Кіріспе
Ағаштар мен бұталар туысы
Автоматты taxobox
| қазбалық диапазоны =
| сурет = Frühling blühender Kirschenbaum. jpg
| сурет сипаттамасы = Prunus cerasus (қызыл жиде) гүлдеген кезде
| ата-аналарды көрсету = 2
| таксон = Prunus
| автор = L.
| бөлініс дәрежесі =
| бөлініс =
| типтік түр = P. domestica
| типтік түр авторы = L.
| синонимдер = *Amygdalopersica Daniel
Amygdalophora M. Roem. Amygdalopsis M. Roem. Amygdalus L.
Armeniaca Scop. Солтүстік Американың қоңыржай аймақтарында, Оңтүстік Американың тропикалық аймақтарында, Азия мен Африканың қоңыржай және тропикалық аймақтарында таралған. 340 қабылданған түрі бар. Туыстың көптеген өкілдері жемісі үшін және сәндік мақсаттарда кеңінен өсіріледі. Prunus жемістері – бұл дәнекті жемістер немесе тас жемістер. Эндокарпты қоршап тұрған ет тәрізді мезокарп жеуге жарамды, ал эндокарптың өзі пирена ("тас" немесе "қабық") деп аталатын қатты, жеуге болмайтын қабықты құрайды. Бұл қабық тұқымын (немесе "ядроны") қамтиды, ол кейбір түрлерде (мысалы, тәтті бадам) жеуге жарамды, бірақ басқаларында (мысалы, шабдалы) улы. Prunus жемістерінің көпшілігі қолмен жеуден басқа, сонымен қатар джем жасау, консервілеу, кептіру және тұқымды қуыру сияқты өңдеуде де қолданылады.
| fossil range =
| image = Frühling blühender Kirschenbaum. jpg
| image caption = Prunus cerasus (sour cherry) in bloom
| display parents = 2
| taxon = Prunus
| authority = L.
| subdivision ranks =
| subdivision =
| type species = P. domestica
| type species authority = L.
| synonyms = *Amygdalopersica Daniel
Amygdalophora M. Roem. Amygdalopsis M. Roem. Amygdalus L.
Armeniaca Scop. being native to the North American temperate regions, the neotropics of South America, and temperate and tropical regions of Asia and Africa, There are 340 accepted species. Many members of the genus are widely cultivated for their fruit and for decorative purposes. Prunus fruit are drupes, or stone fruits. The fleshy mesocarp surrounding the endocarp is edible while the endocarp itself forms a hard, inedible shell called the pyrena ("stone" or "pit"). This shell encloses the seed (or "kernel"), which is edible in some species (such as sweet almonds), but poisonous in many others (such as apricots). Besides being eaten off the hand, most Prunus fruit are also commonly used in processing, such as jam production, canning, drying, and the seeds for roasting.
Ботаника
Бұл туыстың өкілдері жапырақты немесе мәңгі жасыл болуы мүмкін. Кейбір түрлерінің сабақтары тікенді болады. Жапырақтары қарапайым, кезектесіп орналасқан, көбінесе ланцетолид пішіндес, тілімделмеген және көбінесе жапырақ сабағында нектарийлермен және жапырақшалармен бірге орналасқан. Гүлдері әдетте ақтан қызғылтқа дейін, кейде қызыл түсті, бес құлпынау және бес тостаған жапырақшасы болады. Көптеген аталық мүшелер кездеседі. Гүлдер жеке-жеке немесе екіден алтыға дейін, кейде одан да көп гүлшоғырларынан тұратын маса тәрізді гүлшоғырларда орналасады. Жемісі – бір үлкен, қатты қабықпен жабылған тұқымы бар ет тәрізді дрюпа ("құрма"). Роза гүлділер тұқымдасының ішінде дәстүрлі түрде Amygdaloideae (бұрыс "Prunoideae") деген қосымша тұқымша ретінде қарастырылған, бірақ кейде Prunaceae (немесе Amygdalaceae) деген жеке тұқымдасқа жатқызылған. Соңғы кезде Prunus қазір Amygdaloideae (бұрыс "Spiraeoideae") деп аталатын әлдеқайда ірі кладан пайда болған деп есептеледі.
