Кіріспе

Еврей алфавиті әріптерін пайдаланатын сандық жүйе – еврей сандарының жүйесі, еврей алфавиті әріптерін қолданатын квази-ондық алфавиттік сандық жүйе. Бұл жүйе б.з.д. 200 мен 78 жылдар аралығында грек сандарынан бейімделген, соңғы дата – ең ерте археологиялық дәлелдердің мерзімі. Қазіргі сандық жүйе, ежелгі дәуірде қолданылған сандарды жазудың бұрынғы жүйелерінен өзгешелігін көрсету үшін, еврей алфавиттік сандары деп те аталады. Бұл жүйелер арамей және финики жазуларынан мұраға алынған, б.з.д. 800 жылға жуық Самария остракасында куәландырылған. Грек жүйесі эллинистік иудаизмде қабылданды және б.з.д. 5 ғасырдан бері Грецияда қолданылып келеді. Бұл жүйеде нөлді белгілеу жоқ, ал әрбір әріптің сандық мәні қосылады. Әрбір бірлікке (1, 2, …, 9) жеке әріп, әрбір ондыққа (10, 20, …, 90) жеке әріп, ал алғашқы төрт жүздікке (100, 200, 300, 400) жеке әріп тағайындалады. Келесі жүздіктер (500, 600, 700, 800 және 900) алғашқы төрт жүздікті білдіретін екі немесе үш әріптің қосындысы арқылы көрсетіледі. 1000-нан 999 999-ға дейінгі сандарды көрсету үшін сол әріптер мыңдық, он мыңдық және жүз мыңдық ретінде қайта қолданылады. Гематрия (иудей нумерологиясы) осы түрлендірулерді кеңінен пайдаланады. Бүгінгі Израильде, ондық сандық жүйе – индус-араб сандық жүйесі (мысалы, 0, 1, 2, 3, т.б.) ақша, жас, азаматтық күнтізбедегі күндер сияқты барлық жағдайларда қолданылады. Еврей сандары тек ерекше жағдайларда қолданылады, мысалы, еврей күнтізбесін пайдаланғанда немесе тізімді нөмірлегенде (a, b, c, d және т.б. сияқты), Рим сандарының Батыста қолданылуына ұқсас.

Сандар

Еврей тілінде нөлден бастап бір миллионға дейінгі жиі қолданылатын сандардың атаулары бар. Еврей алфавитінің әріптері кейбір дәстүрлі жағдайларда, мысалы, күнтізбелерде сандарды көрсету үшін қолданылады. Басқа жағдайларда индуист-араб сандар жүйесінің цифрлары қолданылады. Кардинал және реттік сандар сипаттаған зат есімнің жынысына сәйкес болуы керек. Егер мұндай зат есім болмаса (мысалы, телефон нөмірлерінде), әйелдік түрі қолданылады. Оннан асатын реттік сандар үшін кардинал сан қолданылады. Екі жүзден жоғары ондық еселік сандардың жынысы жоқ (20, 30, 40 – жыныссыз), егер ондық разрядында 1 саны болмаса (110, 210, 310).

