Кіріспе
Роза тұқымдасы (Rosaceae) – гүлді өсімдіктердің орташа мөлшерлі тұқымдасы. Оның құрамына 91 туысқа жататын 4828 белгілі түрі кіреді. Атауы типтік туысы Розадан шыққан. Түрлерге ең бай туыстардың ішінде Alchemilla (270), Sorbus (260), Crataegus (260), Cotoneaster (260), Rubus (250) бар. Дегенмен, бұл сандардың бәрі шамамен есептелген, әлі де көп таксономиялық жұмыстар атқарылуы керек. Роза тұқымдасына шөптесін өсімдіктер, бұталар және ағаштар кіреді. Көптеген түрлері жапырақты, бірақ кейбіреулері мәңгі жасыл. Олардың таралу аймағы бүкіл әлемге тараған, бірақ ең көп түрлері Солтүстік жарты шарды мекендейді. Роза тұқымдасынан маңызды экономикалық өнімдердің көптеген түрлері алынады, олардың ішінде жеміс-жидектер: алма, алмұрт, қайыс, шабдалы, өрік, шие, шафран, раушан, қараторғай, клубника, бүлдірген, бадам және т.б. Бұл тұқымда гүлдік және көгалдық өсімдіктер, роян, отты бұталар және фотониялар сияқты сәндік ағаштар мен бұталар да кездеседі. Шөптесін өсімдіктердің көпшілігі көп жылдық, бірақ Aphanes arvensis сияқты бір жылдық түрлері де бар.
Rosaceae (/r//oʊ/'/z//eɪ//s//iː//.//iː//, // //s//i//.//aɪ/), the rose family, is a medium sized family of flowering plants that includes 4,828 known species in 91 genera. The name is derived from the type genus Rosa. Among the most species rich genera are Alchemilla (270), Sorbus (260), Crataegus (260), Cotoneaster (260), Rubus (250), However, all of these numbers should be seen as estimates—much taxonomic work remains. The family Rosaceae includes herbs, shrubs, and trees. Most species are deciduous, but some are evergreen. They have a worldwide range but are most diverse in the Northern Hemisphere. Many economically important products come from the Rosaceae, including various edible fruits, such as apples, pears, quinces, apricots, plums, cherries, peaches, raspberries, blackberries, loquats, strawberries, rose hips, hawthorns, and almonds. The family also includes popular ornamental trees and shrubs, such as roses, meadowsweets, rowans, firethorns, and photinias. The herbs are mostly perennials, but some annuals also exist, such as Aphanes arvensis.
Жапырақтары
Жапырақтары көбінесе спиральді орналасады, бірақ кейбір түрлерінде қарама-қарсы орналасады. Олар қарапайым немесе қауырсынды құрама (тақ немесе жұп қауырсынды) болуы мүмкін. Құрама жапырақтар шамамен 30 туыста кездеседі. Жапырақ шеттері көбінесе тісті болады. Жұпталған жапырақшалар әдетте кездеседі және бұл отбасы ішіндегі алғашқы белгі, ол Amygdaloideae (бұрын Spiraeoideae деп аталған) топтарының көптеген түрлерінде жоғалып кеткен. Жапырақ шеттерінде немесе жапырақ сағақтарында бездер немесе гүлден тыс нектарийлер болуы мүмкін. Жапырақшалардың орта тігірінде және құрама жапырақтардың тігірінде тікендер кездесуі мүмкін.
Гүлдер
Роза тұқымдасына жататын өсімдіктердің гүлдері көбінесе "әдемі" деп сипатталады. Олар радиалды симметриялы және көбінесе екі жынысты болады. Роза тұқымдасының гүлдерінде әдетте бес тостаған жапырақша, бес күлте жапырақша және спираль бойынша орналасқан көптеген аталық тозаңдықтары болады. Тостаған жапырақшалардың, күлте жапырақшалардың және аталық тозаңдықтардың түбі гипантий деп аталатын ерекше тостаған тәрізді құрылымды құрауы үшін бірігіп өседі. Гүлдер шоғыр немесе қалқанша тәрізді болып орналасады. Жеке гүлдер сирек кездеседі. Роза тұқымдасының күлте жапырақшалары әртүрлі түстерде болады, бірақ көк түс кездеспейді.
