Кіріспе

Жеуге жарамды жеміс беретін өсімдік түрлері – өсімдік түрлерінің тобы.

Кранберри – Vaccinium туысының Oxycoccus кіндігіндегі мәңгі жасыл шағын бұталар немесе жайыла өсетін жүзімдердің тобы. Ұлыбританияда кранберри термині жергілікті Vaccinium oxycoccos түріне қатысты болуы мүмкін, ал Vaccinium oxycoccos Орталық және Солтүстік Еуропада өсіріледі, ал Vaccinium macrocarpon Солтүстік Американың АҚШ бөлігінде, Канадада және Чилиде өсіріледі. Кейбір жіктеу жүйелерінде Oxycoccus жеке тұқым ретінде қарастырылады. Кранберри Солтүстік жарты шардың салқын аймақтарындағы қышқыл батпақтарда кездеседі. Бұл өсімдіктер төмен бойлы, жайыла өсетін бұталар немесе жүзімдер болып, ұзындығына дейін және биіктігіне жетеді; олардың жіңішке, сым тәрізді сабақтары тығыз ағаштанған емес және кішкентай мәңгі жасыл жапырақтары бар. Гүлдері қою қызғылт түсті, өте айқын керілген жапырақтарымен ерекшеленеді, бұл стиль мен аталық мүшелерді толық ашыққа шығарып, алға қарай бағыттайды. Оларды аралар тозаңдатады. Жемісі – өсімдіктің жапырақтарынан үлкен жидек, бастапқыда ашық жасыл, піскенде қызыл түске енеді. Оны жеуге болады, бірақ оның қышқыл дәмі көбінесе тәттілігін басып кетеді. 2020 жылы әлемдегі кранберри өндірісінің 97% АҚШ, Канада және Чилиде шоғырланған. Кранберридің көп бөлігі шырын, соус, джем және тәттіленген кептірілген кранберри сияқты өнімдерге өңделеді, ал қалғаны тұтынушыларға таза күйінде сатылады. Кранберри соусы – АҚШ және Канадада Рождество мен Алғыс айту күніндегі кешкі асқа, ал Ұлыбританияда Рождество кешкі асына берілетін дәстүрлі қосымша.

Түрі мен сипаттамасы

Кранберилер қарақұмық, көкжидек және шырша жидегі сияқты Vaccinium subgenus Vaccinium тұқымдасына жатады. Олардың гүлдері қоңырау пішіндес, гүл жапырақтары керілмейді және сабақтары бұталы, биік өсімдіктерді құрайды. Кранберидің 4-5 түрі бар, олар кіші тұқымдарға жіктеледі:

Оксикокк тұқымдасы

Сурет Атауы Тарату Vaccinium oxycoccos немесе Oxycoccus palustris (жалпы кранберри, солтүстік кранберри немесе кранберри) Кішкентай жапырақтары бар, ішке қарай иілген жиектерімен. Гүлдері қою қызғылт, орталық тігі қызғылт түсті, ұсақ түкті сабақтарда орналасқан. Жемісі – ақшыл қызғылттан қызылға дейін түсті кішкентай жидек, жаңартатын қышқыл дәмі бар. Солтүстік жарты шарда, оның ішінде Солтүстік Еуропа, Солтүстік Азия және Солтүстік Американың солтүстігінде кеңінен таралған. Vaccinium microcarpum немесе Oxycoccus microcarpus (кішкентай кранберри) V. oxycoccos-қа өте ұқсас, жапырақтары үшбұрыштырақ, ал гүл сабақтары түксіз; сонымен қатар, олардың сабақтары V. oxycoccos-қа қарағанда кішірек болуы мүмкін және гүлдердің саны аз болады. Жапырақтарының негізгі айырмашылығы үшбұрышты пішіні болғанымен, олардың мөлшері де кішірек болуы мүмкін. Кейбір ботаниктер оны V. oxycoccos-тың ішіне жатқызады. Солтүстік Американың солтүстігінде, Солтүстік Еуропа және Солтүстік Азияда кездеседі. Vaccinium macrocarpon немесе Oxycoccus macrocarpus (үлкен кранберри, американдық кранберри, аю жидегі) V. oxycoccos-тан жапырақтары үлкен, ұзын және жалпақ, ал жидектерінің дәмі сәл алма тәрізді. Солтүстік Американың солтүстігінде, Канада және АҚШ-тың шығысында, оңтүстікте Солтүстік Каролина штатына дейін таралған.