Негізгі мәндер

Инду-араб цифрлары, еврей цифрлары, Кардинал (мысалы, бір, екі, үш) Еркек Әйел 0 (эфес) אֶפֶס 1 א (алеф) (эхад) אֶחָד (ахат) אַחַת 2 ב (бет) (шэнаим) שְׁנַיִם (шэтаим) שְׁתַּיִם 3 ג (гимел) (шлоша) שְׁלֹשָׁה (шалош) שָׁלֹשׁ 4 ד (далет) (арбаа) אַרְבָּעָה (арба) אַרְבַּע 5 ה (хе) (хамиша) חֲמִשָּׁה (хамеш) חָמֵשׁ 6 ו (вав) (шиша) שִׁשָּׁה (шеш) שֵׁשׁ 7 ז (заин) (шива) שִׁבְעָה (шева) שֶׁבַע 8 ח (хет) (шмона) שְׁמוֹנָה (шмонех) שְׁמוֹנֶה 9 ט (тет) (тиша) תִּשְׁעָה (теша) תֵּשַׁע 10 י (йод) (асара) עֲשָׂרָה (эсер) עֶשֶׂר 11 יא (ахад асар) אֲחַד עָשָׂר (ахат эсерех) אֲחַת עֶשְׂרֵה 12 יב (шэнаим асар) שְׁנֵים עָשָׂר (штеим эсрех) שְׁתֵּים עֶשְׂרֵה 13 יג (шлоша асар) שְׁלֹשָה עָשָׂר (шлош эсрех) שְׁלֹשׁ עֶשְׂרֵה 14 יד (арбаа асар) אַרְבָּעָה עָשָׂר (арба эсрех) אַרְבַּע עֶשְׂרֵה 15 ט״ו немесе י״ה (хамиша асар) חֲמִשָּׁה עָשָׂר (хамеш эсрех) חֲמֵשׁ עֶשְׂרֵה 16 ט״ז немесе י״ו (шиша асар) שִׁשָּׁה עָשָׂר (шеш эсрех) שֵׁש עֶשְׂרֵה 17 יז (шива асар) שִׁבְעָה עָשָׂר (шава эсрех) שְׁבַע עֶשְׂרֵה 18 יח (шмона асар) שְׁמוֹנָה עָשָׂר (шмонех эсрех) שְׁמוֹנֶה עֶשְׂרֵה 19 יט (тиша асар) תִּשְׁעָה עָשָׂר (теша эсрех) תְּשַׁע עֶשְׂרֵה 20 כ немесе ך (каф) (эсерим) עֶשְׂרִים 30 ל (ламед) (шлошим) שְׁלֹשִׁים 40 מ немесе ם (мем) (арбаим) אַרְבָּעִים 50 נ немесе ן (нун) (хамишим) חֲמִשִּׁים 60 ס (самех) (шишим) שִׁשִּׁים 70 ע (аин) (шивим) שִׁבְעִים 80 פ немесе ף (пе) (шмоним) שְׁמוֹנִים 90 צ немесе ץ (цади) (тишим) תִּשְׁעִים 100 ק (коф) (меа) מֵאָה 200 ר (реш) (маатаим) מָאתַיִם 300 ש (шин) (шлош меот) שְׁלֹשׁ מֵאוֹת 400 ת (тав) (арба меот) אַרְבַּע מֵאוֹת 500 ך (хамеш меот) חֲמֵשׁ מֵאוֹת 600 ם (шеш меот) שֵׁשׁ מֵאוֹת 700 ן (шава меот) שְׁבַע מֵאוֹת 800 ף (шмоне меот) שְׁמוֹנֶה מֵאוֹת 900 ץ (теша меот) תְּשַׁע מֵאוֹת 1000 א' (элев) אֶלֶף 2000 ב׳ (алпаим) אַלְפַּיִם 5000 ה' (хамешет алафим) חֲמֵשֶׁת אֲלָפִים 10 000 י' (асерет алафим) עֲשֶׂרֶת אֲלָפִים немесе (ревава) רְבָבָה немесе (риббо) רִבּוֹא 100 000 ק' (меа элеф) מֵאָה אֶלֶף немесе (асерет риббо) עֲשֶׂרֶת רִבּוֹא 1 000 000 (милион) מִילְיוֹן немесе (меа риббо) מֵאָה רִבּוֹא 10 000 000 (асара милион) עֲשָׂרָה מִילְיוֹן немесе (элев риббо) אֶלֶף רִבּוֹא 100 000 000 (меа милион) מֵאָה מִילְיוֹן немесе (риббо риббоот) רִבּוֹא רִבּוֹאוֹת немесе (риббо ревавот) רִבּוֹא רְבָבוֹת 1 000 000 000 (милиард) מִילְיַרְדּ 1 000 000 000 000 (трилион) טְרִילְיוֹן 1015 (квадрилион) קְוַדְרִילְיוֹן 1018 (квинтилион) קְוִינְטִילְיוֹן