Линеялық жіктеу
1737 жылы Карл Линней қазіргі Prunus түрлерін қамту үшін төрт туысты пайдаланды – Amygdalus, Cerasus, Prunus және Padus, бірақ 1758 жылы оларды Amygdalus және Prunus деп қарапайымдастырды. Содан бері Линней және басқалардың әртүрлі туыстары субгенералар мен бөлімдерге айналды, себебі барлық түрлер бір-бірімен жақын туыс екені анық болды. Либерти Хайд Бейли былай деді: "Сан алуан формалар соншалықты байқаусыз және араласып кетеді, осыдан туыс түрлерге бөлу қиынға соғады".
Түрлер
Төмендегі тізімдер толық емес, бірақ ең көп танылған түрлердің көпшілігі олардың құрамында.
Африка-Еуразия түрлері
P. africana – Африка алқасы
P. apetala – иісті алқа
P. armeniaca – апта
P. avium – тәтті алқа немесе жабайы алқа
P. brigantina – Брайансон аптасы
P. buergeriana – итті алқа
P. campanulata – Тайвань алқасы
P. canescens – сұр жапырақты алқа
P. cerasifera – алқа өрігі
P. cerasoides – Гималай жабайы алқасы
P. cerasus – қышқыл алқа
P. ceylanica – Цейлон алқасы
P. cocomilia – итальян өрігі
P. cornuta – Гималай құс алқасы
P. davidiana – Давид аптасы
P. darvasica – Дарваз өрігі
P. domestica – үй өрігі
P. dulcis – бадам
P. fruticosa – еуропалық аласа алқа
P. glandulosa – қытай бұта алқасы
P. grayana – жапон құс алқасы
P. incana – күміс жапырақты алқа
P. incisa – Фудзи алқасы
P. jacquemontii – Ауған бұта алқасы
P. japonica – жапон бұта алқасы
P. laurocerasus – алқа лавр
P. lusitanica – португал лавры
P. maackii – Маңчжур алқасы
P. mahaleb – Махалеб алқасы
P. mandshurica – Маңчжур аптасы
P. maximowiczii – Корей алқасы
P. mume – қытай өрігі
P. nipponica – жапон тау алқасы
P. padus – құс алқасы
P. persica – шабдалы
P. pseudocerasus – қытай қышқыл алқасы
P. prostrata – тау алқасы
P. salicina – жапон өрігі
P. sargentii – солтүстік жапон төбе алқасы
P. scoparia – тау бадамы
P. serrula – Тибет алқасы
P. serrulata – жапон алқасы
P. sibirica – Сібір аптасы
P. simonii – апта өрігі
P. speciosa – Осима алқасы
P. spinosa – долана, қараторғай
P. ssiori – Хоккайдо құс алқасы
P. subhirtella – қысқы гүлдейтін алқа
P. tenella – аласа ресей бадамы
P. tomentosa – Нанкин алқасы
P. triloba – гүлдейтін өрік
P. turneriana – бадам қабығы
P. ursina – Аю өрігі
P. × yedoensis – Ёсино алқасы
P. zippeliana – үлкен жапырақты алқа (қытайша: 大叶桂樱)
P. apetala – clove cherry
P. armeniaca – apricot
P. avium – sweet cherry or wild cherry
P. brigantina – Briançon apricot
P. buergeriana – dog cherry
P. campanulata – Taiwan cherry
P. canescens – gray leaf cherry
P. cerasifera – cherry plum
P. cerasoides – wild Himalayan cherry
P. cerasus – sour cherry
P. ceylanica
P. cocomilia – Italian plum
P. cornuta – Himalayan bird cherry
P. davidiana – David's peach
P. darvasica – Darvaz plum
P. domestica – common plum
P. dulcis – almond
P. fruticosa – European dwarf cherry
P. glandulosa – Chinese bush cherry
P. grayana – Japanese bird cherry
P. incana – willow leaf cherry