Оксикокк класы, секция.

Сурет Атауы Таралуы
Vaccinium erythrocarpum немесе Oxycarpus erythrocarpus (оңтүстік тау жусанжемісі, аю жемісі) Бұл түр, әсіресе өсу ерекшеліктері жағынан, секция oxycoccus жусанжемісінен едәуір өзгешеленеді. Жапырақты бұта, гүлдері маусым айында түтікше тәрізді болып гүлдейді, гүл жапырақтары кері иілген. Олардың жеуге жарамды, қызыл жемістері көздің алдында мөлдірдей көрінеді. Америка Құрама Штаттарының оңтүстік-шығысындағы Оңтүстік Аппалачи тауларында биік жерлерде өседі. Vaccinium japonicum Олар көбінесе 1000-ден 2600 метрге дейінгі биіктіктегі альпілік аймақтардағы ормандар мен бұталардың арасында кездеседі. Оңтүстік Қытай, Тайвань, Жапон архипелагы және Корея түбегінде таралған.

Этимология

Кранбери атауы орта төменгі неміс тілінен алынған kraanbere (ағылшын тілінде craneberry – кранбери) сөзінен шыққан. 1647 жылы миссионер Джон Элиот бұл өсімдікті алғаш рет ағылшын тілінде кранбери деп атады. 1694 жылға таман Жаңа Англиядағы неміс және голланд отаршылары кранбери сөзін кранның мойны, басы және тұмсығына ұқсайтын гүл, сабақ, тостағанша және жапырақшаларын бейнелеу үшін қолданды. Еуропада кең таралған өсімдіктің дәстүрлі ағылшынша атауы – Vaccinium oxycoccos, fenberry, Англияның сулы жерлерінде өсетін шағын қызыл жидектерден шыққан. Джеймс Розиердің «Виргиния жері» атты кітабында еуропалықтардың жағаға келгенде жергілікті американдықтармен кездескендері туралы айтылады, олар кранбериге толы қабықтан жасалған кеселер ұсынған. 1633 жылы Массачусетс штатының Плимут қаласында Мэри Рингтің күйеуі оның кранберимен боялған юбкасын 16 шиллингке саудаға салды. 1643 жылы Роджер Уильямстың «Америка тіліне кілт» кітабында кранбери сипатталған, оны аюлар жегендіктен «аю жидегі» деп атаған. 1648 жылы Томас Шепардтың «Clear Sunshine of the Gospel» кітабында Джон Эллиоттың сөзі келтірілген, онда пилигримдердің үндістерді кранбери жинауға тартып, олардың балық аулау мен аң аулауды артық көруіне байланысты қиындықтары туралы баяндалған. 1663 жылы «Пилигрим» аспаздық кітабында кранбери соусының рецепті жарияланды. 1667 жылы Жаңа Англия тұрғындары король Чарльзге он баррель кранбери, үш баррель балық және біраз жүгері жіберді, бұл Джон Халлдың жасаған қарағай шиллингіне байланысты оның ашуын басуға бағытталған әрекет болды. 1669 жылы капитан Ричард Кобб Мэри Горхамға үйленгені мен Конвенцияға сайланғанының құрметіне үйінде той берді, онда жабайы түйеқұс пен жабайы кранбериден жасалған соус ұсынды. 1672 жылы «New England Rarities Discovered» кітабында Джон Джослин кранбери туралы былай деп жазды:

«Пилигримдерге арналған соус, яғни кранбери немесе аю жидегі – бұл шөптесін өсімдіктермен өскен тұзды батпақтарда өсетін кішкентай, төмен өсетін өсімдік. Жемістері бастапқыда ашық сары, кейін қызыл түске енеді, өлшемінде вишнядай, кейбіреулері толық дөңгелек, ал кейбіреулері сопақ, барлығының іші қуыс және ащы, құрғататын дәмі бар; олар тамыз және қыркүйек айларында піседі. Олар қысқалыққа қарсы өте тиімді. Сонымен қатар, тырнақ ауруларын басуға да жарайды. Үндістер мен ағылшыздар оларды қантпен қайнатып, етпен жеуге арналған соус жасау үшін жиі пайдаланады; әсіресе қуырылған қой етімен бірге бергенде өте дәмді. Кейбіреулер олардан қайың сияқты пирогтар пісіреді. 1683 жылы жарық көрген «The Compleat Cook's Guide» кітабында кранбери шырыны туралы айтылған. 1703 жылы Гарвард университетінің бітірушілерінің кешкі асында кранбери ұсынылды. 1787 жылы Джеймс Мэдисон Франциядағы Томас Джефферсонға конституциялық конвенцияда пайдалану үшін конституциялық үкімет туралы ақпарат сұрап хат жазды. Джефферсон оған жауап ретінде осы тақырыпқа қатысты бірнеше кітап жіберді және алма, пекан және кранбери сыйлығын сұрады. Шотландиялық ботаник Уильям Эйтон 1789 жылы жарық көрген «Hortus Kewensis» еңбегінің екінші томына кранбери туралы жазба енгізді. Ол 1760 жылы Джеймс Гордонның Vaccinium macrocarpon (америкалық кранбери) өсіргенін атап өтті. 1796 жылы пилигримдердің жағаға қонғандығының алғашқы мерекесінде кранбери ұсынылды, ал Амелия Симмонс (америкалық жетім) кранбери пирогының рецептісі бар «Американдық аспаздық» атты кітап жазды. Америка революциялық соғысының қатысушысы Генри Холл 1816 жыл шамасында Кейп-Кодтың Деннис қаласында алғаш рет кранбери өсірді.

География және саздық әдісі

Тарихи тұрғыдан алғанда, жусан төсектері ылғалды жерлерде салынған. Бүгінгі күні жусан төсектері су деңгейі төмен таулы аймақтарда құрылады. Төсектің периметрі бойынша бөгеттер жасау үшін жоғарғы қабатты алып тастайды. Таза құм әкелініп, белгілі бір тереңдікке жайылады. Беті тегіс болуын қамтамасыз ету үшін лазерлік деңгейлеу жүргізіледі, бұл судың біркелкі ағысын қамтамасыз етеді. Төсектер жиі периметрлік арнадан өзге, дренажға арналған құбырлармен кептіріледі. Бөгеттер суды ұстап қана қоймай, жүзімдерге зиян келтірмей төсекке техника кіруіне мүмкіндік береді. Жүзімнің өсуі үшін суару және көктемгі және күзгі аязға қарсы қорғау үшін суару жүйесі орнатылады. Жусан өнімі туралы жиі кездесетін жаңылыс пікір – төсектер жыл бойы сумен жабылады. Өсу маусымында жусан төсектері су баспайды, бірақ топырақтың ылғалдылығын сақтау үшін үнемі суарылады. Орындар маусымында төсектер суға толады, ал қыста төмен температурадан қорғау үшін қайтадан суға батырылады. Висконсин, Жаңа Англия және Канаданың шығыс бөлігі сияқты суық климатта қысқы су тасқыны мұзға айналады, ал жылы климатта су сұйық күйде қалады. Мұз қабатына жүк көліктері кіріп, зиянкестерді бақылау және жүзімдерді жаңарту үшін құмның жұқа қабатын себуге болады. Құммен тазарту әдетте 3-5 жыл сайын жасалады.

