Кіріспе

Гүлшаңбақ тұқымдасына жататын өсімдіктер туысы

Автоматты таксобокс
| fossil range =
| image = 2020 09 23 Blackberrys, Coast Path, Trimingham. JPG
| image upright = 1.25
| image caption = Піскен және піспеген қара жидектермен Рубус бұтасы
| display parents = 2
| taxon = Rubus
| authority = L.
| type species = Rubus fruticosus
| type species authority = L.
| subdivision ranks =
| subdivision =
| synonyms =
| synonyms ref =

Жеміс жидек, қара жидек және бүлдірген – бұл туыстың кең тараған мүшелері, ал қылқан жидек Солтүстік Америкаға тән. Бұл өсімдіктердің көпшілігінде гүлшаңбақ сияқты тікендері бар ағаш тәрізді сабақтары болады; тікендер, қылдар және безді ұштар да осы туысқа тән. Рубус жемісі, кейде бұта жемісі деп аталады, бұл сүйекшелердің жиынтығы. "Қамыс жемісі" немесе "қамыс жидегі" термині, сым немесе қамыс сияқты тіреулермен өсірілетін кез келген Rubus түріне немесе гибридіне қолданылады, оның ішінде малина, қара жидек және логанберри, бойсенберри, марионберри және тайберри сияқты гибридтер бар. Мұндай өсімдіктердің сабақтары да қамыс деп аталады.

Сипаттама

Брамбл бұталары әдетте бұталар түрінде өседі (бірақ кейбір түрлері шөптесін), олардың сабақтары көбінесе өткір тікендермен жабылған және жаз айларында жаңа өрмелер өсіп шығатын тамыр сабағын құрайды. Тамыр сабағы көп жылдық болып келеді. Көптеген түрлері гермафродиттер, яғни бір гүлде еркек және әйел мүшелері болады. Брамбл жемістері – друпелеттер деп аталатын кішірек бөліктерден тұратын жиынтық жемістер, және тетрадекаплоидты (14x) қамтиды.

Қазіргі заманғы жіктеме

Рубус өте күрделі, әсіресе қара жиде/қаржидек (Rubus) тұқымдасы ішінде, полиплоидия, гибридтеу және факультативті апомиксис жиі кездеседі, бұл тұқымдастың үлкен түрленуін түрлерге жіктеуді жүйелі ботаниканың маңызды міндеттерінің біріне айналдырады. Кейбір зерттеулер басқа, сондай білікті ботаниктер бір түр деп санайтын нәрсеге ондаған түрлерді жатқызады. Ал, Rubus тұқымдасының басқа тұқымдастары (мысалы, малиналар) көбінесе айқын ерекшеленеді немесе бірнеше таксономиялық пікірталас тудырады, мысалы, еуропалық және американдық қызыл малиналарды бір түр ретінде қарастыру дұрыс па, әлде екі түр ретінде ме (осы жағдайда, екі түрлі көзқарас осы жерде қолданылады, R. idaeus және R. strigosus екеуі де мойындалады; егер бұл түрлер біріктірілсе, онда ескі атауы R. idaeus кеңірек түр үшін басымдыққа ие). Төменде ұсынылған жіктеу Rubus ішінде 13 субжанрды мойындайды, ал ең ірі субжанр (Rubus) өз кезегінде 12 бөлімге бөлінеді. Мысал ретінде кейбір түрлер келтірілген, бірақ көптеген түрлер мұнда аталмаған. 2019 жылғы толыққанды зерттеуде Orobatus және Anoplobatus субжанрлары монофилетикалық екені, ал қалған барлық субжанрлар парафилетикалық немесе полифилетикалық екені анықталды.

Филогения

Рубб тұқымдасының шығу тегі Солтүстік Америкада деп саналады, ал Миоцен дәуірінде Рубб Еуразияға, Оңтүстік Америкаға және Океанияға кеңіген. Польшаның Батыс Карпаттарындағы Новый Сач алқабындағы Орта Миоценнің тұщы су шөгінділерінен алынған бұрғылау үлгілерінен †Rubus laticostatus, †Rubus microspermus және †Rubus semirotundatus түрлерінің көптеген қазба жемістері табылды. Молекулалық деректер географиялық және хромосома санына негізделген жіктемелерді растады, бірақ жапырақтар мен сабақтардың құрылымы сияқты морфологиялық деректер филогенетикалық жіктеме жасауға мүмкіндік бермейді.

Этимология

Бұл атау латын тілінде бүлдірген (қара жиде) дегенді білдіреді және "қызыл" деген мағына беретін ruber сөзінен туындаған. Бүлдіргендер, сондай-ақ, төбешік немесе жайылып өсетін Rubus туысына жататын түрлер жиі бұталар деп аталады. Дегенмен, бұл атау тік өсетін, мысалы, құлпынай сияқты, немесе төмен жататын, мысалы, көптеген бүлдіргендер, сондай-ақ, арктикалық, альпілік немесе солтүстік аймақтарда өсетін төмен бойлы түрлерге қолданылмайды. Бұталардың ғылыми зерттелуі "батология" деп аталады. "Брамбл" сөзі көне ағылшын тіліндегі bræmbel сөзінің бір түрі, ол bræmel сөзінің өзгеруі.