Кіріспе
Эсперанто тілдес халықаралық ұйымы. Дүниежүзілік Эсперанто қауымдастығы (UEA) – 121 елде 5501 жеке мүшесі және 2015 жылғы мәлімет бойынша ұлттық қауымдастықтар арқылы 9215 мүшесі бар, сондай-ақ Біріккен Ұлттар Ұйымымен ресми қарым-қатынастағы эсперанто тілдес ең ірі халықаралық ұйым. Жеке мүшелерден өзге, 70 ұлттық эсперанто ұйымы UEA-ға мүше. Қазіргі президенті – профессор Дункан Чартерс. «Эсперанто» журналы – UEA мүшелерін эсперанто қауымдастығындағы жаңалықтармен таныстыратын басты құрал. UEA 1908 жылы швейцариялық журналист Гектор Ходлер және тағы басқалар құрған, қазіргі кезде кеңсесі Нидерландының Роттердам қаласында орналасқан. Ұйымның Нью-Йорктегі Біріккен Ұлттар Ұйымы ғимаратында да кеңсесі бар.
The Universal Esperanto Association (, UEA), also known as the World Esperanto Association, is the largest international organization of Esperanto speakers, with 5501 individual members in 121 countries and 9215 through national associations (in 2015) and in official relations with the United Nations. In addition to individual members, 70 national Esperanto organizations are affiliated with UEA. Its current president is the professor Duncan Charters. The magazine Esperanto is the main organ used by UEA to inform its members about everything happening in the Esperanto community. The UEA was founded in 1908 by the Swiss journalist Hector Hodler and others and is now headquartered in Rotterdam, Netherlands. The organization has an office at the United Nations building in New York City.
Жастар бөлімі
TEJO, World Esperanto Youth Organization, – UEA-ның жастар бөлімі. Әлемдік конгресс сияқты, TEJO әр жыл сайын әртүрлі жерде Эсперантоның халықаралық жастар конгресін (Internacia Junulara Kongreso) ұйымдастырады. IJK – бүкіл әлемнен келген жүздеген жастың қатысуымен өтетін концерттер, баяндамалар, саяхаттардан тұратын бір апталық іс-шара. Жастар бөлімінде UEA сияқты Komitato және ұлттық және арнайы ұйымдар бар. TEJO волонтері Роттердамдағы кеңседе жұмыс істейді.
Мамандандырылған ұйымдар
Мамандандырылған ұйымдар ұлттық ұйымдарға ұқсас. Олар екі топқа бөлінеді: бейтарап ұйымдар, олар ұлттық ұйымдар сияқты БАӘ-ға қосыла алады. Эсперанто тілінде олар aliĝintaj fakaj asocioj (қосылған мамандықтар қауымдастығы) деп аталады. Мысалы, эсперанто дәрігерлері мен эсперанто мұғалімдері. Басқа ұйымдар БАӘ-мен (ресми) ынтымақтастық жасайды. Олар "Комитатоға" өкілдерін жібермейді, бірақ "Жылнамада" тізімделеді және Әлемдік конгресте орын алады. Олардың кейбіреулері қаржылық себептермен мүшеліктен бас тартады, ал басқалары бейтарап емес болғандықтан БАӘ-ға қосыла алмайды. Мысалы, эсперанто вегетариандары, эсперанто католиктері және эсперанто коммунистері. TEJO жастар бөлімінің екі мамандық тобы бар: велосипедшілер және рок музыкасын ұнататындар.
neutral organizations, that can join UEA in the same way as a national organizations. In Esperanto they are called aliĝintaj fakaj asocioj (affiliated specialist associations). Examples are the Esperanto physicians and the Esperanto teachers. other organizations in (official) collaboration with UEA. They do not send representatives to the Komitato but are mentioned in the Yearbook and can have a room at the World Congress. Some of them refuse to be affiliated because of financial reasons, others because they are non neutral and cannot join UEA. Examples are the Esperanto vegetarians, the Esperanto Catholics and the Esperanto communists. The youth section TEJO has two affiliated specialist groups, the cyclists and the lovers of rock music.
