Кіріспе

АҚШ пен Канададағы шлюздер мен каналдар

Сент-Лоуренс теңіз жолы – Канада мен АҚШ-тағы шлюздер, каналдар мен арналар жүйесі. Бұл теңіз кемелеріне Атлант мұхитынан Солтүстік Американың Ұлы көлдеріне дейін, Супериор көлінің батыс жағасындағы Дюлут қаласына (Миннесота штаты) дейін қатынауға мүмкіндік береді. Теңіз жолы Онтарио көлінен Атлант мұхитына ағатын Сент-Лоуренс өзенінің атымен аталады. Заң бойынша теңіз жолы Монреаль қаласынан (Квебек провинциясы) Эри көліне дейін созылып, Велланд каналын қамтиды. Атлант мұхитынан келген кемелер Ұлы көлдер су жолы арқылы Ұлы көлдердің барлық бес портына жете алады. Сент-Лоуренс өзенінің теңіз жолына кіретін бөлігі үздіксіз канал емес; керісінше, ол өзен ішіндегі бірнеше кеме қатынауына қолайлы арналардан, бірнеше шлюздерден және Сент-Лоуренс өзенінің жағалауындағы каналдардан тұрады, олар өзендегі бірнеше таяздықтар мен бөгеттерді айналып өтуге арналған. Шлюздердің бір бөлігін Канададағы Сент-Лоуренс теңіз жолы басқармасы, ал қалғанын АҚШ-тағы Сент-Лоуренс теңіз жолын дамыту корпорациясы басқарады; екі ұйым бірлесіп теңіз жолын "Highway H2O" деп жарнамалайды. Өзеннің Монреальден Атлант мұхитына дейінгі бөлігі Канаданың құзыретінде болады және Квебек портындағы Канаданың Көлік министрлігі кеңсесімен реттеледі.