Ұжымдық сандар

+Жинақталған сандар мен олардың жіктелуі кестесі Сан Біз ер. Біз әйел. Сен ер. Сендер! Олар ер. Олар әйел. Екі бірге (шнену) שְׁנֵינוּ (shtenu) שְׁתֵּינוּ (shnechem) שְׁנֵיכֶם (shtechen) שְׁתֵּיכֶן (shnehem) שְׁנֵיהֶם (shtehen) שְׁתֵּיהֶן Үш бірге (шлоштену) שְׁלָשְׁתֵּנוּ (shlosht'chem) שְׁלָשְׁתְּכֶם (shlosht'chen) שְׁלָשְׁתְּכֶן (shloshtam) שְׁלָשְׁתָּם (shloshtan) שְׁלָשְׁתָּן Төрт бірге (арба'тену) אַרבַּעְתֵּנוּ (arba'tchem) אַרבַּעְתְּכֶם (arba'tchen) אַרבַּעְתְּכֶן (arba'tam) אַרבַּעְתָּם (arba'tan) אַרבַּעְתָּן Бес бірге (хамиштену) חֲמִשְׁתֵּנוּ (chamisht'chem) חֲמִשְׁתְּכֶם (chamisht'chen) חֲמִשְׁתְּכֶן (chamishtam) חֲמִשְׁתָּם (chamishtan) חֲמִשְׁתָּן Алты бірге (шиштену) שִׁשְׁתֵּנוּ (shisht'chem) שִׁשְׁתְּכֶם (shisht'chen) שִׁשְׁתְּכֶן (shishtam) שִׁשְׁתָּם (shishtan) שִׁשְׁתָּן Жеті бірге (шва'тену) שְׁבַעְתֵּנוּ (shva'tchem) שְׁבַעְתְּכֶם (shva'tchen) שְׁבַעְתְּכֶן (shva'tam) שְׁבַעְתָּם (shva'tan) שְׁבַעְתָּן Сегіз бірге (шмонаттену) שְׁמוֹנָתֵנוּ (shmonatchem) שְׁמוֹנָתְכֶם (shmonatchen) שְׁמוֹנָתְכֶן (shmonatam) שְׁמוֹנָתָם (shmonatan) שְׁמוֹנָתָן Тоғыз бірге (тша'тену) תְּשַׁעְתֵּנוּ (tsha'tchem) תְּשַׁעְתְּכֶם (tsha'tchen) תְּשַׁעְתְּכֶן (tsha'tam) תְּשַׁעְתָּם (tsha'tan) תְּשַׁעְתָּן Он бірге (асартену) עֲשַׂרתֵּנוּ (asart'chem) עֲשַׂרתְּכֶם (asart'chen) עֲשַׂרתְּכֶן (asartam) עֲשַׂרתָּם (asartan) עֲשַׂרתָּן

Сөйлеу және жазу

Кардиналдық және реттік сандар, олар сипаттаған зат есімнің жынысына (еркек немесе әйел; аралас топтар еркек деп есептеледі) қарай сәйкесуі керек. Егер мұндай зат есім болмаса (мысалы, телефон нөмірі немесе көшедегі үй нөмірі), әйелдік түрі қолданылады. Реттік сандар да басқа сын есімдер сияқты сан және анықтық жағынан сәйкесуі керек. Кардинал сан зат есімнің алдында келеді (мысалы, шлоша еладим), бірақ бір саны соңынан келеді (мысалы, елед ехад). Екі саны ерекше: шнайим (еркек) және штайим (әйел) одан кейін келетін зат есіммен қолданылғанда шней (еркек) және штей (әйел) болады. Оннан жоғары реттік сандар үшін (орынды білдіретін сандар) кардинал сан қолданылады.

Есептеулер

Еврей сандық жүйесі қосылу принципі бойынша жұмыс істейді, онда әріптердің сандық мәндері қосылып, жалпы соманы құрайды. Мысалы, 177 саны קעז деп жазылады, бұл (оңнан солға қарай) 100 + 70 + 7 = 177-ге сәйкес келеді. Математикалық тұрғыдан алғанда, мұндай жүйеге 27 әріп қажет (1–9, 10–90, 100–900). Іс жүзінде, соңғы әріп – тав (400 мәнімен) 500-ден жоғары сандарды жасау үшін өзімен немесе қофтан (100) басталатын басқа әріптермен біріктіріледі. Сондай-ақ, еврей әріптерінің 22 әріптік жинағы кейде еврей әріптерінің 5 софит (соңғы) түрін пайдалану арқылы 27-ге дейін кеңейтіледі.