Жарияланымдар
UEA – эсперантоның ең маңызды мерзімді басылымы. Ол 1905 жылы Пол Бертелот бастады, UEA құрылғанға дейін үш жыл бұрын. 1907 жылы UEA негізін қалаушы Гектор Ходлер оны өз қолына алып, 1908 жылы оны UEA ресми журналы етті. 1920 жылы ол журналды қауымдастыққа тапсырды. 1950 жылдан бері бас редакторының еңбекақысы төленеді. Эсперантодан кейін, «Жылнама» (Jarlibro de UEA) қауымдастықтың үздіксіз шығарылатын ең көне басылымы болып табылады. UEA кітаптар шығарады және әлемдегі ең ірі эсперанто кітап дүкеніне (6000-нан астам кітап, CD және басқа да заттар) пошта арқылы тапсырыс қабылдайды. Сондай-ақ, ол ақпарат орталығын және маңызды эсперанто кітапханасын, Гектор Ходлер кітапханасы деп аталатынын ұстап тұрады. Ұйымның бүкіл әлемнен жергілікті өкілдер желісі бар, олар өздерінің географиялық аймағы немесе кәсіби саласы туралы ақпарат беруге дайын.
Конвенциялар
Жыл сайын 1500–3000 адамды әр түрлі қалаға тартатын Дүниежүзілік эсперанто конгресі (Universala Kongreso de Esperanto) UEA басшылығымен өткізіледі. Алғашқы конгресс 1905 жылы өтті, ал 1933/1934 жылдардан бері осы қауымдастық оны ұйымдастырып келеді. Жылдың екі реті, көктемде және күзде, Роттердамдағы UEA штаб-пәтері ашық есік күнін өткізеді.
Халықаралық ұйымдар
БҰҰ және ЮНЕСКО-дан өзге, ЕАБ ЮНИСЕФ пен Еуропа Кеңесімен консультациялық қарым-қатынастарға және Америка Мемлекеттері Ұйымымен жұмыстық қарым-қатынастарға ие. Ол ISO/TC37 комитетіне байланыс ретінде Халықаралық Стандарттау Ұйымымен (ISO) ресми түрде жұмыс істейді. ЕАБ Еуропалық Одақта және қажет болған жағдайда басқа мемлекетаралық және халықаралық ұйымдар мен конференцияларда ақпарат тарату жөніндегі жұмыстарға белсенді қатысады. Ұйым Еуропалық тілдер кеңесінің мүшесі болып табылады, ол Еуропалық Одақ ішінде және засынан тілдер мен мәдениеттер туралы хабардар ету мақсатында университеттер мен тілдер қауымдастықтарының ортақ форумы. 2011 жылдың мамыр айында ЕАБ Терминология жөніндегі халықаралық ақпараттық орталықтың (Infoterm) серіктес мүшесі атанды.
Грабовский сыйлығы
Грабовский сыйлығы – Универсалды эсперанто қауымдастығының (UEA) бөлігі Антони Грабовски қорымен эсперанто тілінде жазатын жас авторларға табыс етілетін сыйлық. Ол «эсперанто поэзиясының әкесі» деп аталған Антони Грабовскинің құрметіне аталған. Бірінші үш жеңімпазға $700, $300 және $150 көлемінде сыйлықтар беріледі.
Бұрынғы алушылары
Ульрих Беккер, эсперанто тіліндегі және эсперанто туралы әдебиеттерді, сондай-ақ жалпы тілдераралық әдебиеттерді жариялаған баспагер, 2005 жылы эсперанто тіліндегі баспа саласындағы жетістіктері үшін Грабовский сыйлығымен (Premio Grabowski) марапатталды. Ол, басқа еңбектерімен қатар, жылына үш рет жарық көретін эсперанто көркем әдебиеті журналы «Beletra Almanako»-ның баспашысы болып табылады.
