Кіріспе
Липограмма (λειπογράμματος, leipográmmatos, "әріпті қалдыру") – белгілі бір әріп немесе әріптер тобын қолданбау арқылы абзацтарды немесе ұзақ мәтіндерді жазудан тұратын шектеулі жазу түрі немесе сөз ойыны. Липограмманың ең ерте мысалдары – сигма әрпінен аулақ болған ежелгі грек мәтіндері. Z, J, Q, X сияқты сирек кездесетін әріптерді қалдыру арқылы липограмма жазу оңай болуы мүмкін, бірақ ағылшын тіліндегі E, T, A сияқты жиі қолданылатын әріптерді қалдыру әлдеқайда қиын, себебі автор көптеген қарапайым сөздерден бас тартуға мәжбүр. Грамматикалық тұрғыдан дұрыс және оқылымды липограммаларды жазу қиын болуы мүмкін. Липограммаларды анықтау да қиындық тудыруы мүмкін, өйткені кез келген тілдегі мәтін кездейсоқ түрде липограммалық болуы мүмкін. Мысалы, Эдгар Аллан Поның "Қара қасқыр" өлеңінде Z әрпі жоқ, бірақ мұның қасақана жасалғанына ешқандай дәлел жоқ. Панграммалық липограмма – әліпбидің бір әрпінен басқа барлық әрпін қолданатын мәтін. Мысалы, "Жылдам қоңыр түлкі жалқау иттің үстінен секірді" деген фразада S әрпі қалдырылған, ол әдеттегі панграммада "секірді" сөзі арқылы қолданылады.
A lipogram (from λειπογράμματος, leipográmmatos, "leaving out a letter") is a kind of constrained writing or word game consisting of writing paragraphs or longer works in which a particular letter or group of letters is avoided. Extended Ancient Greek texts avoiding the letter sigma are the earliest examples of lipograms. Writing a lipogram may be a trivial task when avoiding uncommon letters like Z, J, Q, or X, but it is much more challenging to avoid common letters like E, T, or A in the English language, as the author must omit many ordinary words. Grammatically meaningful and smooth flowing lipograms can be difficult to compose. Identifying lipograms can also be problematic, as there is always the possibility that a given piece of writing in any language may be unintentionally lipogrammatic. For example, Poe's poem The Raven contains no Z, but there is no evidence that this was intentional. A pangrammatic lipogram is a text that uses every letter of the alphabet except one. For example, "The quick brown fox jumped over the lazy dog" omits the letter S, which the usual pangram includes by using the word jumps.
Тарих
Біздің заманымызға дейінгі VI ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген Гермионаның Лассусы липограмманың ең көне авторы болып табылады. Бұл липограмманы, Квинт Курций Руфтың айтуынша, "Батыс әдебиетінің ең көне жүйелі өнері" етеді. Ласус сигма әрпін ұнатпады және оны "Кентаврларға арналған Ода" атты өлеңінен алып тастады, оның ешқайсысы сақталмаған; сондай-ақ Деметраға арналған Гимннен, оның бірінші тармағы сақталған:
The Greek poets from late antiquity Nestor of Laranda and Tryphiodorus wrote lipogrammatic adaptations of the Homeric poems: Nestor composed an Iliad, which was followed by Tryphiodorus' Odyssey. Both Nestor's Iliad and Tryphiodorus' Odyssey were composed of 24 books (like the original Iliad and Odyssey) each book omitting a subsequent letter of the Greek alphabet. Therefore, the first book omitted alpha, the second beta, and so forth. Petrus Riga, a canon of Sainte Marie de Reims during the 11th century, translated the Bible, and due to its scriptural obscurities called it Aurora. Each canto of the translation was followed by a resume in Lipogrammatic verse; the first canto has no A, the second has no B, and so on. There are two hundred and fifty manuscripts of Petrus Riga's Bible still preserved. There is a tradition of German and Italian lipograms excluding the letter R dating from the seventeenth century until modern times. While some authors excluded other letters, it was the exclusion of the R which ensured the practice of the lipogram continued into modern times. In German especially, the R, while not the most prevalent letter, has a very important grammatical role, as masculine pronouns, etc. in the nominative case include an R (e. g. er, der, dieser, jener, welcher). For the Italian authors, it seems to be a profound dislike of the letter R which prompted them to write lipograms excluding this letter (and often only this letter). There is also a long tradition of vocalic lipograms, in which a vowel (or vowels) is omitted. This tends to be the most difficult form of the lipogram. This practice was developed mainly in Spain by the Portuguese author Alonso de Alcala y Herrera who published an octavo entitled Varios efectos de amor, en cinco novelas exemplares, y nuevo artificio para escribir prosa y versos sin una de las letras vocales. From Spain, the method moved into France and England. Wright's self imposed rule prohibited such common English words as the and he, plurals ending in es, past tenses ending in ed, and even abbreviations like Mr. (since it is short for Mister) or Rob (for Robert). Yet the narration flows fairly smoothly, and the book was praised by critics for its literary merits. Wright was motivated to write Gadsby by an earlier four stanza lipogrammatic poem of another author. Even earlier, Spanish playwright Enrique Jardiel Poncela published five short stories between 1926 and 1927, each one omitting a vowel; the best known are "El Chofer Nuevo" ("The new Driver"), without the letter A, and "Un marido sin vocación" ("A Vocationless Husband"), without the E.