Көбейту

Қызыл жусан өсімдіктері қалыптасқан егістіктен жүзімдерді жылжыту арқылы көбейтіледі. Жүзімдер жаңа егістіктің құмына жайылып, дөңгелек дискімен құмға батырылады. Тамырлар пайда болып, жаңа өршілдер өскенше алғашқы бірнеше аптада жүзімдер жиі суарылады. Бірінші жылы егістікке азотты тыңайтқыштар жиі және жеңіл түрде енгізіледі. Қызыл жусан егістіктерін жаңарту құны шамамен ... теңгеге бағаланады.

Пісіп жету және жинау

Шалғын жидектері күзде, жемісі ерекше қою қызыл түске енген кезде, ал ең жақсысы бірінші аяз болғаннан кейін жиналады. Күнге шағылысқан жемістер толық піскенде қою қызыл түске айналады, ал толық піспегендері ақшыл қызыл немесе ақ түсті болады. Бұл әдетте қыркүйектен қарашаның басына дейін болады. Шалғын жидектерін жинау үшін егістіктер жүзімдіктердің үстінен сумен жабылады. Жиынтыру машинасы егістіктер арқылы жүргізіліп, жемістерді жүзімдіктерден бөліп алады. Соңғы 50 жылдан бері су орауыш типті жиынтыру машиналарын қолданып келеді. Жиналған шалғын жидектері суда жүзіп, егістіктің бұрышына жиналып, содан кейін егістіктен тасымалданады немесе сорғыланады. Фермадан шалғын жидектерін қабылдау станцияларына апарады, онда олар тазартылып, сұрыпталып, қаптау немесе өңдеуге дейін сақталады. Шалғын жидектері қою қызыл түске енген кезде жиналса, оларды әлі ақ түсте болғанда да ертерек жинауға болады, осылай ақ шалғын жидегінің шырыны жасалады. Ерте жиналған егістіктерден өнім аз болады және ерте су басу жүзімдіктерге зиян келтіруі мүмкін, бірақ ауыр емес. Келесі жиынды зақымданудан сақтау үшін жүзімдіктерді құрғақ жинау арқылы өсіруге болады. Көптеген шалғын жидектері жоғарыда сипатталғандай ылғалды жиналғанмен, АҚШ-тағы өнімнің 5-10% әлі де құрғақ жиналған. Бұл еңбек құнының жоғарылауына және өнімнің төмендеуіне әкеледі, бірақ құрғақ жиналған жидектерге көгерудің зияны аз және оларды бірден мұздатып немесе өңдеуге жібермей, жаңа жеміс ретінде сатуға болады. Бастапқыда екі қолмен жинау үшін қолданылатын шанышқылармен жиналған, бүгінде құрғақ жинау моторизацияланған, жүзімдіктерге зиян келтірмей, егістіктерде жүре алатын кішкентай жинау машиналарынң көмегімен жүзеге асырылады. Жаңа нарыққа арналған шалғын жидектері тесіктелген немесе жақтары ашық қораптарда сақталады, бұл ауа айналымын қамтамасыз ету арқылы шірудің алдын алады. Жиын күздің соңында болғандықтан, жаңа нарыққа арналған шалғын жидектері жиі механикалық салқындатқышсыз қалың қабырғалы қоймаларда сақталады. Қоймадағы желдеткіштерді ашу және жабу арқылы температура реттеледі. Өңдеуге арналған шалғын жидектері қабылдау станциясына келгеннен кейін көп ұзамай үлкен контейнерлерде тоңазытылады.

