Францияның солтүстігіндегі Сен өзені

Кіріспе

Солтүстік Францияның ірі өзені

Сена (фр. Seine) – Францияның солтүстігіндегі өзен. Оның су жиналатын алабы Париж алабында (геологиялық жағынан салыстырмалы төмендік) орналасқан, ол Францияның солтүстігінің көп бөлігін қамтиды. Өзеннің бастауы Францияның солтүстік-шығысындағы Дижон қаласының солтүстік-батысындағы Лангрес үстіртісіндегі Сене бұлағынан басталады, ол Париж қаласы арқылы өтіп, Ле-Хавр (және сол жағалаудағы Хонфлер) қалаларында Англия арнасына құяды. Теңізге жүретін кемелер Руан қаласына дейін жүзе алады. Өзеннің 60 пайыздан астамы, Бургундияға дейін, ірі баржалар мен көптеген сая туристік қайықтармен жүзуге қолайлы, ал оның барлық ұзындығы демалыс үшін қайықпен жүзуге мүмкіндік береді; экскурсиялық қайықтар астана Париж қаласындағы өзен жағалауларын аралауға мүмкіндік береді. Парижде Сена өзені арқылы 37 көпір салынған (олардың ең танымалдары Александр III және Неф көпірлері), ал қала сыртында ондаған көпірлер бар. Өзен бойындағы соңғы көпір – Нормандия көпірі, ол әлемдегі тоғызыншы ең ұзын кабельдік көпір, және Гавр мен Хонфлер қалаларын байланыстырады.

Өзендер қайнар көзі

Сене өзені Дижонның солтүстік-батысындағы Сене қайнар көзі коммунасынан басталады. Осы қайнар көзі 1864 жылдан бері Париж қаласына тиесілі. Бірнеше жақын орналасқан шағын арналар мен ойыстар сумен қамтамасыз етеді, ал басты қайнар көз деп есептелетін суды көрсету және сақтау үшін жасанды үңгір жасалған. Үңгірде нимфа, иттің және айдаһардың мүсіні орналасқан. Сол жерде ғалым-римдік храмның жер астында қалған қалдықтары да бар. Осы жерде табылған Секуана құдайының "Сейне құдайы" мүсіні және басқа да экс-вотивтер қазір Дижон археологиялық мұражайында көрсетілуде.

Сена өзені тереңдетіліп, теңізге жүретін кемелер Руанға теңізден кіріп, шыға алады. Сауда кемелері (баржалар мен сүйрегіштер) Марсилли-сюр-Сенадан бастап, өзен сағасына дейін пайдалана алады. Парижде 37 көпір бар. Өзен сағасы теңіз деңгейінен жоғары орналасқандықтан, ағысы баяу және оңай жүзуге қолайлы. Сейн теңіз жолы – Ла-Хаврдан Руанға дейінгі, Англия арнасынан басталатын Сейн өзенінің теңіз кемелері пайдаланатын жалғыз бөлігі. Сейн теңізінің тасқынға ұшырайтын бөлігінен кейін, төрт үлкен көп шлюзді канал (Басс-Сен) Оиздің сағасына дейін, Конфланс-Сен-Оноринге дейін жалғасады. Буживаль мен Сурсендегі кіші шлюздер кемелерді Париждегі өзен деңгейіне дейін көтереді, онда Сен-Мартен каналымен қосылыс орналасқан. Оиз сағасынан Ауа-Сенаға дейінгі аралық, Парижден Монтеро-Фонтен-Ионнға дейін ұзақ, және 8 шлюз бар. Шартон-ле-Пон – Марна өзенінің сағасы. Парижден жоғары орналасқан жеті шлюз Сент-Маммеске дейін кеме қатынасын қамтамасыз етеді, онда Луан өзені құяды. Сегізінші шлюз арқылы Йонна өзеніне Монтеро-Фонтен-Ионнда жетеді. Йонна сағасынан үлкен кемелер өзен ағысымен Ножан-сюр-Сенаға дейін (7 шлюз) жүре алады. Одан кейін өзенде тек шағын кемелермен Марсилли-сюр-Сенаға дейін (4 шлюз) жүзуге болады. Марсилли-сюр-Сенада 19 ғасырдағы Жоғарғы Сена каналы кемелерге Трояға дейін жолды жалғастыруға мүмкіндік берді. Бұл канал 1957 жылдан бері қолданылмайды. Бүгінде Париждегі Сенаның орташа тереңдігі шамамен алғанда, 1800 жылдарға дейін, деңгейді көтеру үшін шлюздер орнатылғанға дейін, өзен қала ішінде әлдеқайда аз тереңдікте болды және құмды жағалаулармен шектелген, үздіксіз ағыстағы шағын арнадан тұрды (бұл кезеңнің көптеген суреттерінде көрсетілген). Бүгінде тереңдік қатаң бақыланады және өзеннің екі жағындағы құрылыс жағалаулары арасындағы бүкіл ені әдетте сумен толтырылады. Өзеннің орташа ағысы өте төмен, секундына бірнеше куб метр, бірақ мол жауын-шашын кезеңінде әлдеқайда жоғары ағыстар мүмкін.