P. incisa – Fuji cherry
P. jacquemontii – Afghan bush cherry
P. japonica – Japanese bush cherry
P. laurocerasus – cherry laurel
P. lusitanica – Portugal laurel
P. maackii – Manchurian cherry
P. mahaleb – Mahaleb cherry
P. mandshurica – Manchurian apricot
P. maximowiczii – Korean cherry
P. mume – Chinese plum
P. nipponica – Japanese alpine cherry
P. padus – bird cherry
P. persica – peach
P. pseudocerasus – Chinese sour cherry
P. prostrata – mountain cherry
P. salicina – Japanese plum
P. sargentii – north Japanese hill cherry
P. scoparia – mountain almond
P. serrula – Tibetan cherry
P. serrulata – Japanese cherry
P. sibirica – Siberian apricot
P. simonii – apricot plum
P. speciosa – Oshima cherry
P. spinosa – blackthorn, sloe
P. ssiori – Hokkaido bird cherry
P. subhirtella – winter flowering cherry
P. tenella – dwarf Russian almond
P. tomentosa – Nanking cherry
P. triloba – flowering plum
P. turneriana – almondbark
P. ursina – Bear's plum
P. × yedoensis – Yoshino cherry
P. zippeliana – big leaf cherry (Chinese: 大叶桂樱)
Америкада кездесетін түрлер
P. alabamensis – Алабама вишнясы
P. alleghaniensis – Аллегений шары
P. americana – Американдық шары
P. andersonii – Шөл шары
P. angustifolia – Чикасау шары
P. brasiliensis – Бразилия шары
P. buxifolia – Баксвиля шары
P. caroliniana – Каролина лавршары
P. cortapico – Кортапико шары
P. emarginata – Ащы вишня
P. eremophila – Мохаве шөлінің шары
P. fasciculata – Жабайы бадам
P. fremontii – Шөл абрикосы
P. geniculata – Бұталы шары
P. gentryi – Гентри шары
P. gracilis – Оклахома шары
P. havardii – Хавард шары
P. hortulana – Бақша шары
P. huantensis – Уантес шары
P. ilicifolia – Шерше тамырлы вишня
P. integrifolia – Толық жапырақты шары
P. maritima – Жағажай шары
P. mexicana – Мексика шары
P. minutiflora – Техас бадамы
P. murrayana – Мюррей шары
P. myrtifolia – Батыс Индия вишнясы
P. nigra – Канада шары
P. occidentalis – Батыс лавршары
P. pensylvanica – Тікенді вишня
P. pleuradenia – Антиль вишнясы
P. pumila – Құмды вишня
P. rigida – Қатты вишня
P. rivularis – Ағын шары
P. serotina – Қара вишня
P. subcordata – Кламат шары
P. subcorymbosa – Субкоримбоза шары
P. texana – Шабыршалы шары
P. umbellata – Жазық дала шары
P. virginiana – Жыланжидек
P. alleghaniensis – Allegheny plum
P. americana – American plum
P. andersonii – desert peach
P. angustifolia – Chickasaw plum
P. brasiliensis
P. buxifolia
P. caroliniana – Carolina laurelcherry
P. cortapico
P. emarginata – bitter cherry
P. eremophila – Mojave Desert plum
P. fasciculata – wild almond
P. fremontii – desert apricot
P. geniculata – scrub plum
P. gentryi
P. gracilis – Oklahoma plum
P. havardii – Havard's plum
P. hortulana – Hortulan plum
P. huantensis
P. ilicifolia – hollyleaf cherry
P. integrifolia
P. maritima – beach plum
P. mexicana – Mexican plum
P. minutiflora – Texas almond
P. murrayana – Murray's plum
P. myrtifolia – West Indies cherry
P. nigra – Canada plum
