Кіріспе
Американдық күн астрономы Джордж Эллери Хейл (29 маусым 1868 – 21 ақпан 1938) – американдық астрофизик, ең белгілісі күн дақтарындағы магниттік өрістерді ашқандығымен және бірнеше әлемдік деңгейдегі телескоптарды жоспарлауға немесе салуға басшылық еткен немесе маңызды рөл атқарған тұлға ретінде танымал. Атап айтқанда, Еркес обсерваториясындағы 40 дюймдік рефрактор телескопы, Маунт Уилсон обсерваториясындағы 60 дюймдік Хейл рефлектор телескопы, Маунт Уилсондағы 100 дюймдік Хукер рефлектор телескопы және Паломар обсерваториясындағы 200 дюймдік Хейл рефлектор телескопы. Ол Күн зерттеу саласындағы халықаралық ынтымақтастық одағы мен Ұлттық зерттеулер кеңесін құруға, сондай-ақ Калифорния технология институтын жетекші ғылыми-зерттеу университетіне айналдыруға үлкен үлес қосты.
George Ellery Hale (June 29, 1868 – February 21, 1938) was an American astrophysicist, best known for his discovery of magnetic fields in sunspots, and as the leader or key figure in the planning or construction of several world leading telescopes; namely, the 40 inch refracting telescope at Yerkes Observatory, 60 inch Hale reflecting telescope at Mount Wilson Observatory, 100 inch Hooker reflecting telescope at Mount Wilson, and the 200 inch Hale reflecting telescope at Palomar Observatory. He played a key role in the foundation of the International Union for Cooperation in Solar Research and the National Research Council, and in developing the California Institute of Technology into a leading research university.
Ерте өмір және білім
Джордж Эллери Хейл 1868 жылдың 29 маусымында Иллинойс штатының Чикаго қаласында Уильям Эллери Хейл мен Мэри Браун отбасында дүниеге келген. Ол Англияның Гертфордшир графтығындағы Стоун-он-Стоун қаласында тұрған Томас Хейлдің ұрпағы, оның ұлы шамамен 1640 жылы Америкаға көшіп келген. Балалық шағынан аман қалған үш баланың үлкені Джордж, әкесінен ақыл-ойының белсенділігі мен талғампаздығына күшті қолдау алды, ал анасы оған поэзия мен әдебиетке деген сүйіспеншілікті сіңірді. Ол жастығын ата-анасы сыйлаған кітаптар мен техникалық құралдарға қызығып өткізді, оның ең қымбат нәрсесінің бірі кішкентай микроскоп болды. Әкесінің ынтасымен ол үйлерінде шағын шеберхана салып, оны зертханаға айналдырды. Микроскоп оның оптикаға деген қызығушылығын тудырды. Он төрт жасында Джордж алғашқы телескопын жасады. Кейін әкесі оны қолданылған Кларк рефракторымен алмастырып, оны Кенвудтағы үйлерінің шатырына орнатты. Дегенмен, ғылымға деген құштарлығы оны мұндай жасқа тән балық аулау, қайықпен жүзу, жүзу, коньки тебу, теннис және велосипед тебу сияқты әдеттегі қызығушылықтардан алдырмады. Чикагодағы Окленд мемлекеттік мектебін бітіргеннен кейін Хейл Аллен академиясына түсіп, онда химия, физика және астрономияны оқыды. Ол үй шаруасында алған тәжірибесін Чикагодағы Оқу-өндірістік мектепте шеберхана жұмысының курсын тыңдау арқылы толықтырды.