Тарих

Сент-Лоуренс теңіз жолына дейін бірнеше каналдар болған. 1871 жылы Сент-Лоуренс өзеніндегі шлюздер 57 метрге дейін (186 фут) ұзын, 13 метрге дейін (44 фут) ені және 3 метрге дейін (9 фут) тереңдігі бар кемелердің өтуіне мүмкіндік берді. Бірінші Велланд каналы 1824-1829 жылдары салынды, оның ең кішкентай шлюзі 34 метр (110 фут) ұзын, 7 метр (22 фут) ені және 2 метр (8 фут) тереңдігі бар еді, бірақ ол көбінесе үлкен мұхит кемелерінің өтуіне жеткіліксіз болды. Екінші Велланд каналы үшін Велланд каналының ең кішкентай шлюзінің өлшемдері 46 метр (150 фут) ұзындыққа, 8 метр (26.5 фут) еніне және 3 метр (9 фут) тереңдігіне дейін ұлғайтылды; үшінші Велланд каналы үшін – 82 метр (270 фут) ұзындыққа, 14 метр (45 фут) еніне және 4 метр (14 фут) тереңдігіне дейін; ал қазіргі (төртінші) Велланд каналы үшін – 233 метр (766 фут) ұзындыққа, 24 метр (80 фут) еніне және 9 метр (30 фут) тереңдігіне дейін жетті. Сент-Лоуренс бойымен екі елдің бірлескен терең су жолын салу туралы алғашқы ұсыныстар 1890 жылдары жасалды. Келесі онжылдықтарда жобаны дамытушылар теңіз жолынан ажырамас гидроэнергетикалық жобаны ұсынды. Әртүрлі үкіметтер мен теңіз жолын қолдаушылар гидрожоба арқылы құрылатын терең су теңіз кемелері үшін теңіз жолының арналарын пайдалануға қажет деп санайтын. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі АҚШ-тың даму ұсыныстары Канаданың федералды үкіметінен көп қызығушылық танытпады. Бірақ екі елдің үкіметтері жобаны зерттеу үшін топқа тапсырды. 1920 жылдардың басында Вутен Боуден есебі және Халықаралық бірлескен комиссия жобаны ұсынды. Либерал премьер-министр Уильям Лайон Маккензи Кинг жобаны бастауға асықпады, өйткені Квебекте қарсылық болды, бірақ 1932 жылы ол және АҚШ өкілі ниет туралы келісімге қол қойды. Бұл келісім 1932 жылдың қараша айында АҚШ Сенатына ұсынылды және 1934 жылдың 14 наурызына дейін тыңдаулар өтті. Көпшілік келісімді қолдады, бірақ ратификация үшін қажетті үштен екі дауыс жиналмады. 1930 жылдары үкіметтер арасында келісімге қол жеткізуге жасалған келесі әрекеттер Митчелл Хепберннің Онтарио үкіметі мен Квебек үкіметінің қарсылығына байланысты сәтсіз аяқталды. 1936 жылы Ұлы көлдер порты қауымдастығының төрағасы және Ұлы көлдер суының комиссиясының мүшесі Джон С. Бьюкема АҚШ президенті Франклин Д. Рузвельттің қолдауын алу үшін Ақ үйге Ұлы көлдер штаттарынан келген сегіз адамнан тұратын делегациямен келді. Бьюкема мен Сент-Лоуренс теңіз жолын қолдаушылар теңіз кемелерінің өтуіне мүмкіндік беру арқылы теңіз байланысы Ұлы көлдер аймағының қауымдастықтары мен экономикасының дамуына әкелетіндігіне сенімді болды. Осы кезеңде астық экспорты және басқа да тауарлар Еуропаға ұлттық экономиканың маңызды бөлігі болды. Келісімге қатысты келіссөздер 1938 жылы қайта басталды, ал 1940 жылдың қаңтарына қарай Канада мен АҚШ арасында маңызды келісімге қол жеткізілді. 1941 жылы президент Рузвельт пен премьер-министр Маккензи Кинг бірлескен гидро және навигациялық жұмыстарды салу туралы келісімге келді, бірақ бұл АҚШ Конгресінің келісімін алмады. Теңіз жолы туралы ұсыныстар қарсылықпен кездесті, басты қарсылық Атлант және Мексика шығанағындағы порттар мен ішкі су жолдарының және теміржол қауымдастықтарының мүдделерін білдіретін тараптардан келді. Теміржолдар жағалау порттары мен Ұлы көлдер қалалары арасында жүк тасымалын жүзеге асырды. 