Interest in lipograms was rekindled by Georges Perec's novel La Disparition (1969) (openly inspired by Wright's Gadsby) and its English translation A Void by Gilbert Adair.
Ежелгі грек ақындары Ларандалық Нестор және Трифиодор Гомердің поэмаларының липограммалық бейімделулерін жазды: Нестор "Илиаданы" жазды, одан кейін Трифиодордың "Одиссеясы" келді. Нестордың "Илиадасы" мен Трифиодордың "Одиссеясы" әрқайсысы 24 кітаптан тұрды (түпнұсқа "Илиада" мен "Одиссея" сияқты), әр кітабында грек әліпбиінің келесі әрпі жоқ болды. Сондықтан, бірінші кітапта альфа, екіншісінде бета және т.б. әріптері болмады. 11 ғасырдағы Реймстің Святой Мария каноны Петрус Рига Библияны аударды және оның кітаптық түсініксіздіктеріне байланысты оны "Аврора" деп атады. Аударманың әр кантосы липограммалық өлеңмен қайталаумен ұсынылды; бірінші кантода А әрпі жоқ, екіншісінде В әрпі жоқ және т.б. Петрус Риганың Библиясының екі жүз елу қолжазбасы бүгінге дейін сақталған. 17 ғасырдан бастап қазіргі уақытқа дейін R әрпін қоспаған неміс және итальян липограммаларының дәстүрі бар. Басқа әріптерді алып тастаған авторлар болғанымен, липограмманың қазіргі заманға дейін жалғасуын қамтамасыз еткен R әрпін алып тастау болды. Әсіресе неміс тілінде R әрпі ең көп қолданылмаса да, грамматикалық жағынан маңызды рөл атқарады, мысалы, еркек есімдіктерде (er, der, dieser, jener, welcher) номинатив жағдайында R әрпі болуы керек. Итальян авторлары үшін R әрпіне деген терең жеккөрушілік оларды осы әріпті (көбінесе тек осы әріпті) қоспаған липограммалар жазуға итермелеген сияқты. Сонымен қатар, дауысты липограммалардың ұзақ дәстүрі бар, онда дауысты (немесе дауыстылар) алынып тасталады. Бұл липограмманың ең қиын түрі болып табылады. Бұл практиканы негізінен Испанияда португал жазушысы Алонсо де Алкала и Эррера дамытты, ол "Varios efectos de amor, en cinco novelas exemplares, y nuevo artificio para escribir prosa y versos sin una de las letras vocales" атты октавосын жариялады. Испаниядан бұл әдіс Франция мен Англияға тарады. Райттың өзіне қойған ережесі ағылшын тіліндегі "the" және "he" сияқты жиі қолданылатын сөздерге, "es"пен аяқталатын көпше түрлерге, "ed"пен аяқталатын өткен шақтарға және тіпті "Mr." (Mister сөзінің қысқартылған түрі) немесе "Rob" (Роберт үшін) сияқты аббревиатураларға тыйым салды. Дегенмен, повесть өте еркін ағып жатыр және сыншылар оны әдеби құндылығы үшін мақтады. Райт "Gadsby" романын жазуға басқа автордың бұрынғы төрт тармақты липограммалық өлеңі себеп болды. Одан бұрын испан драматургы Энрике Жардиел Понсела 1926-1927 жылдары бес қысқа әңгіме жариялады, олардың әрқайсысында бір дауысты әрпі болмады; ең танымалдары - "El Chofer Nuevo" ("Жаңа жүргізуші"), онда А әрпі жоқ, және "Un marido sin vocación" ("Кәсіпсіз күйеу"), онда Е әрпі жоқ. Липограммаларға қызығушылық Жорж Перектің "La Disparition" (1969) романымен (Райттың "Gadsby" романынан шабыттандырылған) және оның ағылшын тіліне Гилберт Адаирдің "A Void" романымен аударылуымен қайта жанданды.
