Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жеміс жинағыш өсімдіктер туысы
өсімдік туысы
Genus of strawberry plants
the plant genus
Fragaria (/f//r//ə/'/ɡ//ɛər//i//.//ə/) – гүлді өсімдіктер туысы, олар гүлшаңғы гүлділер тұқымдасына (Rosaceae) жатады және жемістері жеуге жарамды болғандықтан, көбінесе жеміс жинағыш деп аталады. 20-дан астам сипатталған түрлері және көптеген гибридтері мен сорттары бар. Саудаға ең көп өсірілетін жеміс жинағыштар – бақшалық жеміс жинағыш, Fragaria × ananassa гибриді. Жеміс жинағыштардың дәмі сорттарына байланысты әртүрлі болады, қанттыдан қышқылға дейін өзгереді. Жеміс жинағыштар – маңызды коммерциялық жеміс дақылы, ол әлемнің барлық қоңыржай аймақтарында кеңінен өсіріледі.
Fragaria (/f//r//ə/'/ɡ//ɛər//i//.//ə/) is a genus of flowering plants in the rose family, Rosaceae, commonly known as strawberries for their edible fruits. There are more than 20 described species and many hybrids and cultivars. The most common strawberries grown commercially are cultivars of the garden strawberry, a hybrid known as Fragaria × ananassa. Strawberries have a taste that varies by cultivar, and ranges from quite sweet to rather tart. Strawberries are an important commercial fruit crop, widely grown in all temperate regions of the world.
Сипаттама
Шарап – ботаникалық мағынада жидек емес. «Жемістің» ет тәрізді және жеуге жарамды бөлігі – гүл төсегі, ал кейде жаңылысқанша «тұқым» деп аталатын нәрселер – ахеналар, демек олар нағыз ботаникалық жемістер.
Strawberries are not berries in the botanical sense. The fleshy and edible part of the "fruit" is a receptacle, and the parts that are sometimes mistakenly called "seeds" are achenes and therefore the true botanical fruits.
Этимология
Тұқым атауы ("құлунақ") және , әйелдік есімдер мен өсімдік атауларын жасауға қолданылатын жұрнақтан туындайды. Латынша атауының да "жеміс" деген мағынаны білдіретін прото-үнді-еуропа тілінің түбірінен шыққандығы айтылады. Кейде тұқым атауы бұрыс түсініліп, ("иіс шығару, жаман иіс тарату") деп аталады. Ағылшын тіліндегі сөз көне ағылшын тілінде streawberige түрінде кездеседі. Көптеген адамдар құлунақтың атын өсімдіктерді өсіруде тыңайтқыш ретінде қолданылатын сабаннан алғандығын ойлайды, бірақ бұл сөз өсімдік тамырынан "шашырап жатқан жидектерге" сілтеме жасайтын "шашылған жидек" деген сөзден шыққан болуы мүмкін. Көне ағылшын тілінде стреу сөзі "сабан" мағынасын білдіреді, ал стреуиан сөзі – "шашырату" мағынасын береді, екеуі де бір түбірден шыққан. Дэвид Миккельсонның пікірінше, "құлунақ сөзі ағылшын тілінде кем дегенде мың жыл бұрын пайда болған, яғни құлунақтар бақта немесе шаруа қожалығында тамақ ретінде өсірілгенге дейін".
The genus name derives from ("strawberry") and , a suffix used to create feminine nouns and plant names. The Latin name is thought in turn to derive from a Proto Indo European language root meaning "berry". The genus name is sometimes mistakenly derived from ("to be fragrant, to reek"). The English word is found in Old English as streawberige. It is commonly thought that strawberries get their name from straw being used as a mulch in cultivating the plants, though it has been suggested that the word is possibly derived from "strewn berry" in reference to the runners that "strew" or "stray away" from the base of the plants. Streaw in Old English means 'straw', but also streawian means 'to strew', from the same root. David Mikkelson argues that "the word 'strawberry' has been part of the English language for at least a thousand years, well before strawberries were cultivated as garden or farm edibles."
Жіктеу
Әлемде 20-дан астам түрлі Фрагария түрлері бар. Тағы да бірнеше түрлер ұсынылған, олардың кейбіреулері енді кіші түрлер ретінде танылды. Құлунақ түрлерін жіктеудің маңызды факторы – олардың хромосома санының әртүрлі болуы. Олардың барлығы жеті негізгі хромосома түріне ие, бірақ әртүрлі полиплоидия деңгейлерін көрсетеді. Кейбір түрлер диплоидты, жеті хромосоманың екі жиынтығынан тұрады (барлығы 14 хромосома), ал басқалары тетраплоидты (төрт жиынтық, барлығы 28 хромосома), гексаплоидты (алты жиынтық, барлығы 42 хромосома), октаплоидты (сегіз жиынтық, барлығы 56 хромосома) немесе декаплоидты (он жиынтық, барлығы 70 хромосома) болып келеді. Шамамен айтқанда (ерекшеліктерден басқа), көбірек хромосомаға ие құлунақ түрлері көбінесе күштірек болады және ірі жидектері бар үлкен өсімдіктер береді. Фрагария деп сенімді түрде жіктелетін ең көне қазбалар Польшаның миоцен кезеңінен табылған. Қытайдың плиоцен кезеңінен Фрагария ахендерінің қазба қалдықтары да белгілі.
There are more than 20 different Fragaria species worldwide. A number of other species have been proposed, some of which are now recognized as subspecies. One key to the classification of strawberry species is that they vary in the number of chromosomes. They all have seven basic types of chromosomes, but exhibit different polyploidy. Some species are diploid, having two sets of the seven chromosomes (14 chromosomes total), but others are tetraploid (four sets, 28 chromosomes total), hexaploid (six sets, 42 chromosomes total), octoploid (eight sets, 56 chromosomes total), or decaploid (ten sets, 70 chromosomes total). As a rough rule (with exceptions), strawberry species with more chromosomes tend to be more robust and produce larger plants with larger berries. The oldest fossils confidently classifiable as Fragaria are from the Miocene of Poland. Fossilised Fragaria achenes are also known from the Pliocene of China.
Санатталмаған будандар
"Шалбар" (Fragaria × Comarum гибриді), қызыл гүлді, жүгіріп өсетін сәндік өсімдік, ұсақ, шар тәрізді жемістері сирек. Fragaria vesca және басқа да кейбір диплоидты түрлерді будандастыру мүмкін, нәтижесінде құнарлы ұрпақтар туады (бірақ Fragaria nilgerrensis аздап үйлесімсіз келеді). Fragaria moschata, Fragaria viridis және Fragaria nubicola сияқты диплоидты түрлермен будандаса алады, бірақ тірі қалатын тұқымдардың саны аз болады. Fragaria moschata, Fragaria × ananassa-мен де будандаса алады.
'Lipstick' (Fragaria × Comarum hybrid), red flowered runnering ornamental, sparse small globular fruits. Fragaria vesca and certain other diploid species can be hybridized and produce fertile offspring (although Fragaria nilgerrensis appears less compatible). Fragaria moschata can hybridize with diploid species such as Fragaria viridis and Fragaria nubicola but producing a lower proportion of viable seeds. Fragaria moschata can hybridize with Fragaria × ananassa.
Экология
Көптеген көбелектер мен молықтар түрлері клубника өсімдіктерімен қоректенеді: клубника өсімдіктерімен қоректенетін Lepidoptera тізімін қараңыз.
A number of species of butterflies and moths feed on strawberry plants: see list of Lepidoptera that feed on strawberry plants.