Өндіріс

2020 жылы жусан жемісінің әлемдік өндірісі 663 345 тоннаны құрады, негізінен АҚШ, Канада және Чили елдері осы көлемінің 97% -ын өндірді (кестеде көрсетілген). Жусан жемісі Массачусетс, Нью-Джерси, Орегон және Вашингтон штаттарында, сондай-ақ Канаданың Британдық Колумбия провинциясында (Канада өндірісінің 33% -ы) маңызды коммерциялық дақыл болып табылады. Әдетте, жусан жемісі компот немесе желе түрінде пісіріліп, жусан жемісі соусы деп аталады. Мұндай дайындамалар дәстүрлі түрде қуырылған түйеқұс етімен бірге, алғыс айту күнінің (Канада мен АҚШ-та) және ағылшын кешкі астарындағы негізгі тағам ретінде ұсынылады. Жусан жемісі нан өнімдерін пісіруде (маффиндер, скондар, торттар және нан) қолданылады. Пісіру кезінде оны көбінесе апельсинмен немесе апельсин қабығымен қосады. Сирек жағдайларда, жусан жемісі сорпалар мен қайнатпалар сияқты дәмді тағамдарға қышқылдық қосу үшін пайдаланылады. Космополитан сияқты бірнеше алкогольді коктейльдердің құрамында жусан жемісінің шырыны бар.

Тамақ

Шикі жусаның 87% су, 12% көмірсулар құрамында болады және ақуыз бен майдың мөлшері өте аз (кесте). 100 граммдық өлшем бойынша шикі жусан 46 калория, сондай-ақ С витамині, талшық және маңызды минерал – марганецтің орташа деңгейін қамтамасыз етеді, олардың әрқайсысы тәуліктік қажеттіліктің 10% астамын құрайды. Басқа шағын қоректік заттардың мөлшері төмен (кесте). Кептірілген жусан көбінесе табиғи қант мөлшерінен 10 есеге дейін артық қантпен өңделеді. Кептіру процесі С витаминінің мөлшерін де азайтады.

Фитохимиялық заттар

Шикі зәңгілбидай, зәңгілбидай шырыны және зәңгілбидай экстракттары полифенолдардың – проантоцианидиндер, флавонолдар және кверцетин сияқты – көзі болып табылады. Бұл фитохимиялық қосылыстар жүрек-қан тамыр жүйесі, иммундық жүйе және қатерлі ісіктерге ықпал ету мүмкіндігі үшін in vivo және in vitro жағдайында зерттелуде. Дегенмен, адамдар арасында жүргізілген зерттеулер зәңгілбидай полифенолдарының қатерлі ісікке қарсы, иммундық немесе жүрек-қан тамырларына пайдалы әсер ететінін растамаған. Зәңгілбидай шырынының құрамындағы заттар бүйрек тастарының пайда болуына әсер ету мүмкіндігі бойынша да зерттелді.

Экстракт сапасы

А түріндегі проантоцианидиндерді (АПК) қызыл жусаннан (cranberries) шығару кезінде оларды сандық бағалаудың дұрыстығын растаудың жоқтығынан мәселелер туындауы мүмкін. Мысалы, АПК экстрактінің сапасы мен мөлшерін анықтау үшін Еуропалық Фармакопея әдісі, сұйық хроматография-массалық спектрометрия немесе өзгертілген 4 диметиламиноцинамальдегид түсті метриялық әдісі сияқты әртүрлі әдістерді қолдануға болады. Экстракттарды талдау әдістеріндегі айырмашылықтар қызыл жусанның әртүрлі бастапқы материалдарынан (мысалы, аймақтық тегі, егін жинау кезіндегі пісіп-жеткендігі және егіннен кейінгі өңдеу) алынған АПК экстракттарының сапасын бағалауда қиындықтар тудыруы мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, әртүрлі коммерциялық АПК экстракт өнімдерінің сапасы айтарлықтай өзгеше болады.