Эсперанто қозғалысының құрылу жылдары, 18881914
Қазіргі заманғы ЭСО – эсперанто қозғалысына лайықты ұйым беру үшін ондаған жылдар бойы жасалған бірнеше әрекеттердің нәтижесі. Эсперантоның алғашқы бірлестіктері жергілікті клубтар болды, олардың ішіндегі ең алғашқысы – 1888 жылғы Нюрнбергтегі клуб. 1898 жылдан бастап бірнеше елде ұлттық эсперанто бірлестіктері құрылды, алғашқысы – француз бірлестігі. 1903 жылы швейцариялық, 1904 жылы британдық, 1906 жылы неміс және швед бірлестіктері құрылды. Эсперантоның негізін қалаушы Л.Л. Заменгоф халықаралық бірлестік құрылуын тіледі, бірақ 1905 жылғы бірінші дүниежүзілік конгресс қозғалыстың мәні мен бейтараптығы туралы жалпы манифест қабылдады. Ұйымдастырушылар келесі жылы келесі конгресс ұйымдастырушыларына эстафеталық таяқшаны табыс етті, нәтижесінде Konstanta Kongresa Komitato (Тұрақты конгресс комитеті) құрылды. Оның құрамына соңғы конгрестің екі, ағымдағы және келесі конгрестің екі өкілі кірді. Эсперантистер бүкіл қозғалыстың екі ортақ халықаралық міндетті қолдайтынына келісті: халықаралық құжаттаманы жүргізу, өз қозғалысы жоқ елдерде насихаттау, халықаралық ұйымдарда лоббилеу, дүниежүзілік конгрестерді ұйымдастыру және т.б. Эсперантистер осы міндеттерге қай ұйым жауапты болуы керек, қаржыны қалай жинау және жұмсау мәселелерінде келіспеді. 1906 жылы француз генералы Гипполит Себер Парижде Esperantista Centra Oficejo (Эсперантистердің орталық кеңсесі) құрды. Ол қозғалыс туралы ақпарат жинады және ресми газет шығарды. Осы «ресми» атауына қарамастан, кеңсе Себердің жеке кәсіпорны болды, бірақ ол ұлттық бірлестіктердің қолдауын алуға тырысты. Бір жылдан кейін, Женевадағы дүниежүзілік конгресте Заменгоф Lingva Komitato (Тіл комитеті, кейіннен Академио де Эсперантоның негізі) құрды. Ол бірнеше елден келген көрнекті спикерлерден тұрды және эсперанто тілінің дамуын қадағалауға міндетті болды. Осы комитеттің мүшелері кооптация арқылы сайланды. 1908 жылы Гектор Ходлердің жетекшілігіндегі жас эсперантистер жеке, тікелей мүшелік негізінде халықаралық бірлестік құрды: Universala Esperanto Asocio, кеңсесі Женевада орналасқан. Ходлер мен оның жақтастарының пікірінше, эсперанто сияқты халықаралық мәселені біртұтас, шынайы халықаралық бірлестік қолдауы керек. ЭАҰ мүшелері ұлттық және жергілікті деңгейде ұйымдар құруы тиіс. Ұлттық (және жергілікті) бірлестіктер ЭАҰ-ны қауіп, жағымсыз бәсекелестік деп қарады. Олар қозғалыстың дәстүрлі топтар мен ЭАҰ мүшелері арасында бөлінуінен қорқыды. Сонымен қатар, насихаттау және сабақтар ұлттық бірлестіктердің (көбінесе жергілікті топтардың федерациялары) міндеті болды. Олар дәстүрлі топтар құрған жаңа эсперантистерді ЭАҰ қабылдауы мүмкін деген перспективаны ұнатпады. Сондықтан ұлттық бірлестіктер өздері халықаралық ұйымдық деңгей құруға тырысты. Бірінші әрекет – 1911 және 1912 жылдардағы конгрестердің rajtigitaj delegitoj (ЭАҰ делегаттарымен шатастырмау керек); екінші әрекет – Internacia Unuiĝo de Esperantistaj Societoj (Эсперанто бірлестіктерінің халықаралық одағы, 1913/1914) болды. Бұл дамудың тізбегі 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуымен тоқтатылды, ол қозғалыстың көптеген қызметтерін тоқтатуға мәжбүр етті.
