Кіріспе

Қате пікірді қолданатын аргумент.

Қате пікір – бұл жарамсыз немесе басқаша дұрыс емес ойлауды пайдалану, егер байқалмаса, жақсы ойластырылған болып көрінуі мүмкін. Бұл термин батыс интеллектуалдық дәстүріне Аристотельдің "De Sophisticis Elenchis" атты еңбегімен енгізілді. Қате пікірлер көбінесе "формалды" және "формалды емес" деп бөлінеді. Формалды қате пікір – бұл дедуктивті аргументтің құрылымындағы кемшілік, ол аргументті жарамсыз етеді, ал формалды емес қате пікір дұрыс емес логикалық формадан өзге ойлау қателігінен туындайды. Формалды емес қате пікірлерді қамтитын аргументтер формалды жағынан дұрыс болуы мүмкін, бірақ бәрібір қате болып саналады. Ерекше жағдай – математикалық қате пікір, ол жасырын немесе көзге көрінбейтін қателікпен қасақана жарамсыз математикалық дәлелдеме. Математикалық қате пікірлер көбінесе білім беру мақсатында жасалып, көрсетіледі, әдетте айқын қайшылықтардың жалған дәлелдемелері түрінде ұсынылады.

Шолу

Қате пікірлер – логикалық тұрғыдан дұрыс емес аргументтерді тудыратын, қателі ойлау түрлері. "Жаңа когнитивтік терапия техникаларының нұсқаулығында" айтылғандай, олар "негізсіз мәлімдемелерді, көбінесе олар дәлелденген фактілер сияқты көрінетіндей сеніммен жеткізілетін" қамтиды. Әсіресе, бейресми қате пікірлер теледидар мен газеттер сияқты бұқаралық ақпарат құралдарында жиі кездеседі. Қате пікірлерді түсіну, оларды өзіңіздің немесе басқалардың жазбаларында тануға мүмкіндік береді. Қате пікірлерден аулақ болу, дұрыс аргументтерді құру қабілетін арттыруға көмектеседі. Аргументтің қателігін бағалау қиын болуы мүмкін, себебі аргументтер дұрыстық континуумында жатады, ал бірнеше кезеңдері немесе бөліктері бар аргументтің кейбір бөлімдері дұрыс, ал кейбіреуі қате болуы мүмкін. Сонымен қатар, нақты аргументтің қателігі көбінесе аргументтің формасына емес, мазмұнына байланысты. Мысалы, формальды түрде жарамсыз аргумент түрінің ықтималдық тұрғыдан жарамды мысалы – алдыңғы шартты жоққа шығару немесе кейінгі шартты растау. Осылайша, "қателі аргументтер көбінесе жақсы аргументтер болып көрінеді, өйткені аргумент түрінің көптеген қателі мысалдары үшін ұқсас, бірақ қателі емес мысалдарды табуға болады". Аргументтің бір мысалын қателі деп бағалау, демек, көбінесе аргументтің контекстін бағалау мәселесі болып табылады. Күнделікті аргументтердегі қате пікірлерді тану қиын болуы мүмкін, себебі аргументтер көбінесе мәлімдемелер арасындағы логикалық байланысты жасыратын риторикалық үлгілерге енгізілген. Бейресми қате пікірлер аудиторияның эмоционалдық, интеллектуалдық немесе психологиялық әлсіздіктерін де пайдалана алады. Қате пікірлерді тану, негіздер мен қорытындылар арасындағы нашар байланыстарды анықтауға және шындыққа ұқсайтын нәрсе мен шындықты ажыратуға көмектесетін ойлау дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді. Аргументация теориясы қате пікірлерді түсінуге және жіктеуге басқаша көзқарас ұсынады. Мысалы, прагма-диалектикалық теорияда аргумент жеке тұлғалардың кейбір мәселе бойынша келіспеушілікті шешуге тырысатын өзара әрекеттесу протоколы ретінде қарастырылады. Протокол өзара әрекеттесудің нормативтік ережелерін қамтиды, ал осы ережелерді бұзу келіспеушілікті шешуге кедергі келтіргендіктен қателіктер деп есептеледі. Қате пікірлер, дұрыс ойлаудың орнына, көздерді алдау мақсатымен, нақты бір ойды жеткізу үшін қолданылады. Бүгінгі күні бұқаралық ақпарат құралдарындағы мысалдар: үгіт-насихат, жарнамалар, саясат, газеттердегі редакциялық мақалалар және пікірге негізделген жаңалықтар бағдарламалары.