The Seine is dredged and ocean going vessels can dock at Rouen, from the sea. Commercial craft (barges and push tows) can use the river beginning at Marcilly sur Seine, to its mouth. At Paris, there are 37 bridges. The river is only above sea level from its mouth, making it slow flowing and thus easily navigable. The Seine Maritime, from the English Channel at Le Havre to Rouen, is the only portion of the Seine used by ocean going craft. The tidal section of the Seine Maritime is followed by a canalized section (Basse Seine) with four large multiple locks until the mouth of the Oise at Conflans Sainte Honorine Smaller locks at Bougival and at Suresnes lift the vessels to the level of the river in Paris, where the junction with the Canal Saint Martin is located. The distance from the mouth of the Oise is
The Haute Seine, from Paris to Montereau Fault Yonne, is long and has 8 locks. At Charenton le Pont is the mouth of the Marne. Upstream from Paris seven locks ensure navigation to Saint Mammès, where the Loing mouth is situated. Through an eighth lock the river Yonne is reached at Montereau Fault Yonne. From the mouth of the Yonne, larger ships can continue upstream to Nogent sur Seine (, 7 locks). From there on, the river is navigable only by small craft to Marcilly sur Seine (, 4 locks). At Marcilly sur Seine the 19th century Canal de la Haute Seine used to allow vessels to continue all the way to Troyes. This canal has been abandoned since 1957. The average depth of the Seine today at Paris is about Until locks were installed to raise the level in the 1800s, the river was much shallower within the city, and consisted of a small channel of continuous flow bordered by sandy banks (depicted in many illustrations of the period). Today the depth is tightly controlled and the entire width of the river between the built up banks on either side is normally filled with water. The average flow of the river is very low, only a few cubic metres per second, but much higher flows are possible during periods of heavy runoff.

Плотиналар мен су тасқынын бақылау

1950 жылдан бері Сена және оның салалары Йонна, Марна және Оуб өзендерінде төрт үлкен су сақтағыш құрылды. Бұл өзеннің қала арқылы ағатын деңгейін тұрақты ұстауға көмектеседі, бірақ судың аса көп ағып кету кезеңдерінде өзен деңгейінің күрт өсуін тоқтатуға мүмкін емес. Бұл су электр стансалары – Лак-д’Ориент, Лак-де-Сеттон, Дер-Шантекок көлі, Аузон-Тампль және Аманс.

Су тасқыны

1910 жылы қаңтардағы аса ауыр су тасқынының салдарынан Париж қаласының көп бөлігі суға батты. Сена өзені 1924, 1955, 1982, 1999–2000 жылдары, 2016 жылдың маусымында және 2018 жылдың қаңтарында қайта-қайта қауіпті деңгейге көтерілді. 2003 жылы су тасқыны жөніндегі бірінші деңгейдегі ескертуден кейін, шамамен 100 000 өнер туындысы Парижден шығарылды, бұл Екінші дүниежүзілік соғыстан бергі өнердің ең ірі көшірілуі болды. Париждегі өнердің көп бөлігі су астында қалуы мүмкін жер асты сақтау орындарында сақталады. 2002 жылы Франция үкіметі жариялаған баяндамада, ең нашар жағдайда Сена өзенінің тасқыны 10 миллиард еуроға бағаланып, бір миллион париждіктің телефон байланысын үзуге, 200 мың адамды электр қуатысыз, ал 100 мың адамды газсыз қалдыруға әкелуі мүмкін екені айтылды.

2018 жылғы Париж су тасқыны

2018 жылдың қаңтар айында Сена өзені тағы да көтеріліп, 29 қаңтарда жоғары деңгейге жетті. 24 қаңтарда күшті жаңбырдың өзеннің тасуына әкелуі мүмкін екендігі туралы ресми ескерту жарияланды. 27 қаңтарға қарай өзеннің деңгейі көтеріле бастады. Париж қаласының вице-мэрі Коломб Броссел, қатты жаңбырдың себебі климаттың өзгеруі екенін айтты. Ол "Климаттың өзгеруі – бұл сөз емес, шындық" деп қосты.