1945 жылдан кейін теңіз жолы үшін жол ақысын енгізу туралы ұсыныстар АҚШ Конгресінің жобаны қолдауына жеткіліксіз болды. Көңілі тоққан Канада, Онтарио гидроэлектр энергиясын өндіруге мұқтаж болғандықтан, жобаны жеке дамытуды қарастыра бастады. Бұл оқиға канадалықтардың ой-өрісін қоздырып, Сент-Лоуренс маңындағы ұлтшылдықтың өршуіне себепші болды. Канаданың премьер-министрі Луи Сент-Лоран 1951 жылдың 28 қыркүйегінде АҚШ президенті Гарри С. Трумэнге Канаданың Америка Құрама Штаттарын күтуге дайын емес екенін және теңіз жолын өзі ғана салады деп мәлімдеді. Канада Парламенті сол жылдың 21 желтоқсанында Сент-Лоуренс теңіз жолының құрылуына рұқсат берді. Осы қолдаудан пайдаланып, Сент-Лоран әкімшілігі 1951 және 1952 жылдары тек су жолын салу туралы шешім қабылдады, бұл Мұса Сондерс электр бөгетімен біріктірілді. (Бұл Онтарио мен Нью-Йорктің бірлескен жауапкершілігіне айналды: гидроэлектр бөгеті су деңгейін өзгертетіндіктен, екіжақты ынтымақтастық қажет болды.) Халықаралық бірлескен комиссия 1952 жылдың қазан айында бөгеттің бірлескен құрылысына рұқсат беру туралы бұйрық шығарды. АҚШ Сенатының заң жобасы бойынша пікірталас 1953 жылдың 12 қаңтарында басталды, ал заң жобасы 1954 жылдың 22 ақпанында Өкілдер палатасының Қоғамдық жұмыстар комитетінің қарауынан шықты. 1954 жылдың мамыр айына қарай Сенат пен Өкілдер палатасы заң жобасын мақұлдады. Теңіз жолын кеңейту бойынша алғашқы позитивті қадам 1954 жылдың 13 мамырында АҚШ президенті Дуайт Д. Эйзенхауэрдің бірлескен құрылысты бекіту және АҚШ өкілеттігі ретінде Сент-Лоуренс теңіз жолын дамыту корпорациясын құру туралы Уайли Дондеро теңіз жолы заңын қол қоюы болды. Квебек-Лабрадор темір кенінің арзан тасымалы теңіз жолына қатысты шешімді қабылдауға ықпал еткен факторлардың бірі болды. Салтанатты іргетасы қалау рәсімі 1954 жылдың 10 тамызында Нью-Йорк штатының Массена қаласында өтті. Сол жылы Джон С. Бьюкема Эйзенхауэрдің бес мүшелі Сент-Лоуренс теңіз жолы кеңесіне тағайындалды. 1957 жылдың мамырында АҚШ Армия инженерлік корпусы Конектінг Ченнелс жобасын бастады. 1959 жылға қарай Бьюкема АҚШ сақшылық кемесі Maple-де АҚШ шлюздері арқылы жасалған алғашқы сапарда болды, бұл Ұлы көлдерді мұхит кемелеріне ашты. 1959 жылдың 25 сәуірінде үлкен, терең сулы мұхит кемелері Вудро Вильсоннан Эйзенхауэрге дейінгі әрбір әкімшілік тарапынан қолдау көрсетілген теңіз жолы арқылы Солтүстік Америка құрлығының ортасына ағыла бастады. АҚШ-та Н. Р. Данелиан (1932-63 жылдары АҚШ Навигация департаментіндегі 13 томдық Сент-Лоуренс теңіз жолы зерттеуінің директоры болған) Канада-АҚШ мәселелері бойынша АҚШ Мемлекеттік хатшысымен жұмыс істеді және Конгрестің Теңіз жолы заңын қабылдауына 15 жыл бойы еңбек етті. Кейін ол американдық орталық аймақтарға пайда әкелу үшін теңіз жолын дамытуды ілгерілету үшін Ұлы көлдер-Сент-Лоуренс қауымдастығының президенті болды. Теңіз жолы Эйзенхауэр әкімшілігі тарапынан белсенді түрде ілгеріледі, ол АҚШ бақылауының жетіспеушілігіне алаңдады. Канада королевасы Елизавета II және АҚШ президенті Дуайт Д. Эйзенхауэр 1959 жылдың 26 маусымында Сент-Лоуренс теңіз жолын ресми түрде ашты, олар Квебек штатының Сен-Ламберт қаласында жиналған халыққа сөз сөйлегеннен кейін королдік яхта HMY Britannia-да қысқа саяхат жасады. Жобаға әртүрлі уақытта 22 000 жұмысшы жұмыс істеді, бұл мұхит жүк тасымалдаушылары үшін супермагистраль болды. Ұлы көлдер мен теңіз жолы тасымалы АҚШ-та жылдық шамамен 3,4 миллиард долларлық бизнес кірісін тудырады. 2002 жылы кемелер теңіз жолы арқылы 222 миллион тонна жүк тасыды. Шетелдік тасымалдар, көбінесе импортталған болат және экспортталған астық, тасылған жүктің 6,9 пайызын құрады, яғни 15,4 миллион тоннаны құрады. 2004 жылы теңіз жолы арқылы экспортталған астық АҚШ-тың шетелге тасылған астық тасымалының шамамен 3,6 пайызын құрады, АҚШ Астық Кеңесінің мәліметінше. Типик жылда теңіз жолы арқылы импортталған болат АҚШ-тың жылдық жалпы көлемінің шамамен 6 пайызын құрайды. Мұхит кемелерінен алынатын жол ақысы жүк кірісінің шамамен 25-30 пайызын құрайды.