The Greek poets from late antiquity Nestor of Laranda and Tryphiodorus wrote lipogrammatic adaptations of the Homeric poems: Nestor composed an Iliad, which was followed by Tryphiodorus' Odyssey. Both Nestor's Iliad and Tryphiodorus' Odyssey were composed of 24 books (like the original Iliad and Odyssey) each book omitting a subsequent letter of the Greek alphabet. Therefore, the first book omitted alpha, the second beta, and so forth. Petrus Riga, a canon of Sainte Marie de Reims during the 11th century, translated the Bible, and due to its scriptural obscurities called it Aurora. Each canto of the translation was followed by a resume in Lipogrammatic verse; the first canto has no A, the second has no B, and so on. There are two hundred and fifty manuscripts of Petrus Riga's Bible still preserved. There is a tradition of German and Italian lipograms excluding the letter R dating from the seventeenth century until modern times. While some authors excluded other letters, it was the exclusion of the R which ensured the practice of the lipogram continued into modern times. In German especially, the R, while not the most prevalent letter, has a very important grammatical role, as masculine pronouns, etc. in the nominative case include an R (e. g. er, der, dieser, jener, welcher). For the Italian authors, it seems to be a profound dislike of the letter R which prompted them to write lipograms excluding this letter (and often only this letter). There is also a long tradition of vocalic lipograms, in which a vowel (or vowels) is omitted. This tends to be the most difficult form of the lipogram. This practice was developed mainly in Spain by the Portuguese author Alonso de Alcala y Herrera who published an octavo entitled Varios efectos de amor, en cinco novelas exemplares, y nuevo artificio para escribir prosa y versos sin una de las letras vocales. From Spain, the method moved into France and England. Wright's self imposed rule prohibited such common English words as the and he, plurals ending in es, past tenses ending in ed, and even abbreviations like Mr. (since it is short for Mister) or Rob (for Robert). Yet the narration flows fairly smoothly, and the book was praised by critics for its literary merits. Wright was motivated to write Gadsby by an earlier four stanza lipogrammatic poem of another author. Even earlier, Spanish playwright Enrique Jardiel Poncela published five short stories between 1926 and 1927, each one omitting a vowel; the best known are "El Chofer Nuevo" ("The new Driver"), without the letter A, and "Un marido sin vocación" ("A Vocationless Husband"), without the E.
Interest in lipograms was rekindled by Georges Perec's novel La Disparition (1969) (openly inspired by Wright's Gadsby) and its English translation A Void by Gilbert Adair.
Липограммаларды талдау
Липограммалар кейде академиялық қауым тарапынан елеусіз қалдырылады. "Әдебиет тарихы жазуды тәжірибе, жұмыс, ойын ретінде қасақана назардан тыс қалған сияқты". Рой Харрис "Жазуды қайта қарастыру" кітабында тілді талдау мүмкіндігі болмаса, липограмманың болуы мүмкін емес екенін айтады. Ол: "липограмма графикалық элементтердің белгілі бір тізіміне негізделген жазу жүйелері болмаса және жазба мәтіндерді осы элементтердің бірінің болуы немесе болмауы бойынша, оның дыбыстық мәніне немесе жазудағы қызметіне қарамастан, жіктеуге боларлық болмаса, ойға келмейді" деп мәлімдейді. Одан әрі, гректер әдеби нотация ұғымын қалыптастырғандықтан осы жазу жүйесін ойлап тапқандарын дәлелдейді. Харрис бұл білімнің куәсі гректердің "мәтін құрылымына нотация құрылымын қабаттастырудан тұратын сауатты ойынды" ойлап тапқандығында екенін айтады.