Су бөлу

Бассейн аумағы, оның ішінде Бельгияның бір бөлігі, жалпы ауданының 2 пайызын орман, ал 78 пайызын егістік жер құрайды. Парижден басқа, Сена су алабында 100 мыңнан астам халқы бар тағы үш қала орналасқан: Ле-Хавр – сағасында, Руан – Сена аңғарында және Реймс – солтүстік шекарасында. Қалалық өсім жылдық 0,2 пайызды құрайды. 20 ғасырдың басында көптеген тұрмыстық ағынды сулар жақын жердегі егістіктерді тыңайту үшін қолданылды. Халық санының өсуімен ауыл шаруашылығының осы суларды сіңіру мүмкіндігі шектелді. Сұранысты қанағаттандыру үшін 1940 жылы сарқырамалық су тазарту станцияларының (ССТС) құрылысы кеңейтілді. Алайда, 1970 жылға қарай қалалық ағынды судың шамамен 60 пайызы тазартылмаған күйінде өзенге құйылатын болды. Бұл оттегінің азаюына және балық түрлерінің санының үшке дейін төмендеуіне әкелді. Су аясындағы директиваға сәйкес 2000 жылдардың басында қабылданған шаралар органикалық көміртек, фосфор және аммонийдің деңгейін айтарлықтай төмендетті, нәтижесінде фитопланктонның гүлденуінің жиілігі мен қарқындылығы азайды. ССТС құрылысын жалғастыру және жаңа тазарту әдістерін енгізу экологиялық жағдайды жақсартты. 2009 жылы Атлантикалық лосось Сенаға оралғаны туралы хабарланды. 2020 жылдардың басында Париж маңындағы балық түрлерінің саны 32-ге жетті. Оттегі тапшылығының басты себебі – бір микрометрден үлкен аллоктонды бактериялар. Осы ағынды су бактерияларының белсенділігі жергілікті бактериялар популяциясынан үш-төрт есе жоғары. Сенадағы ауыр металлдардың концентрациясы салыстырмалы түрде жоғары. Пон-Нёфтегі Сенаның pH деңгейі 8,46-ға тең. Бұған қарамастан, су сапасы айтарлықтай жақсарды, бұл бұрынғы тарихшылардың бірнеше рет "ашық кәріз" деп атаған жағдайдан өзгеше. 2018 жылы 2024 жылғы жазғы Олимпиада ойындарына дайындалу мақсатында 1,4 миллиард еуролық (1,55 миллиард доллар) "Жүзу жоспары" атты тазарту бағдарламасы іске қосылды. Жобаға жаңбыр суын жинауға арналған бассейн құрылысы кіреді, ол кейін канализация жүйесіне баяу жіберіледі, артық су ағуының алдын алып, су тасқынының қаупін азайтады. Сондай-ақ, 2025 жылға дейін бірнеше қоғамдық жүзу аймақтарын ашу жоспарлануда, бұл 1923 жылы судың ластануына байланысты енгізілген 102 жылдық тыйымды аяқтайды. Балық популяциясы 2 түрден 30-ға дейін өсті. Дегенмен, E. coli бактериясының деңгейі әлі де қауіпсіз жүзуге мүмкіндік бермейді, бірақ бұл маусымға байланысты болуы мүмкін. 845 жылы 28 немесе 29 наурызда Регинхер басқаратын викингтер әскері Сена өзенімен жоғары көтеріліп, Парижді қоршау мұнараларын қолданып тонап алды. Бұл Регинхердің Рагнар Лотброктың тағы бір аты болуы мүмкін. 885 жылы 25 қарашада Ролло басқаратын тағы бір викинг экспедициясы Парижге қайта шабуыл жасау үшін Сена өзенімен жоғары көтерілді. 1314 жылдың наурыз айында Франция королі Филипп IV Темплиерлер орденінің соңғы ұлы магистрі Жак де Молены Париждің Нотр-Дам соборының алдындағы Сена өзеніндегі аралда өртеді. 1431 жылы Жанна д'Арк өртеліп өлгеннен кейін, оның күлі Руандағы ортағасырлық Матильда көпірінен Сенаға тасталды, бірақ осы оқиғаға қатысты сенімсіз мәлімдемелер де бар. 1803 жылы 9 тамызда американдық суретші және теңіз инженері Роберт Фултон өзінің бу кемесін Тюильри саябағының жанында Сенада тұңғыш рет сынап көрді. Ұзындығы алпыс алты фут, ені сегіз фут болатын Фултонның бу кемесі Сена ағысына қарсы сағатына үш-төрт миль жылдамдыққа жетті.