Жіктеу жүйелері

Қателіктер көбінесе олардың құрылымы немесе мазмұны бойынша қатаң түрде жіктеледі, мысалы, оларды тиісінше формальды қателіктер немесе бейформальды қателіктер деп жіктеуге болады. Бейформальды қателіктерді жіктеуді тілдік, маңыздылықтың жоғалуы арқылы, маңыздылықтың қосылуы арқылы және презумпция арқылы санаттарға бөлуге болады. Сонымен қатар, қателіктер олардың пайда болу процесі бойынша жіктелуі мүмкін, мысалы, мазмұндық қателіктер (мазмұн), сөздік қателіктер (тілдік) және формальды қателіктер (логикалық қорытындыдағы қателік). Мазмұндық қателіктер өз кезегінде бейформальды қателіктердің жалпы санатына жатуы мүмкін. Сөздік қателіктер формальды немесе бейформальды жіктелімдерге жатуы мүмкін: Мысалы, екі мағыналылықты білдіретін сөз немесе сөз тіркесіне негізделген екі мағыналылық – бұл екі мағыналылық, ал композиция қателігі – бұл премісса мен қорытындыға негізделген екі мағыналылық.

Грек логикасы

Грек философы Аристотель (б.з.д. 384-322 жж.) логикалық қателерді тізімге жүйелеуді алғаш рет жасады, бұл қарсыластың тезисін жоққа шығаруды жеңілдету және осылайша пікірсайысты жеңу үшін болды. Аристотельдің "Софистикалық дәлелдерді жоққа шығару" (De Sophisticis Elenchis) еңбектерінде он үш түрлі қателік анықталған. Ол оларды екі негізгі түрге бөлді: тілдік қателіктер және тілдік емес қателіктер, олардың кейбіреулері тілге байланысты, ал қалғандары – байланыссыз. Бұл қателіктер сөздік қателіктер және мазмұндық қателіктер деп аталады. Мазмұндық қателік – дәлелдеушінің не туралы айтқанындағы қателік, ал сөздік қателік – қалай айтқанындағы қателік. Сөздік қателіктерге сөздерді бұрыс немесе екіұшты қолдану арқылы жасалған қорытындылар жатады. Тілге тәуелді қателікке мысал ретінде адамзаттың кімдері білім алады деген пікірсайыс келтіріледі: даналар ма, әлде білмейтіндер ме? Тілге тәуелсіз қателік мысалы: "Кориск Сократтан өзгеше." "Сократ – адам." "Демек, Кориск пен адамның арасында айырмашылық бар."