Кеңейту ұсынысы

Панама каналы 1914 жылы аяқталды және теңіз кемелерінің қатынасына да қызмет етеді. 1950 жылдары теңіз жолының жобалаушылары Панама каналындағы 1914 жылғы шлюздерге рұқсат етілген кемелердің мөлшеріне сәйкес шлюздер салудан бас тартты (бұл Панамакс шегі деп аталады). Оның орнына, теңіз жолының шлюздері 1932 жылы ашылған Велланд каналының кіші шлюздерінің өлшемдерімен сәйкес салынды. Теңіз жолының шлюздері 740 фут (226 м) ұзындығы және 78 фут (24 м) ені бар кемелердің өтуіне мүмкіндік береді (Seawaymax шегі).

Велланд каналындағы саңылаулар

Велланд каналында сегіз шлюз бар. Солтүстіктен оңтүстікке қарай Порт-Веллерде 1-ші шлюз орналасқан, одан кейін 2-ші және 3-ші шлюздер, ал Сент-Катаринесте (Онтарио) келушілер ақпараттық орталығы мен мұражайы бар кешен орналасқан. Онтарионың Торольд қаласында төрт шлюз бар, оның ішінде 4, 5 және 6-шы жұп шлюздер, ал 7-ші шлюз негізгі каналға жетелейді. Эри көлі деңгейін реттеу шлюзі Онтарионың Порт Колборн қаласында орналасқан.

Қалқа, арна өлшемдері және қосымша статистикалық деректер

Теңіз жолынан өте алатын кемелердің мөлшері шлюздердің өлшемдерімен шектеледі. Сент-Лоуренс және Велланд каналдарындағы шлюздердің ұзындығы 233 метр, ені 24 метр, тереңдігі 9 метр. Кемелердің рұқсат етілген ең үлкен мөлшері сәл кішірек: ұзындығы 226 метр (740 фут), ені 24 метр (78 фут), тереңдігі 8 метр (26.5 фут). Ұлы көлдерде теңіз жолы ашылғаннан кейін пайдалануға арналған көптеген кемелер шлюздердің рұқсат еткен ең үлкен мөлшеріне сәйкес салынды, олар бейресми түрде Seawaymax немесе Seaway Max деп аталады. Көлде жүк тасымалдайтын кемелердің ірілері көлдерде салынады және Велланд каналынан төмен қарай жүре алмайды. Қалған Ұлы көлдерде бұл кемелерді Ұлы көлдер су жолындағы ең үлкен шлюз – Су құлыптарындағы По шлюзі (Солт-Сте. Мариде) шектейді, оның ұзындығы 366 метр, ені 34 метр, тереңдігі 10 метр. Кеменің суға батып тұруы теңіз жолынан өтуде, әсіресе Сент-Лоуренс өзені сияқты жалғасатын су жолдарында тағы бір кедергі болып табылады. Теңіз жолы арналарының тереңдігі Квебек қаласынан төменде 12 метр (41 фут) (Panamax тереңдігі), Квебек қаласы мен Десчайлон арасында 11 метр (35 фут), Монреальге дейін 11 метр (37 фут), ал Монреальдан жоғары 8 метр (27 фут) құрайды. Арна тереңдігі мен шлюздердің шектеулі мөлшері 1950 жылдардағыдан әлдеқайда үлкен болып салынған қазіргі мұхит кемелерінің тек 10% ғана бүкіл теңіз жолынан өте алатынын білдіреді. 1960 жылдардан бері теңіз жолын кеңейту ұсыныстары 20 ғасырдың соңынан бастап тым қымбат деп есептелді. Сонымен қатар, зерттеушілер, саясаткерлер және қоғам теңіз жолының дамуымен байланысты экологиялық мәселелерді жақсы түсінеді және Ұлы көлдерге зиянды түрлердің тағы көбірек таралуына, сондай-ақ арналар мен өзендердегі байланысты мәселелерге жол ашуға құлықсыз. Мұндай инфрақұрылымдық шығындарды қайтару мүмкіндігіне қатысты сұрақтар туындады. Ұлы көлдердегі су деңгейінің төмендеуі соңғы жылдары кейбір кемелер үшін қиындықтар туғызды және аймақтағы қауымдастықтарға, өнеркәсіптерге және ауыл шаруашылығына үлкен мәселелер келтіруде. 2010 жылғы мәліметтерге сәйкес, теңіз жолы негізінен ірі жүк тасымалдауға пайдаланылады, бірақ оны ірі контейнерлік жүк тасымалдауға пайдалану мүмкіндігі де қарастырылуда. Егер кеңейту жобасы іске асса, қоректендіру кемелері Нью-Йорк штатының солтүстігіндегі Онтарио көліндегі Осавего портынан Новая Шотландиядағы Мельфорд халықаралық терминалына контейнерлерді алып келіп, үлкен мұхит кемелеріне ауыстыру үшін жеткізеді. Веб-сайтта жел, су, деңгейлер және су температурасының өлшемдері орналастырылған. Теңіз жолының шлюздары, кемелері және порттарының интерактивті картасы қолжетімді. NOAA қаржыландырған Ұлы көлдер су деңгейінің ақпараттық тақтасы теңіз жолының әртүрлі нүктелеріндегі су тереңдігі туралы статистиканы жинақтайды.