Басқа мысалдар
Ребекка Гилтроудың "Елті алты дәреже" романында әр тарау әртүрлі кейіпкердің баяндауымен, егерде жиырма алты әріптің біреуін әдейі алып тастап, қалған жиырма бес әріпті кем дегенде бір рет қолданады. Және жиырма алты әріптің әрқайсысы бір ғана тараудан шығарылады (мысалы, бір тарау А-ны, бір тарау В-ны, бір тарау С-ны және т.б. алып тастайды). Майк Шертцердің "Шифр және кедейлік" ("Ештеңе жоқ кітабы") (1998) кітабы "дүниесі бір ауыз сөзге кедейленген тұтқындардың жазулары ретінде ұсынылады, олар: «Мені осы үнсіздікте кім таба алады?»". Келесі өлеңдерде тек А, Е, И, О дауыстылары, сондай-ақ осы сөйлеуден алынған С, Д, Ф, Х, Л, М, Н, Р, С, Т және В дауыстылары қолданылады. Eunoia, канадалық автор Кристиан Бектің (2001) жазған кітабы липограммалық. Атауында әр дауысты әрқашанда бір рет қолданылады. Осы кітаптың бес тарауының әрқайсысы липограмма болып табылады. Бұл кітаптың бірінші тарауында тек "А" дауыстысы бар сөздер ғана қолданылған. Екінші тарауда тек "Е" әріпінен басқа дауыстысы жоқ сөздер қолданылады, және т.с.с. 2009 жылдың желтоқсан айында қылмыс жазушылар ұжымы Criminal Brief Рождество тақырыбындағы липограммалық жаттығу ретінде сегіз күндік мақалаларды жариялады. 2013 жылдың маусым айында қаржы авторы Алан Кори "Z" әрпін жойған "Төңкерістік жұмыс іздеу" атты құжаттық липограммасын жариялады. "Мен сізбен қалай таныстым" сериалының тоғызыншы маусымының тоғызыншы эпизодында "Платоник" Лили мен Робин Барниге Е әрпін қолданбай қыздың телефон нөмірін алуға шақыру айтады. Found Poetry Review веб-сайты әр оқырманына (үлкен сын-қатерлер сериясының бір бөлігі ретінде) газет атауындағы барлық әріптер таңдалғаннан кейін өлең жазуды ұсынды. Мысалы, егер оқырман The Washington Post газетін пайдаланса, онда ол A, G, H, I, N, O, P, S, T және W әріптерін пайдалана алмайды. Грант Майерхофердің "Ebb" романы, Kernpunkt Press басылымы 2023 жылы жарық көрді, және ол "А" әрпінсіз жазылған.
A website called the Found Poetry Review asked each of its readers (as part of a larger series of challenges) to compose a poem avoiding all letters in the title of the newspaper that had already been selected. For example, if the reader was using the Washington Post, then they could not use the letters A, G, H, I, N, O, P, S, T, and W.
Grant Maierhofer's Ebb, a novel published in 2023, by Kernpunkt Press, was written entirely without the letter "A".