Қауіпсіздікке қатысты ықтимал мәселелер

Варфариннің антикоагулянттық әсері қызыл жусан шырыны ішу арқылы күшейеді, нәтижесінде қан кету мен көгалдану жиілеу сияқты қолайсыз әсерлер туындауы мүмкін. Қызыл жусан шырынын көп мөлшерде ішудің немесе қызыл жусан қоспаларын қолданудың басқа қауіпсіздік мәселелеріне жүрек айну, асқазан қабынуының күшеюі, қант мөлшерінің артуы немесе бүйрек тастарының пайда болуы жатады. 1958 жылы Нью-Джерси штатының Таккахо қаласында Eatmor таңбалы қызыл жусан соусын өндірген Morris April Brothers компаниясы Шерман монополияға қарсы заңын бұзды деген айыппен Ocean Spray компаниясына сотқа шағымданып, «Ұлы қызыл жусан дауілінен» бұрын 200 000 доллар нақты шығын мен үш еселенген шығын өндіріп алды: 1959 жылдың 9 қарашасында АҚШ Денсаулық сақтау, білім беру және әлеуметтік қамсыздандыру министрлігінің хатшысы Артур С. Флеминг 1959 жылғы қызыл жусан өнімінің аминотриазол гербицидінің іздерімен ластанғанын жариялады. Осыған байланысты қызыл жусан нарығы құлдырап, фермерлер миллиондаған доллар жоғалтты.

Жемiс бақшасының маркетинг комитетi

Кранберри маркетинг комитеті – 1962 жылы сапалы өнімнің тұрақты және реттелген жабдықталуын қамтамасыз ету мақсатында Федералдық маркетингтік бұйрық ретінде құрылған ұйым. Бұл бұйрық жылдар бойы жаңартылып, сәл өзгертілді. Нарықтық тәртіп алты егін жылында қолданылды: 1962 (12%), 1963 (5%), 1970 (10%), 1971 (12%), 2000 (15%) және 2001 (35%). Қазіргі таңда сұранысқа қарағанда жабдықтау артық болғанымен, АҚШ өндірушілерінің жабдықтауды қысқартуы Канаданың өнімдерімен оңай толықтырылатынын ескере отырып, Федералдық маркетингтік бұйрықты қолдануға ниет аз. Массачусетс штатының Уорхэм қаласында орналасқан Кранберри маркетинг комитеті Массачусетс, Род-Айленд, Коннектикут, Нью-Джерси, Висконсин, Мичиган, Миннесота, Орегон, Вашингтон және Нью-Йорк (Лонг-Айленд) штаттарындағы 1100-ден астам кранберри өсірушілерді және 60 кранберри өңдеушіні білдіреді. Кранберри маркетинг комитетінің іс-қимылдарына берілген өкілеттіктер Федералдық ережелер кодексінің 7-тарауының IX тарауында, яғни Федералдық кранберри маркетингтік бұйрығында көрсетілген. Бұл бұйрық 1937 жылғы Ауыл шаруашылығы маркетингі туралы келісімнің бір бөлігі болып табылады және кранберриді Конгресс реттей алатын тауар ретінде анықтайды. Федералдық кранберри маркетингтік бұйрығы жылдар бойы Кранберри маркетинг комитетінің АҚШ-та және әлем бойынша жобаларды дамыту мүмкіндігін кеңейту үшін өзгертілді. Кранберри маркетинг комитеті қазіргі уақытта АҚШ, Қытай, Үндістан, Мексика, Пан-Еуропа және Оңтүстік Кореяда жарнамалық бағдарламаларды жүзеге асырып жатыр.

Халықаралық сауда

2016 жылы Еуропалық Одақ американдық жусанжемісінің (кранберри) ең ірі импорттаушысы болды, одан кейін Канада, Қытай, Мексика және Оңтүстік Корея келеді. 2013 жылдан 2017 жылға дейін АҚШ-тың Қытайға жусанжемісін экспорттауы экспоненциалды түрде өсті, нәтижесінде Қытай екінші ірі импорттаушы елге айналып, жусанжемісі өнімдерінің импорты 36 миллион долларға жетті. Қытай-АҚШ сауда соғысы көптеген қытайлық компаниялардың АҚШ-тағы жусанжемісі жеткізушілерімен байланысын үзуіне себеп болды.