Кіріспе

Құс түрі, кейде қызыл шаңыраққа ұқсас бұлақ деп аталатын ұқсас түр.

Қызыл шаңыраққа ұқсас бұлақ (Pycnonotus cafer) – бұлақтар тұқымдасының мүшесі. Ол Үндістан субконтинентінің, Шри-Ланканы қоса алғанда, шығысқа қарай Бирмаға және Бутан мен Непалдың бір бөлігіне дейін қоныстанады. Ол көптеген басқа елдерге де әкелінген және Жаңа Зеландия, Аргентина, Тонга және Фиджиде, сондай-ақ Самоа, Австралия, АҚШ және Кук аралдарының кейбір бөліктерінде тамыр жайған. Бұл түр әлемдегі ең нашар 100 инвазивті шетелдік түрлер тізіміне енген.

Таксономия және жүйелеу

1760 жылы француз зоологы Матурин Жак Бриссон өзінің «Орнитология» еңбегінде Оңтүстік Африкадағы Жақсы үміт мүйісінен жиналған деп жаңылысқан бір мысалға негізделген қызыл кентті бұлбұлды сипаттады. Ол француз тілінде Le merle hupé du Cap de Bonne Espérance және латын тілінде Merula Cristata Capitis Bonae Spei деген атауларды пайдаланды. Бриссон латынша атауларды бергенімен, олар есімдік жүйеге сәйкес келмейді және Зоологиялық номенклатура жөніндегі халықаралық комиссия мойындамайды. 1766 жылы швед ғалымы Карл Линней өзінің «Жаратылыс жүйесі» еңбегінің он екінші басылымын жаңартқанда, Бриссон бұрын сипаттаған 240 түрді қосты. Қызыл кентті бұлбұл Африкада таралмаған. Кейіннен типтік орны Шри-Ланкаға ауыстырылды, ал 1952 жылы неміс натуралисі Эрвин Стресман оны Үндістандағы Пондичерри деп белгіледі. Cafer деген сөз Оңтүстік Африканы білдіретін нео-латын тіліндегі атау. Бұл түр қазір 1826 жылы неміс зоологы Фридрих Бойе енгізген Пикнонотус туысына жатқызылған. Бұрын бөлек түрлер деп саналған екі топ – Оңтүстік Бирмадағы P. c. nigropileus және Солтүстік Бирмадағы P. c. burmanicus қазір гибридтер деп есептеледі.

Кіші түрлер

Сегіз түрше танылған: Мьянманың шығысында Pycnonotus aurigaster түрімен табиғи будандасу кездеседі. Еркек және ұрғашы құстардың реңі ұқсас, бірақ жас құстар ересектерге қарағанда солғын болады. Мумбайдағы Бхаванс колледжінің аумағында ерекше түс нұсқасы бар бір құс байқалды.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Бұл құс құрғақ бұталар, ашық орман, жазықтар мен өңделген жерлерде кездеседі. Қызылкөз бұлбұлдар 1903 жылы Үндістаннан келісімшарт бойынша жұмыс істеуге келген жұмысшылар арқылы Фиджиге әкелінді және кеңінен тарады. Олар 1943 жылы Тонгаға, ал 1957 жылы Самоада көптеп таралды. Тонганың Тонгатапу және Ниуафо’у аралдарында бекінді. 1917 жылы Мельбурнге әкелінді, бірақ 1942 жылдан кейін көрінбеді. 1950 жылдары Оклендте орналасты, бірақ жойылды, ал 2006 жылы тағы бір жабайы популяциясы анықталып, жойылды. 2013 жылы тағы да көп құстар табылды, билік оларды ұстауға көмектескендерге 1000 доллар сыйақы ұсынды. Олар осы аймақтардағы құрғақ жазық жерлерді ұнатады. Алғаш рет 2018 жылы Канар аралдарында көбейгені байқалды. Жеміс дақылдарына зиян келтіретіндіктен, олар зиянкестер саналады. Гавайидегі өсірілетін дендробиум орхидеяларын осы құстардың зақымдауынан қорғау үшін метиокарб және зирам қолданылды; алайда олар зиянды химиялық заттардан қашуға үйренеді. Сондай-ақ, Lantana camara сияқты инвазивті өсімдіктердің тұқымдарын таратуға қабілетті. P. cafer Жаңа Каледонияда инвазивті түр. Тибо және авторлар (2018) бұл түрдің жергілікті түрлерді ығыстырып шығаратынын, бірақ басқа енгізілген түрлерге әсер етпейтінін анықтады.

