын жалғастырды, соңғы байқауларын 1916 жылы жасады. Оның басқа тақырыптарына атмосфералық рефракцияны зерттеу, жұлдыздық параллакс, Юпитердің суреттері, Марстың экваторының орнын анықтау, оның көлбеулігі және түйіндердің қозғалыс жылдамдығы кірді. 768 Струвеана астероиды Герман, Отто Вильгельм және Фридрих Георг Вильгельм Струвтердің құрметіне аталған.