Үндістанның логикасы

Үнді логикашылары дәлелдердегі қателіктерді анықтауға көп еңбек жұмсады. Ақсапада Гаутамаға жатқызылатын, логика мен ой-қиянат туралы мәтіндердің ықпалды жинағы – «Ньяя Сутрасы», б.з.д. VI ғасыр мен б.з. II ғасыры аралығында жазылған деп есептеледі. Ондағы тұжырымдамалар теориясында кейінгі логиктер одан әрі дамытқан аргументтерде қолданылатын бес себеп тізімделген. Асидда: Бұл қателік дәлелденбеген себептерге байланысты туындайды. Савьябичара: Бұл – дұрыс емес ақылға негіделген қателік. Сатпратипакса: Мұнда бір себепке қарсы екінші себеп келтіріледі. Егер екеуінің де күші тең болса, онда ешқандай қорытынды жасауға болмайды. Мысалы, "Дыбыс мәңгі, себебі ол естіледі", және "Дыбыс мәңгі емес, себебі ол туындайды". Мұнда "естілуі" "туындауымен" теңестіріледі және екеуі де бірдей күшті. Бадхита: Егер басқа бір дәлел (мысалы, сезім арқылы) ортаңғы терминге (себепке) анық қарсы келіп, оны жоққа шығарса. Мысалы, "От суық, себебі ол зат". Вирудха: Бір нәрсені дәлелдеудің орнына, оның керісіншесін дәлелдеу. Мысалы, "Дыбыс мәңгі, себебі ол туындайды".

Whately тобы

Ағылшын ғалымы және теологы Ричард Уэтели (1787–1863) қателіктерді кеңінен, "қолдағы мәселені шешетіндей көрінетін, бірақ шындығында шешпейтін кез келген аргумент немесе сырттай аргумент" деп анықтайды. Уэтели қателіктерді екі топқа бөлді: логикалық және материалдық. Уэтелидің айтуынша, логикалық қателіктер – тұжырымның алғышарттардан логикалық түрде шыға қоймайтын аргументтер. Материалдық қателіктер логикалық қателіктер емес, себебі тұжырым алғышарттардан шығады. Одан кейін ол логикалық топты тағы екіге бөлді: таза логикалық және жартылай логикалық. Жартылай логикалық топқа Аристотельдің барлық софизмдері кіреді, бірақ ignoratio elenchi, petitio principii және non causa pro causa материалдық топқа жатады.

Басқа жіктеу жүйелері

Фаласисті жіктеудің басқа да танымал әдістері – Фрэнсис Бэкон мен Дж. С. Милл әдістері. Бэкон (Novum Organum, Aph. 33, 38 және одан кейінгілер) қателіктерді төрт Идолаға (Идолдар, яғни Адамның жаңылысуына бейімділіктері) бөлді, олар адам ақыл-ойының жасауы мүмкін әр түрлі қателіктерді қамтиды. Дж. С. Милл бұл тақырыпты «Логика» еңбегінің бесінші кітабында талқылады, ал Джереми Бентамның «Қателіктер кітабы» (1824) құнды ескертулерді ұсынады.

Формалды қателік

Формалды қателік, дедуктивті қателік, логикалық қателік немесе non sequitur (латын тілінен "одан логикалық тұжырым жасауға болмайды" деп аударылады) – дедуктивті аргументтің құрылымындағы кемшілік, оны жарамсыз етеді. Бұл кемшілік стандартты логика жүйесінде көрсетілуі мүмкін.

Қателік бұранда

Мартен Боудри формалды, дедуктивті қателіктер нақты өмірде сирек кездесетінін және формалды дедуктивті тұрғыдан қате боларлық аргументтер, контекст және бұрынғы ықтималдықтар ескерілгенде міндетті түрде қателік болып табылмайтынын, осылайша аргументті жоңқы және/немесе индуктивті ететінін айтты. Боудри "қателік шанышқысы" деген терминді енгізді.

Бейресми қателік

Формалды қателіктерден өзгеше, бейресми қателік аргументтің логикалық құрылымындағы кемшілік емес, ойлау процесіндегі қателіктерден туындайды.

Қате жалпылау

Бейресми қателіктердің ерекше бір кіші тобы – қате жалпылаулар жиынтығы, олар индуктивті қателіктер деп те аталады. Мұндағы ең маңызды мәселе – индуктивті күш немесе әдістеме (мысалы, статистикалық қорытынды шығару). Жеткілікті дәлелдердің болмауы жағдайында, индукцияға негізделген қорытындылар негізсіз және қате болып табылады. Дегенмен, дұрыс типтегі эмпирикалық дәлелдердің жеткілікті мөлшерімен қамтамасыз етілген жағдайда, қорытындылар негізді және көндірішті болуы мүмкін (мұндай жағдайда аргументтер енді қателік деп есептелмейді).