Таксономиялық тарихы
Отбасы дәстүрлі түрде алты кіші тұқымға бөлінді: Росоидеа, Спираеоидеа, Малоидеа (Помоидеа), Амигдалоидеа (Пруноидеа), Неурадоидеа және Крисболаноидеа, олардың көпшілігі әртүрлі авторлар отбасы ретінде қарастырылды. Жақында (1971) молекулалық талдаулар кезінде Крисболаноидеа Malpighiales-қа орналастырылды, ал Неурадоидеа Malvales-қа тағайындалды. Шулце Менц, Мелхиор редакциялаған Энглердің Силлабусында (1964) Росоидеа, Дриадоидеа, Лионотамноидеа, Спироидеа, Амигдалоидеа және Малоидеа кіші тұқымдарын таныды. Олардың диагнозы негізінен жемістердің құрылымы бойынша қойылды. Соңғы зерттеулер бұл топтардың барлығы да монофилеттік емес екенін анықтады. Хатчинсон (1964) және Калкман (2004) тек тайпаларды (17 және 21, сәйкесінше) мойындады. Тахтажан (1997) 21 тайпаны 10 кіші тұқымдастыққа бөлді: Li et al. (2015), Li және басқалар. (2016), Sun және басқалар. (2016 ж.). Соңғы кезде Zhang және басқалар. (2017) осы қатынастарды толық пластид геномдарын пайдалана отырып қалпына келтірді: Amygdaloideae-де табылмайтын келесі ортақ морфологиялық белгілер Dryadoideae және Rosoideae арасындағы бауырлас қатынасты қолдайды: стипульдердің болуы, гипантийдің жұмыртқадан бөлінуі және жемістері әдетте ахеналар. және Поттер (2003). Соңғы кезде - Xiang et al. (2017) ядролық транскриптомдарды қолдану арқылы осы қатынастарды қалпына келтірді:
The sister relationship between Dryadoideae and Rosoideae is supported by the following shared morphological characters not found in Amygdaloideae: presence of stipules, separation of the hypanthium from the ovary, and the fruits are usually achenes. and Potter (2003). Most recently Xiang et al. (2017) recovered these relationships using nuclear transcriptomes:
Базалды Rosoideae
Морган және басқалар (1994), Эванс (1999), Поттер және басқалар (2002), Поттер және басқалар (2007), Тёпель және басқалар (2012), Чен және басқалар (2016) Rosoideae тұқымдастығын ең ерте тармақталған тұқымдастық деп анықтады. Поттер және басқалар (2007) еңбектерінен алынған келесі мәліметтер алма, алмұрт, квинц, медлар, локват, бадам, персик, әбзел, шалғы, вишня, клубника, қарақұмық, малина, шұбар және раушан гүлдерін қамтиды. Көптеген тұқымдар жоғары бағаланған сәндік өсімдіктер болып табылады. Оларға ағаштар мен бұталар (Котонеастер, Хаеномелес, Кратегус, Дасифора, Экзохорда, Керрия, Фотония, Физокарпус, Прунус, Пираканта, Родотипос, Раушан, Сорбус, Спирея), көп жылдық шөптесін өсімдіктер (Алхемилла, Арункус, Филипендула, Геум, Потентилла, Сангисорба), альпілік өсімдіктер (Дриас, Геум, Потентилла) және қырыққанаттар (Раушан) жатады. Дегенмен, әлемнің кейбір аймақтарында бірнеше тұқымдар зиянды арамшөптер ретінде таралған, оларды жоюға қаржы жұмсалуда. Бұл инвазивті өсімдіктер орналасқан жергілікті экожүйелердің біртүрлілігіне теріс әсер етеді. Мұндай табиғи зиянкестерге Acaena, Cotoneaster, Crataegus және Pyracantha жатады. Болгарияда және Батыс Азияның кейбір бөліктерінде Rosa damascena, Rosa gallica және басқа да түрлердің гүлдерінен қызғалдақ майын өндіру маңызды экономикалық сала болып табылады.
Галерея
Роза тұқымдасына әртүрлі ағаштар, бұталар және өсімдіктер кіреді.