Зерттеу
1890 жылы ол Хельдің әкесі оған салып берген Кенвуд астрофизикалық обсерваториясында зерттеу жұмыстарын бастады; ол Белойт колледжінде астрофизика профессоры болды (1891–93); 1897 жылға дейін Чикаго университетінде доцент, ал толық профессор (1897–1905). 1892–95 жылдары «Астрономия және астрофизика» журналының редакторларының бірі, ал 1895 жылдан кейін «Астрофизикалық журналдың» редакторы болды. Ол сондай-ақ 1921–1923 жылдары қазір «Science & the Public Society» деп аталатын «Science Service» қорының қамқорлар кеңесінде қызмет етті. 1908 жылы ол Зейман эффектісін өзгертілген спектрогелиографпен қолданып, күн дақтарының магниттік екенін анықтады. Күн дақтарының магниттік өрістерінің бұл жүйелі қасиеті қазір «Хейл–Николсон заңы» немесе көп жағдайда жай ғана «Хейл заңы» деп аталады. Хейл өмірінің көп бөлігін күн коронасын толық күн тұтылуының көмегінсіз суретке түсірудің жолын табуға арнады, бірақ бұл Бернард Льоттың жұмысынан кейін ғана мүмкін болды. 1913 жылдың қазан айында Хейлге Альберт Эйнштейннен хат келді, онда Эйнштейннің гравитацияның жарыққа тигізетін әсері туралы гипотезасын тексеру үшін белгілі бір астрономиялық байқаулар жасауға бола ма деп сұрады. Хейл қарашада жауап беріп, мұндай байқауларды тек күннің толық тұтылуы кезінде ғана жасауға болатынын айтты.
Институттарды құру және ұйымдастыру
Хейл көптеген маңызды астрономиялық обсерваторияларды, соның ішінде Еркс обсерваториясын, Маунт Уилсон обсерваториясын, Паломар обсерваториясын және Хейл Күн зертханасын құруға мұраттанған, ынталы адам болды. Маунт Уилсон тауында ол Харлоу Шапли мен Эдвин Хабблді жұмысқа алып, сол кездегі ең маңызды жаңалықтарға жетеледі. Ол көптеген астрономиялық институттар, қоғамдар мен журналдарды құруға көмектескен өнімді ұйымдастырушы болды. Хейл Калифорния технология институтын жетекші ғылыми-зерттеу университетіне айналдыруда да маңызды рөл атқарды. Маунт Уилсонның директоры қызметінен кеткеннен кейін ол Калифорния штатының Пасадена қаласында Хейл Күн зертханасын кеңсесі және шеберханасы ретінде салды, күнге деген қызығушылығын жалғастырды. Хейл ерте жасынан халықаралық бағытталған адам болды, жас кезінде Еуропаны кеңінен аралап көрді. Ғылыми зерттеулерді үйлестіретін халықаралық ұйымның маңыздылығын ұзақ уақыттан бері түсінген ол, АҚШ Ұлттық ғылым академиясы комитетінің төрағасы ретінде, күн зерттеулері жөніндегі халықаралық ұйым құруға ұмтылды. Қоғамның алғашқы отырысы 1904 жылы Сент-Луис көрмесінде өтті және оған 16 ұлттық ғылыми қоғамның өкілдері қатысты, бірақ Пруссия ғылым академиясы шақырудан бас тартқандықтан қатыспады. Оның орнына неміс делегаттары Неміс физикалық қоғамынан келді. 1922 жылы ол Ұлттар Лигасының Зияткерлік ынтымақтастық комитетіне тағайындалды, бірақ денсаулығының нашарлауына байланысты бірнеше айдан кейін қызметтен кетуге мәжбүр болды. Оның орнына әріптесі Роберт Эндрю Милликан келді.
Жеке өмір
Хейл неврологиялық және психологиялық проблемаларға ұшырады, оның ішінде ұйқысыздық, жиі бас ауруы және депрессия болды. Оның кеңесшісі ретінде әрекет ететін эльфтен үнемі келіп тұратынын айтқан деген жиі қайталанатын шизофрения туралы миф, оның биографтарының бірінің қате түсінігінен пайда болды. Ол кейде Мэн штатындағы санаторийде бірнеше ай демалысқа шығар еді. Осы проблемалар оны Маунт-Уилсон директоры қызметінен кетуге мәжбүр етті.
Танымал мәдениет
Фокс Малдер телесериал "Х-файлдарда" бірнеше рет "Джордж Э. Хейл" псевдонимін қолданады, ең әйгілісі 2-ші маусымның 1-ші бөлімі "Кішкентай жасыл адамдар" және 2-ші маусымның 4-ші бөлімі "Ұйқысыз". "Қараңызшы!" бағдарламасының Д-р Стив Брюлдің "ғарыш" атты эпизодында Хейл туралы нақты факт кездейсоқ айтылады.