Мағыналық қателік

Маңыздылыққа қатысты жаңылыстар – бұл бейресми жаңылыстардың кең тобы, олардың барлығы мәселенің мәнінен тысқары шығумен сипатталады: аргумент дұрыс болуы мүмкін, бірақ қарастырылып отырған мәселеге жауап бермейді.

Үндемеудің дәлелі

Үндемеу аргументі – дәлелдің болуы емес, дәлелдің жоқтығына сүйенген бұрыс қорытынды.

Кейінгі себеп (жалған себеп)

Post hoc қателігі – A-дан кейін B оқиғасы болғандықтан, A оқиғасы B оқиғасын тудырды деген қате пікір. Бұл қателік латын тіліндегі "post hoc, ergo propter hoc" фразасынан алынған, мағынасы "осыдан кейін, демек осының салдарынан" дегенді білдіреді. Кейде бір оқиға шынында да кейінгі оқиғаға себеп болуы мүмкін, мысалы, егер адам бір сыныпқа тіркелсе, ал оның аты кейін тізімде пайда болса, онда бірінші оқиға екінші оқиғаның себебі болып табылады. Бірақ кейде уақыт бойынша байланысты сияқты көрінетін екі оқиғаның арасында себеп-салдар байланысы болмайды. Яғни, уақыт бойынша сәйкестік міндетті түрде себептілікке алып келмейді. Мысалы, егер адам бір сэндвич жеп, содан кейін тамақтан уланып қалса, бұл сэндвич тамақ улануына себеп болды дегенді білдірмейді. Тамақ улануына бұрын жеген басқа нәрсе себеп болуы мүмкін.

Сырғалақтық беткей

Аргументтің "сырғақ беткей" типіне жататын болуы үшін, ол осы аргументация схемасының талаптарына сай болуы керек. "Сырғақ беткей" аргументі екі тараптың кезектесіп сөйлейтін әңгіме немесе пікірталас барысында туындайды. Әдетте, ол бір тараптың шешім немесе әрекет бойынша кеңес беруінен басталады. Осы процесте, тарап ұқсас мәселелер бойынша қосымша таңдаулар жасайды, осылайша "сырғақ беткейдің" "сұр аймағына" еніп, аргументтер бағытын бақылаудан шығарып, қатаң нәтижеге алып келуі мүмкін. Мұндай аргумент келесі аргументация схемасы бойынша құрылады: бастапқы тезис, тізбекті тезис, белгісіздік тезисі, бақылау тезисі, бақылау жоғалту тезисі, апатты нәтиже тезисі және қорытынды. "Сырғақ беткей" аргументтерін сынды сұрақтар қою арқылы немесе қарсы аргументтер келтіру арқылы жолдан тартуға болады. "Сырғақ беткейдің" жаңылыс болуының бірнеше себебі бар: мысалы, аргумент тым шалқары болашаққа бағытталған, оның құрылымын анықтау қиын немесе аргумент эмоционалдық шақырулар жасайды. Контекст ескеріліп, ықтималдығы бағаланса, "сырғақ беткей" міндетті түрде жаңылыс болмауы мүмкін.

Жалған ұқсастық

"Алма мен апельсин" деп бейресми түрде аталатын жалған теңеу, негізсіз салыстырулар қолданады.

Салам адам қателігі

Қалам адам қателігі – ешқашан айтылмаған пікірді жоққа шығару. Бұл қателік көбінесе қарсыластың пікірін шындығынан ауысып, әдейілеп қиындырып, бұрмалап немесе оңайлатып көрсету арқылы пайда болады. Қарсыластың нақты пікірін сынаудың орнына, бұл қателік аргумент иесіне шын мәнінде айтылмаған пікірді жоққа шығарғандай көрінуге мүмкіндік береді. Мұндай жағдайда екі адам пікір таластырады, бірі екіншісінің көзқарасын сынап бағалайды. Қалам адам аргументінің қате болу себебі – табиғи тілдесуді қалай түсіну мәселесінен туындайды. Сөйлеуші ұсынған аргументтер қарсыластың нақты аргументін көрсете алмайды.