Ағылшын тілінен басқа тілдердегі мысалдар
Түркияда әлі күнге дейін "Lebdeğmez atışma" немесе "Dudak değmez aşık atışması" (сөзбе-сөз: екі трубадур ауыздары бір-біріне тимейтін күйде өлеңдерді айтысады) дәстүрі сақталған. Бұл – қарсыласып тұрған ақындардың бір-бірін бір өлеңмен сынға түсіретін, бірден туындаған шебер поэзиясы. Әдетте, әр ақын жоғары және төменгі еріндерінің арасына кішкене шұқа (немесе ине) қойып, Саз (ақынның өзі орындайтын аспап) қосылған импровизациялық ән тек лабиалды липограммалардан тұрады, яғни ауыздың екі ерні бір-біріне тимейтіндей етіп, әндердің мәтінінен B, F, M, P және V әріптері мүлдем алынып тасталады. VII-VIII ғасырлардағы Даңдиннің "Дашкумарахарита" еңбегінде жетінші тараудың басында осындай липограммалық бөлім кездеседі. Мантрагупта өз басынан өткен оқиғаларын айтуға шақырылады. Бірақ, ол түні қызғалдақпен жақындық жасағанда сүйіктісі оның ерінін бірнеше рет шағыпты. Соның салдарынан еріндері ісіп, жабу қиын болыпты. Сондықтан, ол әңгімесі барысында лабиалды дыбыстарды (प, फ, ब, भ, म) қолданудан мүлдем аулақ болуға мәжбүр. Францияда 1816 жылы J. R. Ronden "Асыз пьеса" (la Pièce sans A) атты пьесаны қойды. Жаку Араго 1853 жылы "Әлемді аралап өту" (Voyage autour du monde) атты саяхат ромасының нұсқасын жазды, бірақ онда "а" әрпі болмады. Жорж Перек 1969 жылы француз тіліндегі ең көп қолданылатын әріп – "е" әрпісіз "Жоғалу" (La Disparition) атты роман жариялады. Гилберт Адаирдың ағылшын тіліне аударған "A Void" атты еңбегі 1995 жылы Скотт Монкрифф жүлдесін жеңіп алды. Швецияда Линкёпинг университетінде липограмманың бір түрі қажеттілік туындап пайда болды. Файлдар компьютерлік платформалар арасында ортақтастырылып, жылжытылғандықтан, Å, Ä, Ö, å, ä және ö (барлығы да жиі қолданылатын дауыстылар) таңбаларының ішкі бейнесі әртүрлі болды. Сондықтан, осы таңбаларды пайдаланбай, бастапқы кодқа түсініктемелер жазу дәстүрі қалыптасты. Ясутака Цуцуидің 1989 жылы жарық көрген "Зандзо ни Кучибени о" романы жапон тіліндегі липограммалық роман. Бірінші тарауы "あ" дыбысысыз жазылған, ал әңгіме дамыған сайын қолданылатын дыбыстар азая береді. Соңғы тарауда соңғы буын, "ん", жоғалып, әңгіме аяқталады. Charu Nivedita-ның 1991 жылы жарық көрген "Zero Degree" романы тамил тіліндегі липограммалық роман. Романның барлық бөлігі "один" (oru) деген жиі қолданылатын сөзсіз жазылған (сонымен қатар, осы сөз белгісіздік туралы білдіреді), және романда тек нүктелерден басқа тыныш белгілер жоқ. Кейіннен роман ағылшын тіліне аударылды. XVIII ғасырдың орыс ақыны Гавриил Державин "Жұлдызкөз" ("The Nightingale") атты өлеңінде құстың әнін беру үшін қатты "р" дыбысынан (және оны білдіретін "Р" әрпінен) аулақ болды. VII ғасырдың араб теологы Васил ибн Ата уағызында "ра" (R) әрпін қолданбады. Бірақ, XIX ғасырдың Дамаск муфтиі Махмуд Хамза "әл Хамзауи" (1887 жылы қайтыс болды) осы жанрдың ең керемет еңбегін жазды – Құранның толық түсініктемесін (екі томдық), онда кіріспеде де, жоларалық түсініктемелерде де нүктелі әріптер жоқ. Бұл осыдан да таңғаларлық, себебі нүктелі әріптер араб алфавитінің шамамен жартысын құрайды. Венгр тілінде "eszperente" ойыны бар, онда адамдар тек "е" дауыстысы бар сөздерді ғана қолданады. Бұл қарапайым қарым-қатынасты күрделілендіретіндіктен, әдеттегі терминдерді айналып өту жолдарымен сипаттауда шығармашылық ойлау қажет.
Әдеби емес липограммалар
Липограмма көбінесе әдеби туындылармен шектеледі, бірақ хроматикалық липограммалар да бар – белгілі бір ноталарды пайдаланбайтын музыкалық шығармалар. Хроматикалық гаммадағы екінші, алтыншы және тоғызыншы ноталардан немесе үшінші, жетінші және он бірінші ноталардан қашуға болатын мысалдар келтірілген.
Кері липограмма
Кері липограмма, сондай-ақ антилипограмма немесе трансграмма деп те аталады, бұл мәтіндегі әрбір сөздің белгілі бір әріпті міндетті түрде қамтуын талап ететін шектеулі жазу түрі.