Негізгі ерекшеліктер

15 және 16 сандары әдетте, күнделікті жазуда Құдай есімінің екі әріпті комбинацияларын, яғни י ה (10 + 5) және י ו (10 + 6) қолданудан аулақ болу үшін сәйкесінше ט״ו (9 + 6) және ט״ז (9 + 7) деп жазылады. Күнтізбеде бұл әр толық айда көрінеді, себебі барлық еврей айлары жаңа айдан басталады (мысалы: Ту Бишват). Бұл әдет орта ғасырларда қалыптасты, оған дейін 15 және 16 сандарын י"ה және י"ו деп жазу жиі кездесетін. Кейде теріс мағына беретін сөздерді құрайтын әріптердің тіркесінен аулақ болу үшін әріптердің ретін өзгерту арқылы жазылады. Мысалы, 744 санын תשמ״ד ("сен/ол қиратылады") деп жазу керек болғанмен, оның орнына תשד״מ немесе תמש״ד ("шайтанға соңғы дем") деп жазылуы мүмкін.

Соңғы әріптерді қолдану

Еврей сандары жүйесі кейде 500-ге ך, 600-ға ם, 700-ге ן, 800-ге ף, 900-ға ץ әрпін қосады. Бірақ көбінесе соңғы әріптер, ך әрпі 20, ם әрпі 40, ן әрпі 50, ף әрпі 80, ץ әрпі 90 үшін, қалыпты әріптермен бірдей қолданылады. 500-ден 900-ға дейінгі стандартты қосымша түрлер: ת״ק, ת״ר, ת״ש, ת״ת және תת״ק.

Гершайим

Гершаим (Юникодта U+05F4, және қос тырнақша белгісіне ұқсайды) (кейде қате түрде мерха'от деп аталады, бұл еврей тілінде қос тырнақша) соңғы (сол жақ) әріптің оң жағына қойылады, бұл әріптер тізбегі сөз емес екенін көрсетеді. Бұл сан екі немесе одан көп еврей сандарымен (мысалы, 28 → כ״ח) көрсетілген кезде қолданылады. Сол сияқты, бір герәш (Юникодта U+05F3, және жалғыз тырнақша белгісіне ұқсайды) бір әріптің сол жағына қосылады, бұл әріптің сөз емес, сан білдіретінін көрсетеді. Бұл сан бір еврей санымен көрсетілген кезде қолданылады (мысалы, 100 → ק׳). Герәш пен гершаимнің "қалыпты сөз емес" екенін ескеріңіз. Контекст әдетте олардың санды немесе басқа нәрсені (мысалы, аббревиатураны) білдіретінін анықтайды. Ескі қолжазбаларда кездесетін және қазіргі заманғы қабір тастарында да қолданылатын тағы бір әдіс – санның әр әрпінің үстіне нүкте қою.

Ондық сандар

Баспада араб сандары қазіргі еврей тілінде көптеген мақсаттар үшін қолданылады. Еврей сандары бүгінде негізінен еврей күнтізбесінің күндері мен жылдарын жазу үшін; дәстүрлі еврей мәтіндеріне сілтеме жасау үшін (әсіресе Киелі кітаптың тараулары мен аяттары және Талмуд беттері үшін); тізімдерді нүктелеп немесе нөмірлеп көрсету үшін (ағылшын тіліндегі A, B, C сияқты); және нумерологияда (гематрия) қолданылады.

Мың және күн пішімдері

Мыңдар жеке-жеке саналады, және мыңдар саны қалған сандардың алдында келеді (оңға қарай, себебі еврей тілі оңнан солға қарай оқылады). Мыңнан басталатынын көрсететін ешқандай арнайы белгілер жоқ, бұл теориялық тұрғыдан жаңсақтыққа алып келуі мүмкін, бірақ кейде әріптен кейін бір тырнақша қолданылады. Қазіргі мыңжылдықта еврей күнтізбесінің жылдарын көрсеткенде, авторлар көбінесе мыңдарды жіберуі мүмкін (қазіргі уақытта 5 [ה]), бірақ егер көрсетілсе, ол 5000 дегенді білдіреді, ешқандай жаңсақтық болмайды. Қазіргі Израиль ақшаларында мыңдар да бар.

Ұқсас жүйелер

Абджад сандары 400-ге дейін еврей сандарымен бірдей. Грек сандары 90-нан бастап еврей сандарынан өзгеше, себебі грек әліпбиінде "цәде" (צ) әрпіне балама жоқ.