ЕАҰ алғашқы жылдары
Алғашқы ЕАҰ тек жеке мүшелікке негізделген. Белгілі бір жердегі мүшелер, мысалы, қалада, ЕАҰ мүшелерінің съездерін өткізуге және делегатты (көпше түрі delegitoj) сайлауға тиіс еді. Делегаттың міндеті – мүшелік жарналарын жинап, Женевадағы бас кеңсеге жіберу және халықаралық деңгейде өз мүшелерінің өкілі болу еді. Барлық делегаттар референдумдар өткізіп, қауымдастықтың жоғарғы органы – Комитеттоны (комитет) сайлады. Комитет бастапқыда сегіз (1910 жылдан бастап: он) мүшеден тұратын кеңес болды. Оның президенті мен вице-президенті болды. Кеңес мүшелерінің бірі директор болды, 1908 жылдан 1920 жылға дейін бұл Гектор Ходлер болды. Директор 20-дан аз мүшесі бар қалаларда делегаттарды тағайындады. Бұл делегаттардың 94 пайызын құрады, сондықтан белгілі бір жағынан ЕАҰ демократия емес, айналымды кооптация арқылы басқарылды. (1920 жылдан бастап Комитетто кеңейіп, парламент сияқты болды, ал Эстраро деген атпен кеңес құрылды.) Ходлер әр екі апта сайын жарық көретін «Эсперанто» журналының иесі және баспагері болды. Бастапқыда ЕАҰ-да Jarlibro жылнамасы болды, онда қауымдастық туралы негізгі ақпарат және делегаттардың мекенжайлары жазылған. Эсперанто тілінде сөйлейтіндер әртүрлі тақырыптарға қызығуларына қарай бөлінеді. Сол алғашқы жылдары бірнеше мамандандырылған ұйымдар құрылды, мысалы, 1908 жылғы Universala Medicina Esperanto Asocio. Ходлер осы «мамандарға» өзінің ЕАҰ-да орын беруге тырысты. Олар жеке бюллетеньдер мен съездер арқылы өздерінің қауымдастықтарын құрудың орнына, ЕАҰ мүшелері болуын және «fakoj» (бөлімдер) құруын қалады. Ол сондай-ақ серіктес ұйымдарды да қарастырды, мысалы, ЕАҰ мүшелеріне ЕАҰ жылнамасында жарнама үшін жеңілдік беретін қонақ үйлер. Ходлер он мыңдаған немесе жүздеген мыңдаған мүшесі бар ұйымды жобалады, олар esperantianoj (ЕАҰ мүшелері, қарапайым эсперантисттерге, эсперанто тілінде сөйлейтіндерге қарсы). Шындығында, ЕАҰ ешқашан 10 000-нан астам мүшесі болған емес. Қауымдастық 1920 жылға дейін бірнеше жаңа уставтарды қабылдады.
"Жаңа ЕАЭО" мен 1936 жылғы шикаста
1933 жылы Кельн қаласында өткен конгресс барысында ЕАҰ және ұлттық ұйымдар ЕАҰ-ны халықаралық эсперанто қозғалысының ортақ немесе бас ұйымы етті. 1934 жылы UEA мүшелері жаңа UEA жарғыларын қабылдады. «Жаңа UEA» деп аталған бұл ұйым, ұлттық қауымдастықтардың федерациясы болды (және қазір де солай), сонымен қатар жеке мүшелер тікелей UEA басқаруында болды. UEA-ның жоғары органы – «Комитато» болды. Ол ұлттық ұйымдардың өкілдерін біріктірді, олардың саны ұлттық ұйымның мөлшеріне байланысты еді. Басқа өкілдер делегаттардың санына қарай делегаттар тарапынан сайланды. Үшінші топ өкілдерін алғашқы екі топ сайлады, бұл ұлттық ұйыммен байланысы жоқ немесе делегаттар арасында танымал емес «сарапшыларды» қосуға мүмкіндік берді. 1947 жылдан бері A (ұлттық ұйымдардан), B (делегаттардан, кейін мүшелер) және C (сайланғандар) комитатосы туралы айтылады. Ұлттық ұйымдардың өкілдері басымдық танытқандықтан, UEA-ны федерация деп атау дұрыс. Алайда, UEA-ның барлық лауазым иелері жеке мүшелер болуы керек еді, ал қауымдастықтың негізгі қызметтері, мысалы, Жылнама жеке мүшелерге арналды. Содан бері UEA Халықаралық Орталық Комитет сияқты бұрынғы Хельсинки ұйымдарының заңды мұрагері болып табылады. Сондай-ақ, қауымдастық жыл сайынғы Эсперантоның дүниежүзілік конгресін ұйымдастырып келеді. 