Экология

Лонг-Солт шағыласы арқылы кеме қатынасы үшін су жолын жасау және Корнуолл, Онтарио, мен Массена, Нью-Йорк қалаларының өзен жоғары жағында гидроэлектр станцияларын орнатуға мүмкіндік беру мақсатында Сент-Лоуренс көлі бөгеттің артында құрылды. Бұл Онтариодағы алты ауылдың және үш кішкентай елді мекеннің барлық мүлігін мемлекеттік сатып алуды қажет етті; қазір олар бірлесіп «Жоғалған ауылдар» деп белгілі. 1958 жылдың 1 шілдесінен бастап аймақ суға батырылып, көл пайда болды. Нью-Йорк шекарасының сол жағында да су тасқыны болды, және Луисвилл Лэндинг ауылы су астында қалды. Теңіз жолының жұмыс істеуінің елеулі жағымсыз экологиялық салдары – Ұлы көлдер бассейніне көптеген инвазивті су жануарларының түрлерін әкелуі болды. Зебра мидиясы Ұлы көлдерде және олармен байланысты өзендерде, су жолдарында және қалалық су жүйелерінде кеңінен таралып, ең көп зиян келтірді. Инвазивті түрлер мен теңіз жолымен жүзеге асырылатын су деңгейін жасанды түрде реттеу балық аулауға кері әсер етті. Теңіз жолы, сондай-ақ оның арқылы өтетін Сент-Лоуренс өзені, қайықпен жүзу, кемпинг, балық аулау және суға батыру сияқты демалыс мүмкіндіктерін ұсынады. Айта кетейік, 23-ші шлюздің жанындағы (Моррисбург, Онтарио) Ескі электр станциясы суға батырушылар үшін тартымды орынға айналды. Су астында қалған тас ғимарат балыққұйрықтармен жабылып, көптеген су асты мекеншілеріне пана болды. Теңіз жолы Сент-Лоуренс өзені арқылы өтеді, онда рекреациялық суға батыру шегінде (130 футтан (40 м) төмен) суға батыруға болатын бірнеше кемелердің құлау орындары бар. Аймақта техникалық суға батыру да мүмкін, кейбір кемелердің құлау орындары 240 фут (73 м) тереңдікте жатыр. Су температурасы жаздың ортасы мен соңында жылы болуы мүмкін. Онтарио көлінің алғашқы 10 футы (3 м) жылынып, Сент-Лоуренс өзеніне ағып кіреді, себебі жылдам ағысқан су денесінде термоклиндік айналым болмайды. 2010 жылдың 12 шілдесінде «Ришелье» (Canada Steamship Lines компаниясына тиесілі) Кот-Сент-Катерин шлюзының жанында қуатын жоғалтып, қарап қалды. Құлау нәтижесінде жанармай бакі тесіліп, шамамен дизель отыны төгілді. Теңіз жолы мен шлюз төгілген отынды тоқтату үшін жабылды.

Карта

1959 жылғы әлем картасы, Ұлы көлдер мен Сент-Лоуренс су жолының толық ұзындығын көрсетеді – Сент-Лоуренс шығанағынан басталып, батыста Супериор көлінде аяқталады.