Өлшем қателігі

Жоғарыда сипатталған қателіктердің кейбіреулері өлшеу контекстінде кездесуі мүмкін. Математикалық қателіктер – математикалық дәлелдемелерді күшсіз етуге алып келетін, ойлаудағы жіңішке қателіктер болса, өлшеу қателіктері – шикі деректерді өлшемге негізделген мәнді талап етуге байланысты негізсіз қорытынды жасаулар. Ежелгі грек софисі Протагор адамдардың "адам өлшемі" принципі және мәселенің әр жағынан талас-тартыс жүргізу (dissoi logoi) практикасы арқылы сенімді өлшемдер жасауға қабілетті екенін алғашқылардың бірі болып ұсынды. Осы тарих өлшеу қателіктерінің бейресми логика мен аргументация теориясымен байланысты болуын түсіндіруге көмектеседі.

Бағалау: прагматикалық теория

Прагматикалық теорияға сәйкес, қателік эвристикалық қате немесе аргументті әділетсіз жеңу үшін қасақана қолданылатын айла болуы мүмкін. Қателік қамтитын аргументте әрқашан екі тарап болады: оны жасаған адам және оның құрбаны. Қателіктің прагматикалық теориясын қолдау үшін қажетті диалогтық аяқ аргументативтік диалогтың қарсыластық және ынтымақтастық компоненттерінен тұрады деген болжамға негізделген. Диалогтың әрбір қатысушының жеке мақсаттарымен қатар, барлық қатысушыларға ортақ мақсаттары да болады. Екінші түрдегі қателік жай ғана ақылға қонымды диалог ережесін бұзу ғана емес, сонымен қатар қолмен жасалған алдамшылыққа негізделген аргументация тактикасы болып табылады. Аристотель даулы ойлауды спорт жарыстарындағы әділетсіз күреске теңеген. Бірақ прагматикалық теорияның тамыры тарихқа одан да бұрын, софистерге дейін жетеді. Прагматикалық теория Аристотельдің қателік туралы түсінігінде софистикалық жорамал ретінде тамыр табады, сонымен қатар дәстүрлі түрде қателіктер деп аталатын көптеген аргумент түрлері шын мәнінде аргументацияның ақылға қонымды әдістері болып табылады және көп жағдайда диалогтың заңды мақсаттарын қолдау үшін пайдаланылуы мүмкін. Сондықтан, прагматикалық көзқарас бойынша, әрбір жағдай жеке-жеке талданып, аргументтің қателік екені немесе ақылға қонымды екені анықталуы керек.

Тарихи мәтіндер

Аристотель, Софистикалық дәлелдерді жоққа шығару туралы, De Sophistici Elenchi. кітапхана. adelaide. edu. au
Уильям Окхэмдік, Логиканың жиынтығы (шамамен 1323 ж.) III.4-бөлімі. Джон Буридан, Summulae de dialectica VII кітабы. Фрэнсис Бэкон, Novum Organum Scientiarum-дағы идолдар туралы ілім, Табиғатты түсіндіру және Адам патшалығы туралы афоризмдер, xxiii ff fly. hiwaay. net
Артур Шопенгауэр, Дау-жанжал өнері | Die Kunst, Recht zu behalten – Дау-жанжал өнері (екі тілді), (сонымен қатар "Шопенгауэрдің 38 стратегиясы" деп те аталады). gutenberg. org
Джон Стюарт Милл, Логика жүйесі – Рационалды және индуктивті. 5-кітап, 7-тарау, Шатасудан туындаған қателіктер. la. utexas. edu