P. occidentalis – western cherry laurel
P. pensylvanica – pin cherry
P. pleuradenia – Antilles cherry
P. pumila – sand cherry
P. rigida
P. rivularis – creek plum
P. serotina – black cherry
P. subcordata – Klamath plum
P. subcorymbosa
P. texana – peachbush
P. umbellata – flatwoods plum
P. virginiana – chokecherry
Өсіру
Prunus тұқымдасына бадам, нектарин және шабдалы, бірнеше абрикос, вишня және өрік түрлері кіреді, олардың барлығы коммерциялық жеміс және жаңғақ өндірісі үшін дамытылған сорттарға ие. Бадам – нағыз жаңғақ емес, оның жеуге жарамды бөлігі – тұқымы. Басқа түрлер де кейде өсіріледі немесе тұқымдары мен жемістері үшін қолданылады. Көптеген түрлер, гибридтер және сорттар әшекейлік өсімдіктер ретінде өсіріледі, әдетте гүлдерінің көптігі үшін, кейде әшекейлік жапырақтары мен пішіні үшін, ал кейде қабығы үшін. Тағамдық және сәндік өсімдіктер ретінде үлкен құндылығы болғандықтан, көптеген Prunus түрлері олардың туған емес жерлеріне әкелінді, кейбіреулері табиғи түрге айналды. «40 жемісті ағаш» бір түбірге 40 түрлі сортты қадау арқылы жасалған. Қарғасыл (Prunus spinosa) сияқты түрлер қоршау, жануарларға жасыру және басқа да пайдалы мақсаттар үшін өсіріледі. Кейбір түрлердің ағашы (әсіресе қара вишня) жиһаз және шкаф жасауға, әсіресе Солтүстік Америкада бағалы. Көптеген түрлердің діңінен шыққан жаралардан хош иісті заттар бөлінеді, олар кейде емдік мақсатта қолданылады. Басқа да аз мағыналы қолданыстарға бояу өндірісі жатады. Пюгеум – Prunus africana қабығынан алынған экстракттарды қамтитын дәрілік өсімдік, ол ерлердегі қалыпты емес простатаның ісінуінен туындаған жайсыздықтарды жеңілдету үшін қолданылады. Prunus түрлері көптеген көбелектер мен мотылдардың (Lepidoptera) дернәсілдері үшін тағамдық өсімдіктер болып табылады. Prunus түрлері Тасмания өрттен қорғау қызметінің аз тұтанатын өсімдіктер тізіміне енгізілген, бұл оның ғимараттарды қорғау аймағында өсіруге қолайлы екенін көрсетеді.
Қиыршық бұта
Декоративтік өсімдіктерге "гүлдейтін вишнялар" деп жинақтап аталатын топ кіреді (оның ішінде сакура, жапон гүлдейтін вишнялары).
Уыттылық
Көптеген түрлер цианогенді, яғни олардың құрамында цианогенді глюкозидтер деп аталатын қосылыстар бар, ең танымалсы – амигдалин. Бұл қосылыстар гидролизденген кезде сутек цианидін бөліп шығарады. Кейбір түрлердің жемістерін адамдар мен мал жеуге болады (құстардың жеміс жеуінен басқа), бірақ тұқымдары, жапырақтары және өсімдіктің басқа бөліктері уытты болуы мүмкін, тіпті өте қауіпті де болуы мүмкін. Өсімдіктерде сутек цианидінің өте аз мөлшері ғана болады, бірақ олар ұсатылғаннан кейін, ауамен әрекеттескенде немесе ас қорыту кезінде уытты мөлшерде пайда болуы мүмкін. Аз мөлшердегі сутек цианид ерекше дәм береді ("ащы бадам" сияқты), ал мөлшері артқан сайын ащылығы күшейеді, бұл құстарға қарағанда адамдарға көбірек жағыспайды, себебі құстар белгілі бір жемістермен тамақтануға дағдыланған.
