Кіріспе

Норвегиялық математик Мариус Софус Ли (/l//iː/ ЛИ; 17 желтоқсан 1842 – 18 ақпан 1899) – норвегиялық математик. Ол үздіксіз симметрия теориясын қалыптастыруға зор үлес қосты және оны геометрия және дифференциалдық теңдеулерді зерттеуде пайдаланды. Сонымен қатар, алгебраның дамуына да маңызды үлес қосты.

Өмір және мансап

Мариус Софус Ли 1842 жылғы 17 желтоқсанда Нордфьордейд деген шағын қалада дүниеге келді. Ол лютеран пасторы Иоганн Герман Ли мен оның әйелінің алты баласының ең кішісі болды, олар Тронхеймнің танымал отбасынан шыққан. Ол бастауыш білімін Мосс қаласының оңтүстік-шығыс жағалауында алды, содан кейін Ослодағы (кейін Кристиания деп аталған) орта мектепке қабылданды. Мектепті бітіргеннен кейін, нашар көруіне байланысты армияға қабылдамағандықтан, әскери мансапқа деген ниеті орындалмады. Содан кейін Кристиания университетіне түсті. Софус Лидің алғашқы математикалық еңбегі «Repräsentation der Imaginären der Plangeometrie» 1869 жылы Кристианиядағы Ғылым академиясы және Crelle's Journal журналында жарияланды. Сол жылы ол стипендия алып, Берлинге сапар шекті, онда 1870 жылдың қыркүйегінен ақпанға дейін болды. Сол жерде ол Феликс Клейнмен танысып, жақын дос болды. Берлиннен кеткен соң, Ли Парижге сапарлады, екі айдан кейін Клейн де оған қосылды. Сол жерде олар Камил Жордан мен Гастон Дарбукспен танысты. Бірақ 1870 жылғы 19 шілдеде Франко-пруссия соғысы басталды, және Клейн (пруссиялық) Францияны дереу тастап кетуге мәжбүр болды. Ли Фонтенблоға кетті, онда ол неміс тышпысы деген күдікпен тұтқындалды, бұл оған Норвегияда үлкен даңқ әкелді. Бір айдан кейін Дарбукс араласуының арқасында түрмеден босатылды. Ли 1871 жылы Кристиания университетінде (қазіргі Осло) «Over en Classe geometriske Transformationer» (Геометриялық түрлендірулер класы туралы) тақырыбында диссертация қорғап, доктор ғылымын алды. Дарбукс оны «заманауи геометрияның ең маңызды жаңалықтарының бірі» деп сипаттады. Келесі жылы Норвегия Парламенті оған ерекше профессорлық қызмет тағайындады. Сол жылы Ли Клейннің қонағы болды, ол сол кезде Эрлангенде болып, Эрланген бағдарламасымен айналысып жатқан еді. 1872 жылы Ли сегіз жыл бойы Питер Людвиг Мейдделл Силоумен бірге олардың отандасы Нильс Хенрик Абельдің математикалық еңбектерін редакциялап, жариялады. 1872 жылдың соңында Софус Ли он сегіз жастағы Анна Бирчке үйлену ұсынысын жасады, және олар 1874 жылы үйленді. Олардың үш баласы болды: Мари (1877 ж.т.), Дагни (1880 ж.т.) және Герман (1884 ж.т.). 1876 жылдан бастап ол физик Якоб Ворм Мюллер және биолог Георг Оссиан Сарспен бірге «Архив для математики и естественных наук» журналын редакциялады. 1884 жылы Фридрих Энгель Клейн мен Адольф Майердің қолдауымен (сол кезде екеуі де Лейпцигте профессор болған) Кристианияға келді. Энгель Лиге 1888 жылдан 1893 жылға дейін Лейпцигте үш томдық «Theorie der Transformationsgruppen» (Түрлендірулер тобының теориясы) еңбегін жазуға көмектесті. Он жылдар өткен соң Энгель Лидің жинақталған еңбектерінің екі редакторының бірі болды. 1886 жылы Ли Геттингенге кеткен Клейннің орнына Лейпцигте профессор болды. 1889 жылдың қараша айында Ли психикалық күйзеліске ұшырап, 1890 жылдың маусымына дейін ауруханада жатты. Кейін ол қызметіне оралды, бірақ жылдар өте анемиясы күшейіп, туған жеріне қайтуға мәжбүр болды. 1898 жылы мамыр айында ол отставкаға кетті, ал сол жылдың қыркүйегінде үйіне оралды. Ол келесі жылы, 1899 жылы 56 жасында, В12 витаминінің сіңуі бұзылуынан туындаған қатерлі анемиядан қайтыс болды. Ол 1878 жылы Лондон математикалық қоғамының құрметті мүшесі, 1892 жылы Франция Ғылым академиясының корреспондент мүшесі, 1895 жылы Лондон Корольдік қоғамының шетелдік мүшесі және 1895 жылы Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды.

Мұра

Лидің басты құралы және оның ең үлкен жетістіктерінің бірі – үздіксіз түрлендіру топтарын (қазір оны Ли тобы деп атайды) «сызықтық» ету арқылы, оларды және сәйкес келетін генераторлық векторлық өрістерді (солай аталған шексіз генераторларды) зерттеу арқылы жақсырақ түсінуге мүмкіндік тапқандығы. Генераторлар топтық заңның сызықтық нұсқасына, қазір коммутаторлық жақша деп аталатын нәрсеге бағынады және бүгінгі күні Ли алгебрасы деп аталатын құрылымға ие. Дегенмен, Ли топтарының бүгінгі таңда зерттелуі Софус Лидің зерттеулерінен мүлдем өзгеше, және «XIX ғасырдың шеберлері арасында Лидің еңбегі бүгінде ең аз танымал». Софус Ли Абель сыйлығын құруға белсенді түрде қолдау көрсетті. Бұл Фридтжоф Нансеннің есімімен аталған Нансен қорының және Нобель сыйлығында математика саласы үшін сыйлықтың болмауынан туындады. Ол таза математикадағы ең үздік еңбектерді марапаттау үшін сыйлық құруға қолдау жинады. Ли көптеген докторанттарға жетекшілік етті, олар кейіннен табысты математиктерге айналды. Эли Картан XX ғасырдың ең ұлы математиктерінің бірі ретінде мойынға алынды. Казимеж Жоравскинің еңбектері түрлі салаларда маңызды екені дәлелденді. Ханс Фредерик Блихфельдт математиканың әртүрлі салаларына үлес қосты.