The basin area, including a part of Belgium, is , 2 percent of which is forest and 78 percent cultivated land. In addition to Paris, three other cities with a population over 100,000 are in the Seine watershed: Le Havre at the estuary, Rouen in the Seine valley and Reims at the northern limit—with an annual urban growth rate of 0.2 percent. At the beginning of the 20th century, most domestic sewage was used as fertilizer for nearby croplands. As populations grew, the agricultural capacity to absorb those wastewaters was exceeded. Large scale construction of waste water treatment plants (WWTPs) began in 1940 to meet demand; however, by 1970, about 60% of urban sewage was allowed to flow into the river untreated. The resulting oxygen depletion reduced the number of fish species to three. Measures taken in the early 2000s due to the Water Framework Directive led to significant reductions of organic carbon, phosphorus and ammonium, which in turn decreased the occurrence and severity of phytoplankton blooms. Continued WWTP construction and new treatment methods improved environmental conditions. In 2009, it was announced that Atlantic salmon had returned to the Seine. By the early 2020s, the number of fish species near Paris had rebounded to 32. The resulting oxygen deficit is principally caused by allochthonous bacteria larger than one micrometre in size. The specific activity of these sewage bacteria is typically three to four times greater than that of the autochthonous (background) bacterial population. Heavy metal concentrations in the Seine are relatively high. The pH level of the Seine at Pont Neuf has been measured to be 8.46. Despite this, the water quality has improved significantly over what several historians at various times in the past called an "open sewer". In 2018, a €1.4 billion ($1.55 billion) cleanup programme called the "Swimming Plan" was launched with the aim of making the river safe to use for the 2024 Summer Olympics. The project includes constructing a basin to store rainwater, which would then be slowly released into the sewer system, preventing overflow. Plans also call for several public swimming areas to be made available by 2025, ending a 102 year ban instituted in 1923 due to the polluted water. Efforts have been successful, with the fish population surging from just 2 species to over 30. However, E. coli levels are still far higher than what is safe to swim in, though this could depend on the season. On 28 or 29 March 845, an army of Vikings led by a chieftain named Reginherus, which is possibly another name for Ragnar Lothbrok, sailed up the River Seine with siege towers and sacked Paris. On 25 November 885, another Viking expedition led by Rollo was sent up the River Seine to attack Paris again. In March 1314, King Philip IV of France had Jacques de Molay, last Grand Master of the Knights Templar, burned on a scaffold on an island in the River Seine in front of Notre Dame de Paris. After the burning at the stake of Joan of Arc in 1431, her ashes were thrown into the Seine from the medieval stone Mathilde Bridge at Rouen, though unserious counter claims persist. On 9 August 1803 Robert Fulton, American painter and marine engineer, made his first successful test of his steamboat in the Seine beside the Tuileries Garden. Having a length of sixty six feet and an eight foot beam Fulton's steamboat attained speeds of three to four miles per hour against the Seine's current.

1900 жылғы жазғы Олимпиада ойындары

1900 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында өзенде есу, жүзу және су полосы сындықтары өтті. Жиырма төрт жыл өткен соң, ол Париждің солтүстігіндегі Сене өзені бойындағы Бассен-д'Аргентьейде қайтадан есу сындықтарына төрағалық етті.

" Оверлорд " операциясы

Сень өзені 1944 жылы "Оверлорд" операциясының бастапқы мақсаттарының бірі болды. Одақтастардың ниеті Д-күнден кейін 90 күн ішінде Сень өзеніне жету еді. Бұл мақсатқа қол жеткізілді. 1944 жылдың қыркүйек айының басында Франциядағы неміс қарсылығы күйрегендіктен, өзеннен күшпен өтуге жоспарланған шабуыл болған жоқ. Дегенмен, Бірінші канад армиясы Сень өзенінен батысқа қарай қарсылыққа тап болды және одақтас әскерлер Нормандия шайқасының соңғы кезеңдерінде неміс 7-ші армиясының өзен арқылы қашуын бөгеуге тырысқанда Форре де ла Лонде орманында шайқас болды. 1961 жылы Парижде болған қырғынның кейбір алжирлік құрбандары француз полициясы Сен-Мишель көпірінен және Париждегі басқа да жерлерден Сень өзеніне лақтырып жібергеннен кейін суға батып қайтыс болды.

Бұрғылау

1960 жылдары өзеннің төменгі ағысындағы қайындарды тереңдету жұмыстары «le mascaret» деп француз тілінде аталатын қайын толқындарын көбінесе жойды.

Дүниежүзілік мұра орындары

1991 жылы ЮНЕСКО Париждегі Сена өзенінің жағалауларын – Сол жақ және Оң жақ жағалауларын – Еуропаның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізді. 2007 жылы одан 55 адамның денесі шығарылды; 2008 жылдың ақпанында бұрынғы супермодель, кейіннен белсенді болған Катуша Нианның денесі табылды.

2024 жылғы жазғы Олимпиада ойындары

2024 жылы өзенде 2024 жылғы жазғы Олимпиада ойындарының ашылу салтанатында әр ұлттық делегацияға арналған қайық шеруі өтеді.