Адам денсаулығына пайдасы
Адамдар көбінесе көптеген жемістерді тұтынуға ынталандырылады, себебі олардың құрамында әртүрлі дәрумендер мен фитохимиялық заттар көп, олар адам денсаулығына пайдалы деп саналады. Прунус туысына жататын жемістерде көбінесе көптеген фитохимиялық заттар мен антиоксиданттар болады. Бұл қосылыстар түрлі аурулар мен денсаулық бұзылуларының алдын алуға байланысты қасиеттерге ие. Зерттеулер көрсеткендей, осы жемістерді тұтыну жүрек-қан тамырлары аурулары, қатерлі ісік, қант диабеті және жасқа байланысты басқа да денсаулық проблемаларының пайда болу қаупін азайтады. Реактивті оттегі түрлері (РОТ) құрамына супероксид радикалдары, сутек пероксиді, гидроксил радикалдары және синглет оттегі кіреді; олар метаболизмнің қосалқы өнімдері болып табылады. РОТ-тың жоғары деңгейі тотығу стресіне алып келеді, ол липидтерге, ақуыздарға және нуклеин қышқылдарына зақым келтіреді. Тотығу зақымдануы жасушалардың өліміне әкеледі, бұл көптеген аурулар мен денсаулық бұзылуларына соқтырады. Антиоксиданттар тотығу стресіне қарсы қорғаныс механизмі ретінде әрекет етеді. Бұрын айтқандай, еркін радикалдардың көп болуы зиянды, сондықтан оларды сіңіру қабілеті өте пайдалы. Жемістер мен шиелерде кездесетін полифенолдар мен антоцианиндер сияқты биоактивті қосылыстар, бадамда да бар. Сонымен қатар, бұл жемістер катехин, эпикатехин, п-кумарин қышқылы, кофе қышқылы және феруль қышқылы сияқты фенолдық заттарға өте бай.
Персик және нектарин
Шабдалы мен нектарин сияқты, өріктердің де терісіндегі жалпы титрленетін қышқылдықтары (ЖТҚ) етіне қарағанда жоғары болады. Сондықтан өрік ағаштарын астық далаларының жанында өсірмеу керек. Корктау – жеміс тінінің кебуі немесе қурауы. Тас жемістерінде бұл көбінесе бор және/немесе кальцийдің жетіспеуінен туындайды. Гуммоз – шабдалы, нектарин, өрік және шие сияқты тас жемістерінде кездесетін, ағаштардың қабығына сіңіп, шырыш бөлінетін ерекше емес жағдай. Шырыш кез келген жарақатқа – жәндіктерге, механикалық зақымға немесе ауруға жауап ретінде пайда болады. Apiosporina morbosa – Солтүстік Америкада кең таралған маңызды саңырауқұлақ ауруы, көптеген қалалық орталықтар қара түйін саңырауқұлағын басқару бағдарламаларын жүзеге асырады. Бұл ауруды споралардың таралуын болдырмау үшін түйінді бұтақтарды физикалық түрде алып тастау және зақымдалған тіндерді дереу жою арқылы тиімді басқаруға болады.