1933/1934 жылдары көшу үйлесімді болады деп үміттенілгенімен, 1934 жылы Стокгольмде өткен конгресте UEA-ның бірнеше лауазымды тұлғалары қайта сайланбады. Ашуға ішкі қысылып, UEA президенті Эдуард Штетлер және басқалары отставкаға кетті. Президент Луи Бастиен басқарған жаңа басқарма өте қиын, тіпті апатты қаржылық жағдайға тап болды және 1936 жылдың басында Женевадан Лондонға көшуге шешім қабылдады. Лондонға келгенде, қабілетті белсенді Сесил К. Голдсмит жаңа директор (хатшы) болуға ниеттенді, сонымен қатар валюталық жағдайларға байланысты UEA Ұлыбританияда Швейцариядан гөрі әлдеқайда арзан болуы мүмкін еді. Бірақ, Штетлердің құпия науқаны Бастиен басқармасына штаб-пәтерді Швейцариядан заңды түрде көшіруге кедергі келтірді. Бірнеше айлық талқылаулардан және референдумнан кейін Бастиен басқармасының мүшелері мен Комитато мүшелері UEA-дан шығып, 1936 жылдың қыркүйегінде «Интернация Эсперанто Лиго» (IEL) атты жаңа қауымдастық құрды. Көптеген ұлттық ұйымдар мен жеке мүшелер осы қадамды қолдады. Женевада бұрынғы басшылар билікті қайтадан иеленген, «Женевалық UEA» деп аталған бос UEA қалды.
ЕАҰ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін
Эсперантоның халықаралық қозғалысы Екінші дүниежүзілік соғыстан аман қалды, оның IEL штаб-пәтері Лондон маңындағы Херонсгейт деген шағын жерде орналасқан. Женевалық UEA-дан Ханс Якоб IEL басқармасын алдап, IEL мен Женевалық UEA-ның бірігуіне итермеледі, бай Эдуард Штетлер UEA-ға үлкен капитал қалдырды деп жалған мәлімдеді. Хорватиядан шыққан лондондық заң профессоры Иво Лапенна 1950 жылдары қауымдастықтың құрылымын айтарлықтай өзгертіп қайта құрды. Офис Херонсгейттен Роттердамға көшірілді, содан бері басқармада бас хатшы болып табылады, ал эсперанто редакторы – ақылы лауазым. 1956 жылдан кейін қауымдастық 1980 жылы қайтадан (және содан бері соңғы рет) жаңа уставтармен жабдықталды. Соғыстан кейінгі онжылдықтарда штат қызметкерлерінің саны артты. Соғысқа дейін директордың әдетте бір-екі көмекшісі болған. Соғыстан кейін UEA кейде он немесе одан да көп адамды жұмысқа алды (мысалы, конгресс менеджері, кітап сатушы, кітапханашы). Лапенна беделді саясатты енгізді, оны іске асыру үшін ол елеулі қаражат жұмсауға дайын болды. Бұл Эсперантоны қолдау үшін қол қою науқандарын және ЮНЕСКО-ның Эсперантоны моральдық тұрғыдан қолдауына қол жеткізуге бағытталған күш-жігерді қамтыды, Лапенна бұл мақсатқа 1954 жылы Уругвайдың Монтевидео қаласында өткен ЮНЕСКО конференциясында қол жеткізді. Бұл оған эсперанто ортасында Монтевидеоның батыры деген атақ алып келді. UEA басқармасында 30 жылдан астам қызмет еткеннен кейін Лапенна 1974 жылы қауымдастықтан шығып, қарсы ұйым құрды (Neŭtrala Esperanto Movado). Салқын соғыс кезінде UEA коммунистік елдердегі ұлттық ұйымдар мен жеке мүшелердің болуымен байланысты қиындықтарға тап болды. Сонымен қатар, Батыс елдеріндегі эсперанто ұйымдарының жұмысына кейде салқын соғыс әсер етті: 1950 жылдардың басында американдық эсперанто көшбасшысы Джордж Аллан Коннор өз ұлттық ұйымының наразы мүшелерін коммунистер деп айыптады. Оның ұлттық ұйымы және ол жеке тұлға ретінде ақырында UEA-дан шығарылды. 1989-1991 жылдар аралығында КСРО мен оның одақтас мемлекеттерінің құлауы халықаралық жағдайды түбірімен өзгертті.