Мінез-құлық және экология

Қызыл түстес бұршақтар жемістермен, гүл жапырақтарымен, нектармен, жәндіктермен және кейде үй гекондарымен (Hemidactylus flaviviridis) қоректенеді. Олар Medicago sativa өсімдігінің жапырақтарымен қоректенгенін де байқауға болады. Қызыл шаңшықты бұршақтар ұяларын бұталарда шамамен бірнеше метр биіктікте салады. Кейде ұялар су гиацинтінің жапырақтарынан жасалған немесе үнемі пайдаланылатын автобустың ішінде салынған. Ағаштардың қуыстарында да ұялар табылды. Тұрғын үйлердің қауіпсіз қуыстарында ұя салу жағдайлары да кездеседі. Олар маусым мен қыркүйек аралығында көбейеді, әдетте екі-үш жұмыртқа салады. Жұмыртқалар ашық қызғылт түсті, кең жағындағы дақтары қара қызыл түсті болып келеді. Бірақ, бір рет Тамил Надуда ақпан айында да көбейгені байқалған. Олар бір жылда бірнеше рет жұмыртқалай алады. Ұялары кішкентай, жалпақ пішіндес, құрғақ бұтақтар мен жәндік торларынан жасалған, кейде металл сымдары да қолданылады. Жұмыртқалар шамамен 14 күннен кейін жарылады. Екі ата-ана да балапандарды тамақтандырады және олардың нәжісін күтеді, алғашқы күндері бактерия деңгейі төмен болғанда пайда болатын нәжіс қаптарын жұтады. Кейін олар нәжіс қаптарын алып, басқа жерге тастайды. Жапырақты көкук – осы түрдің тұқымдық паразиті. Өрт, қатты жаңбыр және жыртқыштар Оңтүстік Үндістандағы бұталы жерлерде балапандардың өлуіне негізгі себептер болып табылады. Олардың дауысы көбінесе стереотипті болып келеді және жыл бойы естіледі. Бірақ, олардың әртүрлі шақыру түрлері анықталды, оның ішінде ұйықтау, жалбару, сәлемдесу, ұшу және екі түрлі дабыл шақырулары бар. Олар Carissa spinarum сияқты өсімдіктердің тұқымдарын таратуға көмектеседі. Қызыл түстес бұршақтар адамдардан басқа С витаминін синтездей алмайтын алғашқы жануарлардың бірі болды. Бірақ, кейін көптеген басқа құстардың да С витаминін синтездеу қабілеті жоқ екені анықталды. Көптеген құстар сияқты, бұл түр де кокцидия қан паразиттеріне (Isospora sp.) шалдығады. Сондай-ақ, Menacanthus guldum сияқты кейбір құс құрттары (Ansari 1951 Proc. Natl. Inst. Sci. India 17:40) эктопаразиттер ретінде сипатталған. Қызыл шашы бар бұршақтармен бірге, бұл түр Гавайидегі Оаху аралындағы көбелек түрлерінің санының өзгеруіне әкелді. Мұнда 20 жыл ішінде Danaus plexippus көбелегінің ақ түрінің саны өсті, себебі оларды осы бұршақтар апельсин түсті көбелектерді жеп қойды.

Мәдениетте

ХІХ ғасырдағы Үндістанда бұл құстарды жиі үй жануарлары ретінде ұстайтын, әсіресе Карнатик аймағында төбелестіру үшін қолданды. Оларды саусаққа жіп байлап ұстап, төбелескенде қарсыластарының қызыл қауырсындарын жұлып алатын. Үндістанның Ассам штатында (ассам тілінде "бұлабули" деп аталады) еркек құстарды бірнеше күнге тұтқынға алып, Ахом әулеті билігінде Биху мерекесінде көрермендерге көрсетіліп, төбелестіретін. Бұл әдет 2016 жылдың қаңтар айында тыйым салынды.