Палеоботаникалық үлгілер
Прунус түрінің ең ерте белгілі қазба қалдықтары – ағаш, друпа, тұқым және Канаданың Британдық Колумбиясындағы Принстон шөгіндісінің орта эоценге жататын жапырағы. Белгілі жас калибрлеу деректері ретінде пайдаланылып, бірнеше нуклеотидтік тізбектерден Розацеялардың ішінара филогенезі қайта құрастырылды. Prunus және оның туыс клады Maloideae (алмалар суб-отбасысы) Лүтетиан немесе одан ертерек орта эоценде бөлініп шыққан деп саналады. Стоки мен Верр былай деп хабарлайды: «Эоцен – Розацеялар сияқты гүлді өсімдіктер отбасыларының қарқынды эволюция және әртараптану кезеңі болды». Принстон табыстары Оканаган жоталарынан табылған көптеген гүлді өсімдіктердің қазбаларының бірі болып табылады. Crataegus үш жерде кездеседі: Британдық Колумбиядағы МакАби қазбалары; Вашингтон штатының Республикасы маңындағы Клондайк тау құрылымы және Британдық Колумбияның Принстон маңындағы Алленби құрылымы. Ал Prunus сол жерлерде, сондай-ақ Британдық Колумбияның Куилченадағы Суық төсектерде және Британдық Колумбияның Чу Чуа маңындағы Чу Чуа құрылымында табылған. Эоцен Оканаган жоталарындағы зерттеулерге шолу жасау Розацеялардың биік тіктеп тұрған жерлерде көбірек әртүрлі екенін көрсетті. Оканаган жоталарының құрылымдары 52 миллион жыл бұрын пайда болған, бірақ шамамен 44,3 миллион жыл бұрынғы мерзім, болжамдарға байланысты, әлі де қолданылуы мүмкін. Авторлар былай деп мәлімдейді: «МакАби флорасы гүлді өсімдіктер басымдық құрған ерте орта эоценнің әртүрлі орманы туралы мәліметтерді сақтайды». Ал латын тіліндегі prūnum сөзі – шабдалы жемісі. Ағаш – prūnus; Плиний prūnus silvestris сөзін қара тікенді білдіру үшін қолданған. Бұл сөз латын тілінен шыққан жоқ, ол грекше προῦνον (проунон) сөзінен алынған, ол προῦμνον (проумнон) сөзінің түрі, шығу тегі белгісіз. Ағаш – προύμνη (проумне). Көптеген сөздіктер Хоффманның «Гректің этимологиялық сөздігі» бойынша, Кіші Азияның грек тілінен бұрынғы Фригия тілімен байланысты сөздің бір түрін келтіруде. Prunus туысының атауын алғаш рет Карл Линней 1737 жылы Hortus Cliffortianus деп атады, ол кейін Species Plantarum болып өзгерді. Соңғысында Линней бұл сөзді «Varr.» деп атрибуциялайды, ол, болжам бойынша, Маркус Теренций Варро болуы керек.
The Princeton finds are among a large number of angiosperm fossils from the Okanagan Highlands dating to the late early and middle Eocene. Crataegus is found at three locations: the McAbee Fossil Beds, British Columbia; the Klondike Mountain Formation around Republic, Washington, and the Allenby Formation around Princeton, British Columbia, while Prunus is found at those locations plus the Coldwater Beds of Quilchena, British Columbia and Chu Chua Formation around Chu Chua, British Columbia. A review of research on the Eocene Okanagan Highlands reported that the Rosaceae were more diverse at higher altitudes. The Okanagan highlands formations date to as early as 52 mya, but the 44.3 mya date, which is approximate, depending on assumptions, might still apply. The authors state: " the McAbee flora records a diverse early middle Eocene angiosperm dominated forest." and prune from Latin prūnum, the plum fruit. The tree is prūnus; and Pliny uses prūnus silvestris to mean the blackthorn. The word is not native Latin, but is a loan from Greek προῦνον (prounon), which is a variant of προῦμνον (proumnon), origin unknown. The tree is προύμνη (proumnē). Most dictionaries follow Hoffman, Etymologisches Wörterbuch des Griechischen, in making some form of the word a loan from a pre Greek language of Asia Minor, related to Phrygian. The first use of Prunus as a genus name was by Carl Linnaeus in Hortus Cliffortianus of 1737, which went on to become Species Plantarum. In the latter, Linnaeus attributes the word to "Varr. ", who it is assumed must be Marcus Terentius Varro.